THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình thực hiện và hoàn thành đề tài “Tư tưởng giải
thoát trong triết học Phật giáo và ảnh hưởng của nó đối với người
dân Huế”, chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình và tạo nhiều
điều kiện thuận lợi của Trường Đại học Khoa học Huế; Khoa Mác-
Lênin trường Đại học Khoa học Huế; Lớp Triết học khóa 22, khoa
Mác-Lênin trường Đại học Khoa học Huế; Ban Tôn giáo tỉnh Thừa
Thiên Huế; Quý thầy, cô và tăng sinh, ni sinh Viện Phật học Hồng
Đức tỉnh Thừa Thiên Huế; Quý tu sỹ các chùa Thiên Minh, Từ Đàm;
Gia đình và bạn bè;
Đặc biệt là sự trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ của thầy giáo Thạc
sỹ Hoàng Ngọc Vĩnh - Phó trưởng Bộ môn Triết học, Khoa Mác-
Lênin, trường Đại học Khoa học Huế.
Chúng tôi chân thành, trân trọng gửi đến Trường Đại học Khoa
học Huế, Khoa Mác-Lênin, Lớp triết K22, Ban Tôn giáo tỉnh, Viện
Phật học Hồng Đức, Quý thầy cô, Gia đình, Thầy giáo Hoàng Ngọc
Vĩnh, Quý tu sỹ và các tăng sinh, ni sinh lời cảm ơn sâu sắc nhất về sự
giúp đỡ chúng tôi hoàn thành đề tài.
Chân thành cảm ơn!
Nhóm tác giả
1
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
DẪN NHẬP
(THAY PHẦN MỞ ĐẦU)
Phật giáo ra đời ở Ấn Độ cách ngày nay hơn 25 thế kỷ. Ngày nay
Phật giáo là tôn giáo thế giới lớn đứng thứ hai sau đạo Công giáo, nó
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
vô hạn, hữu cùng hay vô cùng thì điều các vị phải thừa nhận trước hết
vẫn là: cuộc đời đang đầy rẫy khổ đau.” (Kinh Ahàm)
Tư tưởng chủ đạo trong triết lý giải thoát của Phật giáo là cố gắng giải
thoát con người ra khỏi mọi khổ đau của cuộc đời. Đây là điểm gây sự
chú ý nhất cho tất cả những ai tìm hiểu, nghiên cứu tư tưởng Phật
giáo. Đây cũng là lý do mà chúng tôi chọn tên đề tài nghiên cứu của
mình là: “Tư tưởng giải thoát trong triết học Phật giáo và ảnh
hưởng của nó đối với người dân Huế”.
Là những sinh viên năm thứ ba, đứng trước một đề tài khó và rộng thế
này quả thật chúng tôi cũng rất ái ngại. Nhưng được sự động viên của
quý thầy cô, gia đình và bạn bè, được sự giúp đỡ của thầy hướng dẫn,
chúng tôi vẫn mạnh dạn thực hiện đề tài với mong muốn được hiểu
biết thêm về triết học Phật giáo và góp tiếng nói chung cùng những ai
quan tâm đến Phật giáo, Phật giáo Việt Nam và Phật giáo Huế.
Chúng tôi chọn tư tưởng giải thoát Phật giáo và mối quan hệ của
nó đối với người dân Huế làm đối tượng nghiên cứu để thực hiện mục
đích của việc nghiên cứu: Nêu được một cách khái quát tư tưởng giải
thoát trong triết học Phật giáo và ảnh hưởng của nó đối với người dân
Huế. Để đạt được mục đích nghiên cứu, chúng tôi phải thực hiện các
nhiệm vụ: Chỉ ra những nét đặc trưng tích cực và hạn chế của tư tưởng
giải thoát trong triết học Phật giáo; Chỉ rõ những ảnh hưởng tích cực
và hạn chế của nó trong đời sống người dân Huế trên các mặt kinh tế -
xã hội và văn hóa. Đề tài được hoàn thành dựa trên cơ sở phương
pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn
giáo, chúng tôi cũng sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp các
tư liệu thu được qua các sách báo có liên quan đến đề tài, kết hợp với
việc phân tích và tổng hợp kết quả điều tra xã hội học qua các đợt thực
tế ngắn ngày ở các chùa Huế và cư dân Huế.
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LỊCH SỬ PHẬT GIÁO
1 1.1. Truyền thuyết về cuộc đời Phật Thích Ca và Đạo Phật.
Phật giáo là một trào lưu triết học tôn giáo xuất hiện vào khoảng
thế kỷ thứ VI Tcn ở miền Bắc Ấn Độ, phía Nam dãy Hymalaya hùng
vĩ, vùng biên giới giữa Ấn Độ và Nepal lúc bấy giờ .
Thời đó, xã hội Ấn Độ cổ đại đang phân chia đẳng cấp rất nghiệt ngã,
đạo Balamon đang ở địa vị tư tưởng độc tôn. Giáo lý, lễ nghi và luật lệ
của tôn giáo này ủng hộ và bảo vệ cho sự phân chia đẳng cấp đó. Đạo
Phật ra đời là phản ánh cuộc đấu tranh phản kháng rất quyết liệt của
nhân dân chống lại sự thống trị của đạo Balamon và sự phân chia đẳng
cấp xã hội nghiệt ngã ấy. Đạo Phật với triết lý đạo đức nhân sinh sâu
sắc đã trở thành một trong những ngọn cờ của phong trào đòi tự do tư
tưởng và bình đẳng xã hội ở Ấn Độ cổ đại.
4
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
Theo truyền thuyết của Đạo Phật thì Thích Ca Mâu Ni là vị giáo
chủ sáng lập ra Đạo Phật . Tên thật của Ngài là Cù Đàm Tất Đạt Đa
(Gautama Siddhattha). Thân phụ là vua Tịnh Phạn (Suddhodana) và
thân mẫu là hoàng hậu Ma-da (Màỳa), dòng dõi Thích Ca (Sakaya),
giai cấp Sát-đế-lợi (Khattya), ở kinh đô Ca-tỳ-la-vệ (Kapilaratthu)
thuộc xứ Nepal Therai, Đông Bắc Ấn Độ .
Sau khi sinh Thái tử được bảy ngày thì bà Màỳa từ trần. Thái tử
được dì Mẫu là Ba-xà-Ba-Đề (Prajàpati) chăm sóc, nuôi nấng và giáo
dục nên người. Lớn lên, Thái tử Tất Đạt Đa tỏ ra là một người thông
minh lanh lợi. Đồng thời cũng luôn bộc lộ rõ vẻ trầm tư về cuộc sống
dương gian. Vua Tịnh Phạn (Suddhodana) thấy cậu con trai như vậy
nên rất lo lắng, ông cung phụng cho Thái tử đầy đủ mọi thứ hằng
mong con mình vợi và mất đi nét trầm tư. Song cuộc sống vương giả
Ban đầu Thái tử vào khu rừng xanh thuộc nước Ma-Kiệt-Đà gặp
đạo ông Tiên Bụt-Già-bà (Bhagarà). Ông đã đưa ra giáo lý của mình
cho Thái tử nhưng những giáo lý ấy Thái tử không mãn nguyện, thế là
Thái tử lại ra đi. Thái tử nghĩ rằng: “ Phải chính mình tu thì mới tìm
được chính đạo“[4; 33]. Vì thế Thái tử quyết định đi sâu vào khu rừng
thuộc tây ngạn sông Ni-Liên-Thuyền (Nairanjanà) để làm chốn tu
hành khổ hạnh. Ở đây, Thái tử tu khổ hạnh ép xác suốt sáu năm trời,
mỗi ngày chỉ ăn cầm hơi một chút gạo, chút vừng, thân thể trở nên khô
héo, gầy còm, chỉ còn da bọc xương mà vẫn chưa đắc đạo. Thái tử
nhận ra rằng đây là một con đường tu hành lầm lẫn, nên rồi một mình,
một bóng ra đi. Vào một buổi trưa, Thái tử đến duới cây Tất-Bà-La
(Pippala, tức là cây Bồ Đề - Bodhydnima) ở Già-Da (Yàyà) ngồi kết
già phu, hướng mặt về phía Đông. Khi bắt đầu ngồi, Thái tử thề rằng:
“Nếu ta tọa thiền-tịnh lần này mà không chứng được đạo vô thượng
Bồ Đề thì thân này dù nát cũng không chịu đứng dậy” [4; 35]. Sau đó,
Thái tử lặng lẽ vào thiền-tịnh suy nghĩ liên tục trong 49 ngày đêm.
Ngài suy nghĩ biết được kiếp trước của mình, của người, của mọi
chúng sinh. Đến nửa đêm thứ 49, nhằm vào ngày 08 / 12 / 528 tcn, lúc
sao mai mọc thì trong tâm Thái tứ tự nhiên đại ngộ, trừ sạch hết phiền
não, chứng được đạo quả Vô-Thượng Đại-Bồ-Đề, hiệu là Phật Thích-
Ca-Mâu-Ni, khi đó Thái tử 35 tuổi.
Khi Thích-Ca-Mâu-Ni đã tìm được chân lý giác ngộ cho chúng
sinh và tìm ra phương pháp giải thoát cho chúng sinh, ngay lập tức
Ngài bắt đầu truyền đạo, giảng đạo của mình cho chúng sinh. Song,
Ngài còn phân vân một điều: Giáo lý giải thoát thì tế nhị, thâm sâu, ly
dục, vô ngã, đi ngược với tập quán ham muốn và suy tư chấp ngã của
con người, làm sao để con người chấp nhận giáo lý của mình ?. Giữa
lúc ấy, Phạm Thiên Sahampati xuất hiện thỉnh cầu ngài cứu thế
6
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
hướng về phía Bắc, chân duỗi về phương Nam, mặt ngoảnh về phía
Tây rồi vào Đại-Diệt-Độ (Mahavirvàna), lúc ấy nhằm vào ngày 15
tháng 2. Trước khi nhập Niết bàn (vô dư ý ), Ngài đã truyền lại tất cả
những giáo lý nhà Phật của mình cho tôn giả MaHa Ca Diếp - vị đệ tử
tối cao của Ngài.
7
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
Tóm lại, con đường đến chân lý của Phật là con đường gian khổ,
khó khăn: Từ một Hoàng tử sống trong vương giả, Ngài đã từ bỏ giàu
sang phú quý, quyền uy, trãi qua biết bao năm khổ hạnh, thậm chí ép
xác làm cho tinh thần trở nên suy giảm. Nhưng nhờ nhận thức được
phương pháp này là sai lầm nên Ngài quyết định từ bỏ nó mà đi theo
phương pháp thiền định, nhờ đó mà chứng quả, đã trở thành Thích Ca
Mâu Ni. Tư tưởng Phật giáo là một học thuyết nhân sinh đạo đức có
tính triết lý sâu sắc.
1.2. Khái quát về sự phát triển của Đạo Phật .
Từ khi Phật Giáo hình thành đến nay đã trãi qua bốn lần Đại Hội
để hoàn thiện tư tưởng của Phật giáo:
Lần 1, tiến hành vào thế kỷ V tcn do chính các đệ tử trực tiếp của
Phật (Đại-Ca-Diếp giảng về những lời Phật dạy, A-Nan-Đa giảng về
những giới luật, Ưu-Bà-Ly giảng về những lời luận giải của Phật về
giáo lý và giới luật) tổ chức và thuyết giáo. Tam tạng của Phật Giáo
(kinh, luật và luận) đã được hình thành từ đây nhưng chưa in thành
văn tự.
Lần 2, tiến hành vào khoảng thế kỷ IV tcn. Ở đại hội này, Phật
giáo chủ yếu bàn về việc nên hay không nên cách tân kinh luật và kinh
luận. Tại đây Phật giáo đã tách thành hai trường phái khác nhau: Phái
Thượng Tọa Bô, bao gồm chủ yếu là các tỳ kheo già, phái này chủ
Giáo của Việt Nam.
Vào thế kỷ thứ I, Phật Giáo Việt Nam đã rất phát triển, Việt Nam
đã có trung tâm Phật học lớn tại Luy Lâu. Theo cụ Trần Văn Giáp,
trong “Thuyền Uyển tập anh ngữ lục” do thượng tọa Mật Thể dịch, thì
từ thế kỷ thứ II đến thế ký thứ VII Phật giáo Việt Nam hưng thịnh hơn
Phật Giáo Trung Quốc, Ở thế kỷ thứ V, các vua Trung Quốc phải mời
các thiền sư giỏi ở Việt Nam sang giảng đạo và dạy dỗ cho các thái tử
Trung Quốc, trong đó nổi bật là các Thiền sư Thích Đạo Hiền, Thích
Huệ Thắng. Từ thế kỷ thứ VII đến thế kỷ thứ XIII Việt Nam chịu ảnh
hưởng nhiều của Phật Giáo Trung Quốc với các phái Thiền Tỳ Ni
ĐaLưu Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường. Từ thế kỷ XIII trở đi Việt
Nam có thiền phái riêng của dân tộc mình là thiền phái Trúc Lâm ở
Yên Tử do vua Trần Nhân Tông sáng lập và là sơ tổ. Ngoài ra đến thế
kỷ XVII - XVIII, Việt Nam tiếp tục chịu ảnh hưởng của Phật giáo
Trung Quốc bởi hai thiền phái Tào Động và Lâm Tế. Trong “Việt
Nam Phật giáo sử luận” tác giả Vân Thanh còn chỉ ra ở thế kỷ XVIII
nước ta có tiếp nhận phái thiền Liên Tôn của Trung Quốc, thật ra Liên
Tôn là trá hình của Trúc Lâm Yên Tử [xem 19;].
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, Phật giáo Việt Nam luôn có
những đóng góp không nhỏ cho sự vận động, phát triển của đất nước.
9
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
Thời Lý, Trần Phật giáo gần như chiếm địa vị độc tôn trong đời sống
tinh thần người Việt, và đã xuất hiện những vị sư giỏi, có đạo hạnh
cao và có công với đất nước như: Quốc sư Vạn Hạnh, Thiền sư Pháp
Thuận, Thiền sư Khuông Việt, Cư sỹ Tuệ Trung Thượng Sỹ, vị vua
thiền sư Lý Thánh Tông, vị vua thiền sư Trần Nhân Tông [xem 3;
70]. Qua hai ngàn năm thâm nhập, Phật giáo ở Việt Nam đã được coi
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
cảm thấy nổi đau khổ của nhân loại ?. Điều này cũng đòi hỏi Phật giáo
phải hướng đến tư tưởng giải thoat cho mình và cho chúng sinh.
Theo “Phật học từ điển“ của Đoàn Trung Còn, quyển nhứt, Phật
học Tòng thơ, Sài Gòn 1966 thì “Giải thoát“ (Morksha) cần được hiểu
như sau: Giải là lìa khỏi sự trói buộc, được tự tại, mở những dây trói
của nghiệp lầm. Thoát là ra ngoài quả khổ tam giới (Dục, Sắc, Vô
Sắc). Chẳng hạn như giải thoat đối với kết (thắt, buộc), hệ phược (trói
buộc). Giải thoat có các nghĩa:
- Giải thoát là niết bàn, là thể niết bàn, vì lìa tất cả sự trói buộc
(giải thoát khỏi ngũ uẩn cũng gọi là năm loại niết bàn);
- Giải thoát cũng là thiền định, vì nhờ thiền định mà thoát khỏi
vòng trói buộc, trở nên tự tại (Chẳng hạn như Tam giải thoát, Bát giải
thoát, Bất tư nghị giải thoát);
- Giải thoát là một phần trong Ngũ phần pháp thân.
Chính vậy Đạo Phật cũng gọi là Giải thoát đạo, Giải thoát hạnh,
Giải thoát giới. Áo cà sa cũng gọi là giải thoát phục, giải thoát y.
Giải thoát có hai loại:
1) Tính tịnh giải thoát, tức bản tính của chúng sinh vốn là thanh
tịnh không có cái hướng hệ phược (trói buộc), ô nhiễm.
2) Chủng tận giải thoát, tức bản tính của chúng sinh nói chung là
thanh tịnh, nhưng vì từ vô thượng đến nay chúng sinh luôn bị phiền
não làm mê hoặc, chẳng thể hiện được bản tính của mình, vậy nên mới
phải đoạn tuyệt với cái hoặc chướng ấy mà được giải thoát, tự tại.
Giải thoát cũng có hai cách về sự và lý:
1) Về sự tức là giải thoát khỏi vòng khổ não, tai nạn đương trói
buộc cái thân (chẳng hạn giải thoát khỏi địa ngục, ma quỷ, súc sinh);
Giải thoát khỏi mọi pháp luật (quy luật của mọi vạn pháp).
2) Về lý tức là giải thoát tất cả mọi nỗi phiền não, những duyên
luyến ái đã từng trói buộc cái tâm (chẳng hạn giải thoát luân hồi để đạt
và trong cả thế giới hiện tượng biến đổi vô thường. Từ những nổi khổ
của cuộc đời nó thôi thúc con người vươn lên mơ ưóc một cõi hạnh
phúc lý tưởng tuyệt đối. Triết lý giải thoát Phật giáo không chỉ có trên
con đường hướng đến mục đích thoát khổ. Giải thoát trong Phật giáo
còn đặt ra câu hỏi khiến con người luôn khát khao tìm kiếm như: Bản
chất và ý nghĩa tối cao của cuộc đời là gì?. Cái gì là giá trị cao cả và
là cứu cánh của cuộc sống con người ?. Điều đó đã làm cho mọi quan
niệm của thế tục lấy vật chất, của cải, danh lợi, sinh tử làm thước đo
đời sống trở nên hết sức nhỏ bé và tầm thường. Chính thế, trong xã
hội Thừa Thiên - Huê, khi đến chùa người ta không cầu trở thành
triệu phú, mà chỉ mong có người giải đáp cho họ những thắc mắc về
bản chất và ý nghĩa đích thực của đời sống.
12
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
Tất cả những điều đã lý giải đó thực sự mang ý nghĩa sâu sắc,
nhưng có lẽ nó vẫn chưa đủ để vạch rõ ý tưởng giải thoát trong triết
học Phật giáo. Bởi thế mới chỉ dừng lại ở chỗ cho rằng, xuất phát điểm
của tư tưởng giải thoát là từ nỗi khổ của con người và từ đó dẫn con
người ta thấy được nỗi khổ của cuộc đời, nên nó thôi thúc con người ta
vươn tới khát vọng và ý hướng giải thoát. Giải thoát còn phải chỉ ra
được nổi khổ ấy bắt nguồn từ đâu ?.
Phật giáo quan niệm: Sở dĩ con người ta mắc vào vòng trói
buộc của những nổi khổ chính là do con người vô minh. Tất cả sự vật
của thế giới này, cũng như con người đều là vô thường vô ngã, luôn
trong trạng thái biến chuyển không ngừng. Không có cái gì là thường
trụ, bất biến cả. Không thật có vật, có ta, có cảnh. Tất cả chỉ là giả
tưởng. Để tránh khỏi mê lầm, thoát khỏi những phiền não, con người
ta phải dập tắt mọi dục vọng để trở về với cái tâm thanh tịnh, tịnh diệt,
ham muốn của cái ta ấy, nên mới có khổ não trói buộc. Nếu ta có thể
vượt hẳn ra ngoài vòng tham dục của cái “ngã” nhỏ nhoi âý thì không
những ta sẽ không thấy khổ, không thấy trói buộc mà trái lại, ta sẽ
thấy một cảnh giới tự do và yên vui vô hạn“[1; 55].
Nhưng thực ra, nỗi khổ của cuộc đời và khát vọng vươn lên giải
thoát con người khỏi nỗi khổ ấy là bắt nguồn từ đời sống của xã hội.
Suy cho cùng, nó chính là sự phản ánh những đặc điểm của tính chất
sinh hoạt xã hội và những mâu thuẫn, những xu thế, yêu cầu tất yếu
trong đời sống xã hội đương thời. Tư tưởng giải thoát trong triết học
Phật giáo không thể không mang đặc tính ấy. Chỉ bằng cách xem xét
như vậy mới có thể vạch ra một cách đúng đắn đích thực của tư tưởng
giải thoát trong triết lý Phật giáo. Jawaharlah Nehru khi nhận xét về
triết học Phật giáo đã nhấn mạnh rằng: “Không thể không đồng ý rằng
một nền văn hóa hay một nhân sinh quan dựa trên thuyết thế giới bên
kia hay sự vô giá trị của thế giới lại có thể sản sinh ra tất cả những
biểu hiện về cuộc sống mạnh mẽ và muôn vẽ như thế …”[1; 56] và
“Thông thường thì mỗi tư tưởng đều liên quan đến cơ cấu đời sống
đang thay đổi“[1; 56]. Điều đó hoàn toàn phù hợp với quan điểm của
Karl Marx và F. Engel đã khẳng định: “Ý thức không bao giờ có thể là
cái gì khác hơn là sự tồn tại được ý thức … không phải ý thức quyết
định đời sống ý thức …“[1; 56 và 57]. Tuy nhiên cũng cần phải nói
rằng, ý thức xã hội không bao giờ phản ánh tồn tại xã hội một cách
cứng nhắc, giản đơn trực tiếp mà nó trãi qua nhiều khâu trung gian hết
sức tinh tế và linh hoạt.
14
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
Trong quan hệ với tự nhiên, đứng trước những lực lượng thiên
nhiên đa dạng, khắc nghiệt đầy bí ẩn, luôn gây cho con người những
thủy vô chung, vạn vật trong thế giới này chỉ là dòng biến hóa vô
thường, duyên sanh vô định, không do một vị thần nào sáng tạo nên
15
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
cả. Sở dĩ tất cả các sự vật hiện tượng trong thế giới này luôn bíến đổi
không ngừng nghĩ là bởi vì trong vũ trụ từ cái vô cùng nhỏ đến cái vô
cùng lớn đều không thoát khỏi luật nhân quả hay còn gọi là luật “
Nhân duyên khởi ”. Theo triết lý này thì cái gì phát động ra ở vật, gây
ra một hoặc nhiều kết quả được gọi là “Nhân“ (hetu), cái gì được kết
tập từ “nhân“gây ra thì được gọi là “quả“ (phala). Còn “Duyên“
(pratitya) lại chính là điều kiện là mối liên hệ để giúp “nhân” biến
thành “quả“. Như vậy, “nhân“ nhờ “duyên“ mới thành “quả“, “quả”
lại nhờ “duyên“ mới biến thành “nhân“ mới, “nhân“ mới lại nhờ
“duyên“ mới biến thành “quả“ mới. Cứ như thế mà thế giới nối tiếp
nhau biến hóa vô cùng vô tận và vì vậy mà mọi sự vật hiện tượng cứ
sinh sinh hóa hóa mãi, quá trình đó được Phật giáo gọi là “Chư hành
vô thường“. Dừng ở đây, triết học Phật giáo có tính biện chứng vô
thần sâu sắc.
Trong sự vận động của thế giới sự vật hiên tượng, con người là
một thực thể sống trong thế giới vận động đó. Do vậy, ngay chính bản
thân con người cũng do “nhân – duyên“ kết hợp mà thành. Con
người được cấu tạo bởi hai thành phần thể xác và tinh thần, hai thành
phần này là kết quả tan – hợp, hợp – tan của ngũ uẩn, duyên hợp ngũ
uẩn lại thì ra “ta“, duyên tan ngũ uẩn thì không còn “ta“, mà là diệt.
Nhưng đó không phải là sự mất đi mà là sự trở lại với ngũ uẩn và ngay
cả mỗi yếu tố của ngũ uẩn (sắc, thụ, tưởng, hành, thức) cũng luôn luôn
biến đổi không ngừng theo luật nhân – quả. Như vậy, vạn vật chúng
sinh cứ biến hóa vô thường, vụt mất vụt còn, không có thực thể, không
sinh, hay toàn bộ khổ uẩn sinh. Đây gọi là duyên khởi (hay duyên
sinh)“ [7; 166].
Ông còn nói rằng: “Nhưng do ly tham, đoạn diệt vô minh một cách
hoàn toàn nên hành diệt. Do hành diệt nên thức diệt. Do thức diệt nên
danh sắc diệt. Do danh sắc diệt nên lục nhập diệt. Do lục nhập diệt nên
xúc diệt. Do xúc diệt nên thọ diệt. Do thọ diệt nên ái diệt. Do ái diệt
nên thủ diệt. Do thủ diệt nên hữu diệt. Do hữu diệt nên sanh diệt. Do
sanh diệt nên lão tử, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt. Như vậy là toàn bộ khổ
uẩn này đoạn diệt. Này các tỳ kheo, như vậy gọi là đoạn diệt“[7; 166].
Như vậy, khi nào thập nhị nhân duyên khởi thì khổ uẩn khởi, ngược
lại khi thập nhị nhân duyên đoạn diệt thì khổ uẩn cũng đồng thời đoạn
diệt.
Qua thập nhị nhân duyên cũng đã phần nào khái quát nỗi khổ của
con nguười là do đâu mà có. Tuy nhiên, con đường giải thoát chúng
sinh cũng như tư tưởng giải thoát khổ đau không chỉ thể hiện qua lý
“Nhân duyên khởi“ mà còn được thể hiện trong học thuyết “Tứ diệu
đế” (Catvary Arya Satya) - tư tưởng xuyên suốt toàn bộ hệ thống kinh
17
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
sách nhà Phật. Cùng với “lý nhân duyên khởi”, học thuyết “Tứ diệu
đế” đã trở thành nền tảng cho giáo lý nhà Phật. Thông qua các thuyết
này, Phật giáo không chỉ vạch rõ con đường, cách thức để giải thoát
chúng sinh ra khỏi nghiệp báo luân hồi và những nổi khổ của cuộc đời
con người, mà chúng còn tìm ra nguồn gốc của nỗi khổ của cuộc đời
con người, chỉ ra căn nguyên biến đổi không ngừng cúa vũ trụ và thế
giới. Chính ở đây chứ không đâu khác đã thể hiện rõ nét và tập trung
nội dung tư tưởng giải thoát đặc sắc của triết lý Phật giáo. Triết lý Phật
giáo phủ nhận thế giới quan thần quyền cũng như quan điểm về cái tôi
của cuộc đời để đạt đến cõi Niết bàn (Nirvana). Vì vậy, mà Đức Phật
đã đưa Khổ đế thành chân lý thứ nhất. Triết lý của Đạo Phật khẳng
định thực tại nhân sinh là khổ. Phật đã nói trong kinh Chuyển Pháp
Luân rằng: Sinh là khổ, lão là khổ, bệnh là khổ, tử là khổ, oán tăng hội
khổ, thụ biệt ly khổ, thụ ngũ uẩn khổ, sở cầu bất đắc khổ. Như vậy ,
với Bát Khổ mà Ngài đưa ra cũng đã khái quát rằng cuộc đời con
người vốn đã là bể khổ.
Thứ hai, trong Tập Đế, Ngài đã nêu ra và lý giải căn nguyên của
nổi khổ, tức chỉ ra nguồn gốc, nguyên nhân của mọi nổi khổ. Cũng
như ở thuyết “Nhân – Duyên khởi“, nguyên nhân chính để gây nên nổi
khổ của con người chính là lòng ái dục. Nhưng sở dĩ có ái dục là vì sự
vô minh, từ cái mê lầm của con người do không nhận thức được bản
chất của thế giới. Con người muốn tồn tại mãi nhưng thực tại lại cứ
luôn biến dịch, con người muốn trường tồn nhưng cuộc đời cứ luân
chuyển không ngừng nghĩ theo quy trình: sinh – lão – bệnh – tử; thành
– trụ –hoại –không; sanh – trụ –dị – diệt. Vì thế, con người mới sinh ra
lòng tham, lòng sân, lòng si, chiếm đoạt để rồi gây nên những nổi khổ
triền miên trong đời. Cùng với “Nhân duyên khởi”, Đức Phật đưa ra
thuyết “Thập nhị nhân duyên“ để giải thích căn nguyên nổi khổ ấy,
cùng với đó cũng vạch ra mối liên hệ của nghiệp từ quá khứ tới hiện
tại, rồi từ hiện tại tới tương lai. Mười hai duyên đó là: vô minh, hành,
thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thụ, aí, thủ, hữu, sinh, lão tử. Mười hai
duyên này nối tiếp nhau, chúng liên hệ và chuyển hoá cho nhau, chúng
vừa là “nhân“ vừa lại là “quả“ của nhân.
Thứ ba, để con người có thể được giải thoát khỏi bể khổ thì phải
diệt khổ, đó chính là mục đích tối cao của sự giải thoát. Chân lý tối
cao mà Đức Phật đưa ra đó là diệt đế. Phật Tổ nói rằng: “Đó là sự xa
lánh trọn vẹn, là sự tận diệt chính cái ái dục ấy. Đó là sự rời bỏ, sự
khước từ, sự thoát ly và sự tách rời ra khỏi tâm ái dục. Đó là chân lý
cao thượng về sự diệt khổ“[1; 170], để đạt tới trạng thái Niết bàn; Niết
giải thoát, mục đích và nhiệm vụ ấy là xóa bỏ mọi vọng tưởng, thoát
khỏi mọi sự ràng buộc của thế giới vật dục, diệt ái dục để có thể giác
ngộ, đến với Niết bàn. Còn Đạo Đế là con đường và cách thức giải
thoát, đó là “Bát chính đạo“.
Phải nói rằng trong thời đại ngày nay, khi ta đem “Bát chính
đạo“ ra để mà nghiên cưú, suy ngẫm thì nó vẫn còn giá trị và phù hợp
với điều kiện sống hiện thực. Bởi vì, tám con đường mà Phật Tổ dạy
đó, về cơ bản không có điểm gì gây trở ngại cho tình trạng phát triển
tốt đẹp của con người, của xã hội. Chỉ có điều, giải pháp cho vấn đề
này không gì khác ngoài việc con người phải được giáo huấn “Bát
chính đạo“ và theo chư Phật thì tất cả những vấn đề của đời sống đang
20
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
dồn dập tấn công con người có thể thâu gọn lại thành vấn đề duy nhất
- ấy là nỗi khổ.
“Bát chính đạo“ của Đức Phật được mở rộng cho tất cả, không
có sự phân biệt giàu – nghèo, nam – nữ, già – trẻ, hễ người nào đọc và
hành theo “Bát chính đạo“ thì có nghĩa là họ đang đi trên con đường
dẫn đến trạng thái tâm lành mạnh để giúp họ đến được cõi Niết bàn,
tức là con người đã được giải thoát ra khỏi bể khổ trầm luân.
Giải thoát trong Phật giáo không chỉ có thể đạt được sau khi chết
mà nó còn có thể được thực hiện ngay ở hiện tại khi mà ta có thể từ bỏ
mọi luyến ái, mọi sự ràng buộc của thế giới vật dục,… để tâm hồn
mình được thanh thản, an lạc. Bên cạnh đó, trong triết lý giải thoát của
mình, Phật giáo cho rằng khi đã đắc đạo, giác ngộ, nhập cõi Niết bàn
thì ngay cả “Bát chính đạo“ hay những ý niệm liên quan cũng đều phải
từ bỏ nốt. Đức Phật đưa ra hình ảnh con đường giải thoát cũng giống
như con đường đưa người ta sang sông mê, khi đã qua được tới bờ rồi
bát khổ); “Tập đế“ (nguồn gốc của khổ quy về thập nhị nhân duyên),
“Diệt đế“ (lý luận về sự chấm dứt nỗi khổ, thừa nhận mọi nổi khổ đều
có thể diệt được) và “Đạo đế“ (để chấm dứt nỗi khổ con người có thể
thực hiện nó bằng nhiều con đường - Bát chính đạo), Phật giáo đã chủ
trương chọn con đường trung đạo tu luyện theo “Bát chính đạo”, chủ
trương giải thoát cắt đứt mọi duyên sinh, diệt hết mọi dục vọng, tiến
tới gíác ngộ trí tuệ, để tiến đến cõi Niết bàn. Phật giáo cho rằng mọi
nỗi khổ trên đời đều do con người tạo ra. Nếu cứ sinh hóa mãi thì nỗi
khổ này chồng chất nỗi khổ khác. Cứ thế liên tiếp tạo thành luân hồi
bất tận. Do đó, nếu con người không diệt dục thì không thể nào đưa
con người thoát khỏi sự trầm luân của bể khổ. Vì thế, tư tưởng giải
thoát trong triết học Phật giáo là hướng con người hành theo tám
phương pháp tu luyện chân chính để từ bỏ lòng tham, sân, si, từ bỏ
lòng ham muốn nhục dục trên cõi trần tục để trở về với cái tâm trong
sáng.
Con đường và cách thức giải thoát trong triết lý Phật giáo rất
gỉan dị, có ý nghĩa hết sức thiết thực và phù hợp với đời sống hiện
thực khách quan. Nó chủ trương tu luyện toàn diện trên mọi lĩnh vực
từ đời sống đạo đức luân lý đến tâm linh, trí tuệ. Phật giáo cho rằng,
mọi hành vi do con người gây ra đều để lại kết quả bởi Nghiệp
(Karma) quy định. Nghiệp dù thiện hay ác thì cũng là nỗi khổ của con
người. Trong lòng mình, mỗi con người ai cũng mang khát vọnh nhục
dục, lòng đố kị ghen ghét, sự tranh chấp nên mới sinh ra hành vi sai
lạc như thế. Con người không chỉ tham cầu, chấp trước, dục lạc, quyền
thế mà kể cả chấp trước ý niệm, quan điểm, tín ngưỡng… Vì thế, tất
cả mọi sự tranh chấp nhiễu nhương trên thế giới, nhỏ như chuyện cãi
nhau giữa những người trong gia đình, lớn như các cuộc chiến tranh
22
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
Rồi trau dồi Bát chánh đạo,
Ta sẽ chứng ngộ và như vậy
Làm con đường bất diệt là của chính ta“[14; 146].
23
THÁI THỊ KHƯƠNG, TRỊNH THỊ LIÊN, TRƯƠNG THỊ HỒNG VÂN – TRIẾT K22 – ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP TRƯỜNG – ẢNH HƯỞNG CỦA TƯỞNG GIẢI
THOÁT TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN HUẾ
Quan điểm đó, một lần nữa góp phần khẳng định Phật giáo đã tạo
cho tư tưởng giải thoát trong đời sống triết học, tôn giáo Ấn Độ cổ đại
một bước phát triển mới đầy sinh khí và có những ảnh hưởng tích cực
đối với đời sống xã hội Ấn Độ đương thời. Nó là tiếng nói đại diện
cho khát vọng đòi tự do tư tưởng và sự bình đẳng xã hội của nhân dân
Ấn Độ cổ đại.
Tuy nhiên, do chưa giải thích đúng bản chất các hiện tượng xã
hội và chưa biết rõ nguyên nhân đích thực của nỗi khổ con người cho
nên tư tưởng giải thoát trong triết học tôn giáo Phật giáo chỉ dừng lại ở
sự giải phóng về mặt đời sống tinh thần, đạo đức, tâm lý của con
người, bằng phương pháp tu luyện hoàn thiện phẩm chất đạo đức và
đời sống tinh thần theo giới luật và sự trầm tư mặc tưởng, đào sâu suy
nghĩ trong thế giới nội tâm con người, không kể đến sự khác nhau về
địa vị, lợi ích của các tầng lớp, giai cấp trong xã hội lúc bấy giờ.
Nhằm đạt được giải thoát, thậm chí con người không cần đến phân
biệt bạn, thù và đối lập sự tồn tại tự nhiên, kinh nghiệm với mục đích
giải thoát.
CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG GIẢI THOÁT
TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG
NGƯỜI DÂN HUẾ.
2.1. Khái quát sự du nhập và phát triển của Phật giáo ở Việt
Nam và Thừa Thiên - Huế.
Từ thế kỷ thứ III tcn, Phật Giáo Ấn Độ đã phát triển thịnh
1069), truyền từ Lý Thánh Tông(1054 - 1077) đến Phạm Phụng
Ngự(thế kỷ XIII) được 5 tổ;
Thứ năm là thiền phái Trúc Lâm ở Yên Tử do vua Trần Nhân
Tông làm sơ tổ, khai sơn 1299, truyền đến Huyền Quang(1314) được
3 tổ;
Thứ sáu là thiền phái Tào Động từ Trung Quốc truyền vào Việt
Nam thời vua Thế Tôn (1573 – 1599);
Thứ bảy là phái thiền Lâm Tế của Trung Quốc truyền vào Việt
Nam thời vua Lê Huy Tôn (1676 –1705) [3; 13 và14].
Sách “Lược khảo Phật giáo sử Việt Nam” của Vân Thanh nói
dưới thời Lê Huy Tôn còn có phái Liên Tôn ở Trung Quốc truyền đến
Việt Nam, nhưng trên thực tế Liên Tôn chỉ là một môn phái của Trúc
Lâm ở Yên Tử[Xem 19;].
Từ 1305, vua Trần Nhân Tông gả công chúa Huyền Trân cho
vua Chế Mân, lấy hai châu Ô và Rí, lập ra hai châu mới là Thuận Châu
và Hóa Châu, biên giới nước ta mở đến Duy Xuyên (Quảng Nam ngày
nay), lúc này Huế mới là lãnh thổ của Việt Nam. Tuy nhiên mãi đến
thời Lê Thánh Tông với luật Hồng Đức (1460) người Việt mới định cư
25
Copyright: Tài liệu đại học ©