Mái tóc trong tục ngữ, ca dao Việt

GS. TS. Nguyễn Xuân Kính (Viện Nghiên cứu văn hoá)
Ca dao là tiếng hát tâm hồn, tục ngữ là túi khôn của người dân Việt. Nói về mái
tóc, trong số 12.487 lời ca dao cổ truyền (tức là trước Cách mạng tháng Tám năm
1945) được tập hợp lại trong bộ sách
Kho tàng ca dao người Việt (Nhà xuất bản
Văn hoá - Thông tin tái bản năm 2001) có 122 lời, trong số 16.098 câu tục ngữ cổ
truyền được tập hợp lại trong bộ sách
Kho tàng tục ngữ người Việt (Nhà xuất bản
Văn hoá - Thông tin xuất bản năm 2002), có 31 câu.
Có nhiều lời ca dao thể hiện quan niệm của người xưa về mái tóc đẹp:

+
Ba cô anh lạ cả ba
Bốn cô anh lạ cả bốn biết là quen ai?
Anh chỉ quen một cô da trắng tóc dài
Miệng cười như cánh hoa nhài nở nang.

(B11, B là vần chữ cái, 11 là số thứ tự)
+
Chân mày vòng nguyệt có duyên
Tóc mây dợn sóng đẹp duyên tơ hồng.
(C627)
+ Chị kia bới tóc đuôi gà
Nắm đuôi giật lại hỏi nhà chị đâu
- Nhà tôi ở trước đám dâu
Ở sau đám bắp, đầu cầu ngó qua.
(C728)
Tóc dài, tóc xanh, tóc mây gợn sóng, tóc đuôi gà, tốt tóc xanh non là mái
tóc đẹp của người phụ nữ xưa. Mái tóc đẹp ấy được chăm sóc kĩ càng:

(T1190)
Trong các nước ở khu vực văn hoá Đông Á, thời phong kiến, con trai 20 tuổi, con
gái 15 tuổi mới kết tóc để đội mũ hoặc để cài trâm. Lúc kết tóc ấy là vào tuổi lấy
vợ lấy chồng. Trong
Truyện Kiều, Nguyễn Du (1765 – 1820) viết:

Nói chi kết tóc xe tơ,
Đã buồn cả ruột mà dơ cả đời.
Trong thơ ca dân gian, hơn một lần người bình dân sử dụng điển “kết tóc”:

+ Anh đố em đếm hết sao trời
Đây anh kết tóc ở đời với em
- Trên trời biết mấy muôn sao
Biết dạ anh ở thế nào mà mong.
(A322)
+ Bao giờ sum hiệp trước (trúc) mai
Lòng nguyền kết tóc lâu dài trăm năm.
(B219)
Khi xưa, lúc thề non hẹn biển, các đôi trai gái thường cắt tóc thề bồi hoặc trao cho
nhau làm kỷ vật:

+ Cái miễu linh thiêng
Có bốn cây cột kiền kiền
Rui tre mè trắc
Đôi đứa ta trúc trắc
Cắt tóc thề nguyền
Lời thề nước biếc non xanh
Nhện giăng sóng dợn sao đành bỏ nhau.
(C116)
+ Đã thương cắt tóc trao tay

thượng quai tua, cổ yếm tròn xinh, cùng với lời ăn, tiếng nói mặn mà, “nết ở khôn
ngoan” (M595). Nếu nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương đã vẽ cảnh người thiếu nữ ngủ
ngày một cách sắc sảo, táo bạo, khiến người quân tử dùng dằng đi chẳng dứt thì
tác giả dân gian lại có cách thể hiện khác. Hình ảnh người thôn nữ tuy thắm tươi,
giàu sức sống nhưng vẫn hồn hậu và kín đáo:

Em đi khắp bốn phương trời
Chẳng đâu lịch sự bằng người ở đây
Gặp người má đỏ hây hây
Răng đen rưng rức tóc mây rườm rà.
(E60) Trong dân ca quan họ Bắc Ninh, các nghệ nhân nói năng bao giờ cũng lịch sự,
nhún nhường, bên nam xưng là em và gọi những người bên nữ là liền chị, còn bên
nữ thì cũng xưng là em và gọi bên nam là liền anh.

Mái tóc của người phụ nữ quý giá như vậy, nhưng dân ta đã kể rằng, ở một nhà
kia, khi bạn của chồng đến nhà, không có tiền đãi khách, người vợ đã bán mái tóc
của mình để cho chồng có thể thù tiếp bạn tri âm. Người vợ hiền thảo ngày xưa đã
tận tụy với chồng con như thế đấy! Người dân xưa quan niệm rằng, cái đẹp không
tách rời giá trị đạo đức, người phụ nữ đẹp phải là người biết nữ công gia chánh,
chuyên cần lao động, sống có đạo đức:

+ Tóc dài những búi mà trưa
Ham chi người đẹp mà thưa việc làm.
(T1185)

+ Tóc dài thì tóc rụng đi
Tham người có nghĩa tham chi tóc dài.