PHƯƠNG PHÁP THUYẾT GIẢNG VỚI DẠY VĂN
THEO TINH THẦN ĐỔI MỚI

PGS. TS. Phạm Quang Trung
1
Trường Đại học Đà Lạt
Xin chớ ai cho tôi là người vẽ chuyện. Thuyết trình, thuyết giảng đối với giáo viên văn
thì liệu có điều gì đáng nói? Theo quan niệm thông thường, người thầy dạy văn nói bao giờ
chẳng cần phải hấp dẫn. Vậy tôi bàn tới chuyện cũ như trái đất này để làm gì nếu không thật
cần thiết và cấp thiết. Nguyên do tại bởi từ ngày thực thi đổi mới về nội dung và phương pháp
ở các cấp học, nói tới dạy văn (nhất là giảng văn) ta thường nghe thấy lời khẳng định đại loại
rằng phương pháp thuyết giảng đã cũ mèm rồi, cần loại nó ra khỏi tiến trình đổi mới cách
thức giảng dạy; rằng ai mà kiên trì thực thi phương pháp này là kẻ lỗi thời, không quán triệt
được tinh thần đổi mới, rồi họ sẽ bị đào thải, nếu không thì cũng bị tự đào thải; rằng dạy văn
hay đâu phải ở chỗ nói làm sao cho người học cứ há hốc mồm lên mà nghe, hay là ở khả năng
biết đặt những câu hỏi có vấn đề, động vào trí não của người học, đặc biệt là những câu hỏi
mang sức khơi gợi lớn, chỉ đường cho học sinh tự đến…
Những người này quả cũng có lý lẽ riêng; không phải nhận xét của họ hoàn toàn bâng quơ.
Lối thông tin mang tính áp đặt một chiều càng ngày càng trở nên lạc lõng trong sinh hoạt tư
tưởng, học thuật của thời hiện đại. Trong khi phổ biến nơi trường học lại là phương pháp
thuyết trình đơn điệu, không chú ý tới đối thoại, tranh biện, phản hồi, mà gốc gác sâu xa là ở
chỗ không đoái hoài tới người nghe - nhận thức, phản ứng, sự tiếp thu của họ. Thời dân chủ
rất kị lối sinh hoạt văn hóa kiểu ấy. Học đường cũng không thể đứng ngoài. Nếu có ai mặc
cảm với phương pháp thuyết giảng cũng là phải nhẽ. Ấy là chưa nói tới quan niệm sơ sài, thô
thiển về cái hay đích thực của lời dạy văn, giảng văn. Đâu phải cứ dẻo mồm, xảo ngôn là đủ.
Phải nắm vững điều mình cần nói; phải biết rõ người nghe mình là ai, họ cần gì; lại phải biết
làm chủ lời nói của mình… Nói hay, ít nhất là ở tầm cao, vì vậy đâu phải ở chỗ óng mượt,
giàu hình ảnh; đâu phải chỉ thuận tai, lên bổng xuống trầm, ngọt ngào và giàu cảm xúc…
Tuy nhiên, có một thực tế khác, những người có đôi ba năm trong nghề đều rõ, là
những giáo viên văn giỏi (nhất là ở bậc phổ thông) không ai là không nói năng lưu loát, khúc
chiết, chặt chẽ. Ngôn ngữ là công cụ trực tiếp của tư duy. Trước khi nói ra lời người ta đã

dòng chảy của cuộc sống. Người thầy giỏi phải nắm bắt được sự đổi thay ấy để điều chỉnh
cách thức giảng dạy cho phù hợp.
Mà trước hết là phù hợp với nội dung cần truyền đạt. Nội dung giảng dạy văn học là
một vấn đề rộng. Tôi chỉ bàn đến sự thống hợp của nội dung với cách thức truyền đạt. Nhưng
chớ quên cảm xúc trong quan niệm về nội dung. Xin được lưu ý, tri thức văn học không thể
không tính đến cảm xúc văn chương. Đặc thù của văn chương, của văn học là thế. Cố nhiên,
đây là sự cảm hiểu, hiểu và cảm thâm nhập, chuyển hoá rất tinh tế, chứ không phải là duy
cảm, cũng không phải là duy lý. Cảm mạnh đi liền với hiểu sâu, hiểu đủ (tôi không nói hiểu
rộng, vì tri thức văn học là không cùng). Và hiểu sâu, hiểu đủ lại nâng cảm xúc lên một mức.
Học sinh vừa được rung động lại vừa được thức tỉnh. Đúng hơn là rung động trong sự thức
tỉnh. Tri thức văn học ám ảnh người ta, thấm thía người ta bởi vì lẽ đó.
Theo sự dẫn dắt của nội dung cùng sự chi phối của đối tượng mà lời giảng cần phải
nhiều sắc màu, nhiều cung bậc. Tẻ nhạt nhất chính là sự đơn điệu. Cuộc sống đâu thế, người
nghe đâu thế, và văn chương đâu có thế! Vậy là lời giảng của người thầy có khi óng mượt có
lúc thô mộc; có khi trầm tĩnh có lúc sôi động; có khi nhanh có lúc chậm; có khi theo giọng kể
có lúc theo kiểu giảng giải; có khi nghiêm cẩn có lúc hài hước. Rất nhiều khi im lặng với ý
nghĩa là vàng. Ở đây nảy sinh ra một câu hỏi: người dạy khi cần có nên như là một diễn viên?
Tôi ủng hộ câu trả lời khẳng định. Ngôn từ văn chương nhất là ngôn từ thi ca vốn đã là thế kia
mà! Nó cho phép sự cách điệu về âm thanh, sự cường điệu về ý nghĩa, sự cảm hóa cao độ
lòng người. Nghe giảng văn chương, văn học người ta sẽ tự nhiên mà chấp nhận. Cũng như
người xem kịch phải tự nhiên mà chấp nhận những gì diễn ra trên sân khấu vốn là ước lệ vậy.
Chỉ ai ngớ ngẩn mới tự đặt câu hỏi: liệu những gì diễn ra trong nghệ thuật có thật hay không?
Vậy là chỉ còn lại nghệ thuật diễn giảng sao cho thật sinh động, thật tự nhiên. Sự cuốn hút,
sức thuyết phục người nghe cũng tự nhiên mà có.
Cái khó khác của thuyết giảng như một phương pháp dạy học là phải tuân thủ đôi khi
đến mức khe khắt về thời lượng. Ở phổ thông thì quá rõ. Ở đại học thoải mái hơn nhưng cũng
không thể vô hạn độ. Sự bó buộc nào cũng gây nên khó chịu. Có điều ở đời đâu có thể tuyệt
đối. Huống chi lại ở nhà trường, nơi mọi thứ, từ nội dung đến phương pháp, từ tổ chức đến
giờ giảng đều phải chịu sự chi phối nhất quán của mục tiêu đào tạo. Mà lời nói muốn hay lại
phải trôi chảy tự nhiên, không bị gò bó. Vậy là người dạy văn cần luyện khả năng biết nhấn,

như thế sẽ như một cái cây đứng thẳng, vững vàng, không sợ bão táp, mưa sa. Ở bất cứ hoàn
cảnh nào, với bất kỳ bài giảng nào, người thầy cũng có thể tự tin, ung dung và điềm tĩnh. Lời
nói khi ấy mới có hiệu quả cao. Chừng như không phải gắng sức gì nhiều mà lại tìm được lời
lẽ thích hợp, đi thẳng vào tâm trí người nghe. Đây chính là ước muốn da diết, ước muốn
thường trực của hết thảy những giáo viên văn chúng ta.