Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Tự
Lực văn đoàn

Phạm Thị Thu Hà

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận văn học; Mã số: 60 22 32
Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Nam
Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Nghiên cứu những nhân vật phụ nữ trong tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn
trong giai đoạn khoảng 10 năm, từ 1932 đến 1942 và xem xét hình tượng người phụ
nữ trong tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn không đứng trên bình diện xã hội, chính trị mà
tìm hiểu dưới góc độ nhân cách con người, qua đó thấy được hình ảnh người phụ nữ
trong xã hội đương thời đã được các nhà văn nhìn nhận như thế nào, xây dựng những
nhân vật này để nhằm thể hiện tư tưởng gì của tác giả và cách họ xây dựng nên hình
tượng có gì độc đáo, mới mẻ, thành công. Với đề tài này chúng tôi mong muốn đóng
góp một phần nhỏ bé vào việc đánh giá, nhìn nhận lại hiện tượng Tự Lực văn đoàn.

Keywords: Phụ nữ; Tiểu thuyết; Lý luận văn học; Văn học Việt Nam

Content
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
Cội nguồn của văn học là con người. Chính cuộc sống của con người đã khơi nguồn
cảm hứng sáng tạo cho các nhà văn nghệ sĩ. Mỗi tác phẩm văn học được viết ra không gì khác
là để phản ánh cuộc sống của con người. Tuỳ từng thời kì lịch sử khác nhau mà vấn đề con
người được đề cập đến ở những phương diện khác nhau. Như vậy, qua hình ảnh con người
được phản ánh trong văn học người đọc có thể nhìn ra được những quan niệm nghệ thuật của
mỗi nhà văn và tư tưởng thời đại chi phối sáng tác của họ. Tìm hiểu hình tượng nhân vật cũng
là một điểm mấu chốt để khám phá tài năng đích thực của nhà văn và những đóng góp của họ

giữa cái mới và cái cũ, giữa cá nhân và xã hội để đòi quyền sống, quyền tự do yêu đương và
lựa chọn hạnh phúc cho bản thân. Nhìn nhận một cách tổng thể, hầu hết các nhân vật chính
trong tác phẩm của Tự Lực văn đoàn đều là nhân vật nữ, số lượng nhân vật nữ chiếm tỉ lệ lớn
trong sáng tác. Điều đó cho thấy các tác giả Tự Lực văn đoàn đã dành tình cảm ưu ái như thế
nào cho người phụ nữ trong xã hội. Khái Hưng, Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam – những
cây bút chủ chốt của Tự Lực văn đoàn đều tỏ ra hết sức bênh vực những nhân vật phụ nữ
trong cuộc sống, đặc biệt là cuộc sống tinh thần.
Từ những lí do đó chúng tôi chọn đề tài xem xét hình tượng người phụ nữ trong tiểu
thuyết Tự Lực văn đoàn để qua đó có thể nhận ra được sự đổi mới cả về tư tưởng và nghệ
thuật trong việc khắc hoạ hình tượng người phụ nữ. Đây không phải là vấn đề hoàn toàn mới
mẻ, nhưng mỗi người có cách tiếp cận và khai thác khác nhau sẽ cho những cách hiểu khác
nhau và vấn đề được nghiên cứu sẽ phong phú hơn lên. Mặt khác, tìm hiểu nhân vật cũng
chính là tìm hiểu về tư tưởng, quan điểm, tài năng của tác giả, chúng tôi mong muốn qua việc

3
phân tích những hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn sẽ đưa lại những
kết quả để một lần nữa nhận ra chỗ mạnh, yếu, góp phần đánh giá về hiện tượng văn học đặc
biệt này.
2. Lịch sử vấn đề.
Từ khi ra đời đến nay Tự Lực văn đoàn đã trở thành tiêu điểm chú ý của giới nghiên cứu
văn học. Có rất nhiều công trình xuất sắc nghiên cứu từ trước năm 1945 ở cả hai miền Nam
Bắc. Nhưng ý kiến đánh giá lại không hoàn toàn nhất quán, thậm chí trái ngược nhau. Ý kiến
khen cũng nhiều nhưng chê cũng không ít.
Trước năm 1945 đã xuất hiện các công trình của Trương Chính. Trong cuốn Dưới mắt tôi
(1939), ông đã dành nhiều trang để đánh giá những tác phẩm tiểu thuyết tiêu biểu của Khái
Hưng, Nhất Linh đang “làm mưa làm gió” trên văn đàn thời đó với thái độ tôn trọng, ghi nhận
sự tiến bộ, mới mẻ. Dương Quảng Hàm trong cuốn Việt Nam văn học sử yếu (1941), đã dành
hẳn bốn trang đánh giá về Tự Lực văn đoàn, chủ yếu là Nhất Linh và Khái Hưng, nhận định
rằng Nhất Linh thiên về tiểu thuyết luận đề, còn Khái Hưng thiên về khuynh hướng lí tưởng.
Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan trong bộ Nhà văn Việt Nam hiện đại (1942) cũng đã dành hơn

không cổ vũ con người hành động trong cảnh nước mất nhà tan mà “ru ngủ thanh niên” trong
những chuyện tình cảm lãng mạn. Trong khi hàng nghìn người đang sống chết cho một lí
tưởng cao đẹp là độc lập dân tộc, giải phóng con người thì Tự Lực văn đoàn lại để cho các
nhân vật của mình chìm đắm trong giấc mộng tình yêu, hạnh phúc cá nhân. Vì thế nên Tự Lực
văn đoàn được xem như là “cơ hội chủ nghĩa”, “tư tưởng tiểu tư sản”, “lãng mạn thoát ly”….
Từ năm 1986 đến nay, hiện tượng Tự Lực văn đoàn đã được nhìn nhận lại một cách khách
quan và công bằng hơn. Chủ trương đổi mới của Đảng và Nhà nước ta đã thực sự thổi luồng
sinh khí mới và “cởi trói” về mặt tư tưởng cho các văn nghệ sĩ và các nhà nghiên cứu phê
bình. Họ được tự do hơn trong việc tiếp cận theo những góc nhìn khoáng đạt hơn, được mạnh
mẽ và thẳng thắn cả khi khen và chê một cách khách quan và khoa học. Các hiện tượng văn
học, các nghi án văn học được đánh giá, xem xét lại với thái độ bình tĩnh và khách quan hơn.
Tự Lực văn đoàn cũng nằm trong quỹ đạo đó. Nhiều bài nghiên cứu, chuyên luận mới ra đời.
Họ có những cách nhìn mới về văn xuôi Tự Lực văn đoàn. Huy Cận trong cuộc Hội thảo về
Tự Lực văn đoàn ngày 27 tháng 5 năm 1989 tại khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội đã
đi tới kết luận: “Tự Lực văn đoàn đã có những đóng góp lớn vào nghệ thuật tiểu thuyết, vào
tính hiện đại của tiểu thuyết, đóng góp vào tiếng nói và câu văn của dân tộc, với lối văn trong
sáng và rất Việt Nam” [25, 9]. GS. Hà Minh Đức cho rằng Tự Lực văn đoàn với những tiền
đề về văn hoá xã hội mới đã “tạo nên những giá trị mới cho văn học”. Còn GS. Phan Cự Đệ
khẳng định: “tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn có công lớn trong việc đổi mới nền văn học vào
những năm 30 của thế kỉ, đổi mới từ quan niệm nghệ thuật cho đến việc đẩy nhanh các thể
loại văn học trên con đường hiện đại hoá làm cho ngôn ngữ trở nên trong sáng và giàu có
hơn.” [35, 241]. Trương Chính trong Báo Người giáo viên nhân dân số đặc biệt, (27, 28, 29,
30, 31) tháng 7/ 1989 cũng cho rằng “Tự Lực văn đoàn có một vai trò rất quan trọng trong sự
phát triển của văn học ta những năm 30”. GS.Trần Đình Hượu nhấn mạnh: “Những năm 20 là
quá trình khẳng định văn học mới và Tự Lực văn đoàn đánh dấu giai đoạn toàn thắng với sự

5
đóng góp lớn chủ động và tích cực”[42, 60]. Ngoài ra còn hàng loạt các công trình nghiên cứu
chuyên sâu của Lê Thị Đức Hạnh (Thêm mấy ý kiến đánh giá Tự Lực văn đoàn), Vũ Thị
Khánh Dần (Nhìn nhận về tiểu thuyết Nhất Linh hơn nửa thế kỉ qua,), Đỗ Đức Dục (Góp phần

tộc ta. Tuy nhiên mỗi giai đoạn văn học lại có những cách phác họa hình tượng này khác

6
nhau. Các nhà văn Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Hoàng Đạo đã xây dựng nên một hệ
thống những nhân vật nữ rất độc đáo, rất hiện thực ở hai giới tuyến: một phái “nệ cổ” là
những phụ nữ đại diện cho xã hội cũ, chịu ảnh hưởng nặng nề của giáo lý Khổng, Mạnh và
phái đối lập là những cô “gái mới” tân thời theo tư tưởng Tây phương. Cuộc chiến giữa hai
phái này làm nảy sinh bao vấn đề trong gia đình, ngoài xã hội, và chính điều này làm cho tiểu
thuyết Tự Lực văn đoàn trở nên hấp dẫn người đọc. Qua những trang viết về họ, các nhà văn
đã bộc lộ tài năng cũng như tư tưởng tiến bộ của mình.
3. Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu.
3.1. Mục đích nghiên cứu.
Tự Lực văn đoàn là một hiện tượng phức tạp. Những năm đầu xuất hiện họ có những
đóng góp và thành tựu nổi bật nhưng từ năm 1940 trở đi họ nghiêng về hoạt động chính trị
nhiều hơn. Các thành viên chủ chốt của văn đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo
tham gia vào các Đảng Việt Quốc, Việt Cách vì thế nên việc đánh giá các tác phẩm văn
chương của họ gặp nhiều khó khăn, bởi vì tác phẩm văn học ra đời là sản phẩm của tư tưởng,
quan điểm của nhà văn. Tuy nhiên, chúng tôi đi nghiên cứu trong giai đoạn Tự Lực văn đoàn
(khoảng 10 năm, từ 1932 đến 1942) và xem xét hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Tự
Lực văn đoàn không đứng trên bình diện xã hội, chính trị mà tìm hiểu dưới góc độ nhân cách
con người, qua đó thấy được hình ảnh người phụ nữ trong xã hội đương thời đã được các nhà
văn nhìn nhận như thế nào, xây dựng những nhân vật này để nhằm thể hiện tư tưởng gì của
tác giả và cách họ xây dựng nên hình tượng có gì độc đáo, mới mẻ, thành công. Với đề tài này
chúng tôi mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé vào việc đánh giá, nhìn nhận lại hiện tượng
Tự Lực văn đoàn.
3.2. Đối tượng nghiên cứu.
Trong khuôn khổ của một luận văn, chúng tôi chỉ đi nghiên cứu hình tượng người phụ nữ
trong tiểu thuyết của Tự Lực văn đoàn, còn hệ thống những truyện ngắn chúng tôi xin dành
cho một công trình khác.
3.3. Phạm vi nghiên cứu.

Nội.
5. Khái Hưng (1967), Hạnh, NXB Văn nghệ, Sài Gòn
6. Khái Hưng (1999), Hồn bướm mơ tiên, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 2, NXB Giáo
dục, Hà Nội
7. Khái Hưng, Nhất Linh (1992), Đời mưa gió, NXB Đại học và GDCN, Hà Nội
8. Khái Hưng, Nhất Linh (1999), Gánh hàng hoa, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 3,
NXB Giáo dục, Hà Nội
9. Khái Hưng (1967), Những ngày vui, NXB Văn nghệ, Sài Gòn
10. Khái Hưng (1999), Nửa chừng xuân, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 2, NXB Giáo
dục, Hà Nội
11. Khái Hưng (1998), Thoát li, Văn xuôi lãng mạn Việt Nam (1930 -1945), cuốn một, NXB
Khoa học xã hội, Hà Nội

8
12. Khái Hưng (1999), Thừa tự, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 2, NXB Giáo dục, Hà
Nội
13. Khái Hưng (1988), Tiêu sơn tráng sĩ, NXB Đại học và GDCN, Hà Nội
14. Khái Hưng (1952), Trống mái, NXB Phượng Giang, Sài Gòn
15. Thạch Lam (1988), Ngày mới, Tuyển tập Thạch Lam, NXB Văn học, hà Nội
16. Nhất Linh (1999), Bướm trắng, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 1, NXB Giáo dục,
Hà Nội
17. Nhất Linh (1991), Đoạn tuyệt, NXB Đại học và GDCN, Hà Nội
18. Nhất Linh (1991), Đôi bạn, NXB Đại học và GDCN, Hà Nội
19. Nhất Linh (1961), Giòng sông thanh thủy, NXB Đời nay, Sài Gòn
20. Nhất Linh (1999), Lạnh lùng, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 1, NXB Giáo dục, Hà
Nội
21. Nhất Linh (1999), Nắng thu, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 1, NXB Giáo dục, Hà
Nội

II. Tài liệu tham khảo khác

Khoá luận tốt nghiệp khoa Ngữ văn, ĐH KHXH& NV, Hà Nội
38. Lê Thị Đức Hạnh (1991), Thêm mấy ý kiến đánh giá về Tự Lực văn đoàn, Tạp chí văn
học số 3
39. Dương Hương (1998), Nghệ thuật miêu tả tâm lí trong tiểu thuyết luận đề của Nhất
Linh, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 8
40. Mai Hương (tuyển chọn và biên soạn) (2000), Tự Lực văn đoàn trong tiến trình văn học
dân tộc, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội,
41. Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng (1988), Văn học Việt Nam qua giai đoạn giao thời 1900-
1930, NXB Đại học và GDCN, Hà Nội
42. Trần Đình Hượu (1991), Tự Lực văn đoàn nhìn từ góc độ tính liên tục của lịch sử qua
bước ngoặt hiện đại hóa trong lịch sử văn học phương Đông, Tạp chí Sông Hương, số 4
43. Nguyễn Hữu Hiếu (1994), Mấy suy nghĩ về nhà văn Nhất Linh Nguyễn Tường Tam, Tạp
chí Văn học, số 4
44. Đỗ Đức Hiểu (1996), Đọc Bướm Trắng của Nhất Linh, Tạp chí Văn học số 10
45. Trịnh Hồ Khoa (1996), Những đóng góp của Tự Lực văn đoàn cho việc xây dựng một
nền văn xuôi Việt Nam hiện đại, Luận án, Trường Đại học KHXH& Nhân văn, Hà Nội
46. V. Lajarev, Quan niệm của chủ nghĩa hiện sinh của Mỹ về con người, Tài liệu dịch của
viện Văn học
47. Mã Giang Lân (chủ biên) (1999), Quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam 1900- 1945
và những đóng góp của nó, Tạp chí Văn học số 8.
48. Phong Lê (1996), Tố Tâm, với nền tiểu thuyết mới và dòng văn xuôi lãng mạn Việt Nam,
Tạp chí Văn học số 8.
49. Nhất Linh, (1961), Viết và đọc tiểu thuyết (Biên khảo), NXB Đời nay, Sài Gòn
50. Nguyễn Văn Long (2003), Văn học Việt Nam trong thời đại mới, NXB Giáo dục,Hà Nội

10
51. Phạm Quang Long (1990), Tự Lực văn đoàn – một kiểu tư duy văn học, Tạp chí khoa
học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, số 2
52. Huỳnh Lý, Hoàng Dung, Nguyễn Hoành Khung, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Trác
(1978), Lịch sử văn học Việt Nam 1930- 1945, tập V, NXB Giáo dục, Hà Nội