1

Rèn luyn cho hc sinh k   thng hóa
kin thc trong dy hc phn di truyn Sinh hc
12 trung hc ph thông
Teaching equation - any cap and logarithmic equation program calculus class 12 -The basic
positive way of learning activities of students
NXB  112 tr. +

Phm Th Bích Tho i hc Giáo dc
LuLý luy hc (B môn Sinh hc);
Mã s: 60 14 10
ng dn: 
o v: 2012

Abstract: Nghiên cu khái nim h thng, h thng hóa, k   thng hóa
(HTH); vai trò ca HTH trong nhn thc và rèn luyn k c sinh (HS)
trong dy hc. Kho sát vic rèn luyn k  thng hóa kin thc (HTHKT) trong
dy hc nói chung, phn di truyn Sinh hc 12 nói riêng t  ng trung hc ph
thông. Phân tích ni dung phn di truyn Sinh hc 12 trung hc ph thông. Qui trình, bin
pháp rèn luyn k  thng hóa kin thc trong dy hc phn di truyn Sinh hc 12.
Nghiên cu thc nghim: Vn dng quy trình, bin pháp rèn luyn k 
xut trong dy hc phn di truyn Sinh hc 12 tng trung hc ph thông (THPT);
u qu các bin pháp, qui trình rèn luyn k c sinh theo
tiêu cnh.

Keywords: y hc; Sinh hc; H thng hóa kin thc; Di truyn; Lp 12.


2. Lƣợc sử nghiên cứu
2.1. Trên thế giới
V h thng hóa kin thc quan tâm nghiên cu t rt sn cui th k XIX,
t thng kê v s c kho sát s khác bit
gia các cá th c nhanh chóng và chính xác. Tony Buzan i sáng t
Mind Map (b Ông trình bày cách thc ghi nh t nhiên ca não b cùng

 tu tiên vn dng mt s m
ca lý thuyt grap. i công trình: “Các biện pháp sư phạm để dạy học
sinh cuối cấp về mối quan hệ giữa sự kiện và lí thuyết”.  t s t
dy hc rèn cho hc t hc, kh i dung hc tp. G.M. Mutazin
(1989) vi     h thc dy hc Sinh hc. Tác gi  (2000),
trong cun Các dng khái quát hóa trong dy hmt s d
s cho vic h thng hóa kin thc trong dy hc .
2.2. Ở Việt Nam
 Viu tác gi nghiên cu v lí thuyt và s dng graph trong dy hc
 T , n Ngu chuyn hóa
graph toán hc thành grap dy hc  nhiu công trình c này. GS.TS Trn
Bá Hoành xem h thng hóa là mt bin pháp quan tr dy cách x lí thông tin.
3

 Nguyc khnh h thng hóa là mt
trong các bin pháp hc tp trong dy hc sinh hy bài ôn tp tng kt
theo hình thc h thng hóa.
Ngoài ra còn mt s luc s u v này.
Nhìn chung, các nghiên cu này ch tp trung xem xét các quy trình và bin pháp rèn
luy  HTHKT trong dy h     vào nghiên cu vic rèn luyn k 
HTHKT cho HS trong dy hc Sinh hc.
3. Mục đích nghiên cứu
- Xây dng c quy trình và bin pháp c th  rèn luyn k HTHKT cho HS

Có th thit k c quy trình và các bin pháp rèn luyn k  HTHKT trong dy hc
phn di truyn sinh hc 12 THPT  t chc các hong hc tp tích cc, va dy cách t hc
 nâng cao chng kin thc và tc s hng thú hc tp b môn cho HS.
8. Phƣơng pháp nghiên cứu
8.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cu các tài liu lý lun liên quan   cho vic gii quyt v: Rèn
luyn k  HTHKT cho hc sinh.
-  NDKT trong SGK Sinh hc 12 THPT.
8.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- m: D gi, phng vn trc tip GV và HS  phát hin nhng
thành công và hn ch trong vic rèn k HTHKT ng THPT hin nay.
- u tra bng phiu hi v thc trng dy k  HTHKT trong dy hc Sinh hc  mt
s ng THPT hin nay.
- u tra bng hi cu h 
8.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Son giáo án dy thc nghii chng.
- Dy thc nghii chng.
- Thu thp s liu t quá trình thc nghim.
8.4. Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm
-  dng toán thng kê vi s h tr ca phn mm Excel  x lí kt qu
cho bi tin cy v mng.
- Phân tích kt qu thc nghi có nhn xét, nh tính v chng kin thc
 thc hình thành  hc sinh.
9. Những đóng góp của luận văn
- H th lý lun v bn cht HTH, k HTH, dy HS HTH.
- Xác nh c các bin pháp rèn luyn k  HTHKT.
- Xác nh c qui trình h rèn k  HTHKT.
- Các bài dy thc nghim v rèn luyn k y hc phn Di
truyn hc.


- Kỹ năng diễn đạt nội dung HTH
K t ni dung là thao tác bin dng ngôn ng này thành dng ngôn ng khác
hp quy lut.
- Các biện pháp diễn đạt nội dung HTH
+ Biện pháp sơ đồ logic dạng graph
+ Biện pháp diễn đạt bằng bảng
+ Biện pháp diễn đạt bằng sơ đồ hình
1.1.1.5. Các biện pháp logic cơ bản cần cho hệ thống hóa
- Biện pháp định nghĩa khái niệm
- Biện pháp phân chia khái niệm
- Biện pháp lập bản đồ khái niệm
- Biện pháp phân tích – tổng hợp
- Biện pháp so sánh, đối chiếu
6

- Biện pháp trừu tượng hóa, khái quát hóa
- Biện pháp đặt câu hỏi và tìm câu trả lời
1.1.2. Vai trò của việc HTHKT trong việc dạy học
1.1.2.1. Đối với giáo viên
Kin thc trong mi bài hc có mi quan h logic cht ch v c mc tiêu
HTHKT kin thng t chc mt hay nhiu hong khác nhau. i bài
hc cn phi làm cho HS thy rõ mi liên h  d
vy, khi rèn luyn k  ra liên h gia các ni dung kin thc .
1.1.2.2. Đối với học sinh
Trong dy hc, vic HTH s có tác dng rèn luyn cho HS nhng phm cht trí tu sau:
- Rèn luyn k c sách, tài liu, phát tric nhn thc cho HS, phát tri
n chng nhm phát tric nhn thng
và sáng to.
- Thông qua HTHKT HS bii chiu so sánh các s vt hing , t
rèn luyn cho HS kh t hóa rút ra kt lun.

+  dng xuyên trong ging dy  ng là thuyt trình ging
gii, gii thích minh ha, hn. y hc tích cc có nhiu
kh  n cho HS k     phn, dy hc nêu v ,
HTHKT hc s dng.
+ SGK c s dng ch y HS t hc nhng nn, ghi nh 
và tr li nhng câu hi c mng xuyên. SGK rc dùng vi yêu
cu HS gia công x lí nu, bi 
+ Qua d gi chúng tôi thy: Bin pháp ch yu ca GV là yêu cc nhng kin
thc d, ít yêu cu HS gia công trí tun thc trong SGK, mà vu này
m y trong vic rèn luyn cho HS k 
+ Hi m rõ các bin pháp rèn luyn k 
trong quá trình dy hc. Hu ht GV ch dng li vic HTHKT bng bng biu ho mà
t s dng các bin pháp rèn luyn k ng Graph, b 
hình.
* Thc trng v k  trong quá trình hc Sinh hc 12 ca HS.
+  Hc mc tiêu HTHKT.
+ Mt s t phân tích ni dung kin thc và tìm, la chn tài liu phù hp vi vic
gii quyt nhim v  thc hin mc tiêu p mi quan h gia các ni dung thông
tin, la chn hình thc dit ni dung HTH và trình bày theo hình thc chc.
+ Rt ít HS rút ra nhng kt lun khái quát t nc HTH .
+ n thy k a HS rt yu. Chính vì vy, vic rèn luyn
cho HS k t cn thit trong dy hc.
1.2.2. Nguyên nhân của thực trạng rèn luyện kỹ năng HTHKT trong dạy và học Sinh học 12
1.2.2.1. Về đội ngũ giáo viên
 GV hin nay ít chú ý ti vic rèn luyn k ì công vii
nhiu thi gian và công sc. Phn ln GV quan nim sai lm vn dy hc tích cc ch
phù hp vi HS khá gii.
 ng hin nay ch chú ý dy kin th  n dy cách hc, dy
 HS.
8


5. Rút ra nhng kt lun khái quát t nc HTH theo hình thc ding.
Hình 2.1. Qui trình thực hiện kỹ năng hệ thống hóa
Bƣớc 1: Kỹ năng xác định mục tiêu hệ thống hóa kiến thức
Hnh mc tiêu hc tp cn thc hing sau:
+ Xnh mc tiêu hc tp: Phân tích nhim v hc tt ra, nhim v này biu th
bng câu hi, bài tnh kt qu ct khi thc hin nhim v 
9

nh mc tiêu hc tp: HS phu kiáp gii quyt
nhim v.
+ Tìm và la chng t  dit mc tiêu hc tnh.
Bƣớc 2: Phân tích nội dung một mục, bài, chƣơng, chủ đề để xác định các đơn vị kiến
thức, thông tin và tìm, lựa chọn tài liệu phù hợp với việc giải quyết nhiệm vụ để thực hiện mục
tiêu hệ thống hóa kiến thức
nh mc tiêu HTHKT thì dp tài liu, ngun thông tin cn
HTH.
+ T ngun thông tin thu thnh mi quan h gii hiu
bi
+ La ch bng các hình thc.   c bt thông
tin, thay th, gi li thông tin chính nht.
Bƣớc 3: Lập mối quan hệ giữa các nội dung thông tin phù hợp với mục tiêu hệ thống hóa
kiến thức
n ca k i x lí thông tin  y, HS
phi thc hin các thao tác phân tích, tng hi chiu, thit lp mi quan h cu trúc  chc

Bƣớc 4: Lựa chọn hình thức diễn đạt nội dung hệ thống hóa và trình bày theo hình thức
đƣợc chọn
K t ni dung là mt hình thc ngôn ng  bit sn phm nhn thc. K 
dit ni dung có vai trò rèn luyn HS ding, hiu bit ca mình, nâng cao hiu qu c

- GV: Yêu cu HS nghiên cu SGK, tài liu tham kh câm, bng bi
logic, mng, quan sát video.
- HS: Sau khi hoàn thành yêu cu cn phi thc hin nhim v i
dng mô hình hóa cu trúc, bi   dng graph, hoc HS t la
chn cách thc HTHKT.
2.3.2. Biện pháp rèn luyện kỹ năng tách nội dung chính, bản chất từ tài liệu đã đọc để làm tư
liệu cho hệ thống hóa
 rèn luyc k i:
- Rèn luyn cho HS k c vi SGK, bao gc vi kênh
hình và kênh ch, bng biu.
- Rèn luyn cho HS s d  tng hp, K
i chiu.
- Rèn luyt câu hi và tìm câu tr li.
2.3.3. Biện pháp rèn luyện kỹ năng quan sát, đọc và phân tích báng số liệu, biểu đồ, đồ thị,
băng hình, tranh ảnh, hình vẽ trong SGK
 rèn luyn tt k y hi GV phi thc hin
c nhng yêu cu sau:
+ GV phi chun b bng bi, tranh nh rõ ràng, chính xác, không quá phc tp và
mang tính khái quát cao.
+ S dng bng bi, tranh   phát huy
c tính tích cc ca HS.
11

+ GV phng dc và phân tích bng, bi th, tranh nh mt cách
c th:
- Cho h ca tranh nh, bng bi th, quan sát hoc toàn b mt
cách tc th hin trong tranh nh, bng bi th
- ng dn HS quan sát hot ni dung tranh nh, bng bi th V.V
bng câu hi gi ý, tp trung vào nhi bt nht.
- ng dn hc sinh tng kt, tóm tt ni dung tranh nh, bng bi V.V


Bài 5: Nhim sc th t bin cu trúc NST
Bài 6: t bin s ng nhim sc th
Bài 20: To ging mi nh công ngh gen
Bài 23: Ôn tp phn di truyn hc
Ki HTHKT ca HS trong hc tp phn di truyn Sinh hc 12.
3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm
3.3.1. Chọn trường, chọn GV và HS thực nghiệm
c tin hành  ng THPT Tro, qun Thanh Xuân và
ng THPT Hng Hà, qun  a bàn thành ph Hà Ni hc k c
2012  2013.
Chn GV dy TN là nhng dy ti nhc chn thc nghim,
 ging du. Các GV dc chúng tôi ti
 thng nht v ni dung, PPDH.
n, chn mng 4 lp: 2 lp TN và 2 l  và
chng hc tp ca các lp gng s 
lp TN là 180 và l
3.3.2. Phương án thực nghiệm
 mt lt lp TN trong cùng mng, ch khác
nhau  ch các lc dy theo giáo án do chúng tôi thit k. Còn các l, các bài dy
bt trình, gii thích, không t chc rèn luyn k 
 xut.
3.3.3. Bố trí thực nghiệm
- ng THPT Tro - Thanh Xuân: chn 4 l i trà: 2 lp TN (12D
1
và
12D
2
), 2 l
3

việc giải quuyết nhiệm vụ để thực hiện mục tiêu HTHKT.
+ Lập mối quan hệ giữa các nội dung thông tin phù hợp với mục tiêu HTHKT.
+ Lựa chọn hình thức diễn đạt nội dung HTH và trình bày theo hình thức được chọn.
+ Rút ra những kết luận khái quát từ nội dung được HTH theo hình thức diễn đạt tương ứng.
3.5. Kết quả thực nghiệm
3.5.1. Phân tích định lượng các bài kiểm tra
 c nhóm n hành kim tra 5 ln kim tra 10 phút
trong TN sau mi tit dy và 1 ln kim tra 45 phút sau TN.
3.5.1.1. Trong thực nghiệm
 các li tit dy chúng tôi tin hành kim tra 10 phút vi 4 ln kim
tra trên 180 HS lp TN và 198 HS l
Bảng 3.2. So sánh kết quả của đợt kiểm tra trong TN giữa nhóm TN
và nhóm lớp ĐC
Lần
KT số
Đối
tƣợng
lớp
Tổng số
bài KT

X  m

S

C
v
%
22.15
3
TN
180
7.40  0.09
1.27
17.19
0.82
5.59

198
6.58  0.11
1.59
24.19
4
TN
180
7.41 0.09
1.21
16.39
0.70
5.02

198
6.71 0.11
1.51
22.51
Tổng
hợp
TN

 4 lu này chng t vic thit k bài ging s dng các bin pháp rèn luy
HTHKT có hiu qu. Biểu đồ 3.1. So sánh kết quả KT trong TN của 2 nhóm TN và ĐC

Hình 3.1. Đồ thị biểu diễn tần suất cộng dồn
Bảng 3.4. Phân loại trình độ HS trong TN giữa lớp TN và ĐC
15

Lần
KT
Phƣơng
án
Tổng
bài
KT
Điểm dƣới
TB
Điểm
TB
Điểm
khá
Điểm
giỏi
SL
%
SL
%
SL

0.19
114
0.63
26
0.14

198
16
0.08
57
0.29
115
0.58
10
0.05
3
TN
180
5
0.03
33
0.18
115
0.64
27
0.15

198
17
0.09

720
22
0.03
136
0.19
456
0.63
106
0.15
ĐC
792
62
0.08
234
0.3
452
0.57
44
0.06
Qua bng 3.4 phân loi HS, cho thy:
+  nhóm li TB chim t l thng gim dt
m khá, gii chim t l n qua các ln KT.
+  nhóm l l m yt nhiu, s m khá gii
chim t l thp và không nh.
3.5.1.2. Kt qu sau TN vi 1 ln KT
Bảng 3.6. So sánh kết quả của đợt KT sau TN của nhóm lớp TN và ĐC
Lần
KT số
Đối
tƣợng


(t

u này chng t kt qu
i kin thc c
 lch chun và h s bin thiên ca nhóm lu thu này
chng t  bn kin thc c

16

Bảng 3.7. Phân loại trình độ HS qua các lần KT sau TN
Lần
KT
Phương
án
Tổng
bài
KT
Điểm dưới
TB
Điểm
TB
Điểm
khá
Điểm
giỏi
SL

 HS  nhóm li nhóm l

Biểu đồ 3. 2. So sánh kết quả KT sau TN của nhóm lớp TN và ĐC Hình 3.2. Đồ thị biểu diễn tần suất cộng dồn
3.5.2. Phân tích đánh giá định tính
3.5.2.1.Về hứng thú và mức độ tích cực học tập
17





 lp TN, h .Trong quá trình thc
hic rèn k c t nghiên cu,
kh  n dng kin thc.
+ 



  ln hc tp kém sôi nc t
nghiên cu, kh n dng kin thc phát huy c bit kh  hn ch.
3.5.2.2. Về chất lượng lĩnh hội kiến thức, năng lực tư duy, khả năng thu thập, xử lí thông tin để
HTHKT của HS:
Thông qua quan sát vic thc hic rèn luyn k a HS trong các gi hc,
kt hp vi vii tit hc kt qu các bài kim tra kho sát, chúng tôi có nhn xét
là chi kin thc  p, x  HTHKT ca
HS nhóm ln nhóm l
 nhóm lc rèn luyn k c hic HTH

T LUÂ
̣
N VA
̀
KHUYÊ
́
N NGHI
̣1. Kê
́
t luâ
̣
n
1.1. Thc trng dy và hc 12 nói chung, phn Di truyn Sinh hc 12 nói
riêng ít chú trn vic rèn luyn k 
1.2. Qua nghiên 

 và 







 xut PPDH phn Di
truyn Sinh hn k  t chc hot
ng nhn thc cho HS, nhm nâng cao chng dy hc môn hc.

pháp lui mi PPDH, v m h thng và vn dng tip cn h th
HTHKT trong dy hc Sinh hc nhm nâng cao chng, hiu qu b môn.
2.2. Mi GV khi chun b bài lên lp cn chú ý rèn luyn k ng ni
dung bài hc mà không ch  bài ôn tp, kic bii din
t ni dung tng kt mi bài.
2.3. Quy trình và các bin pháp rèn luyn k y hc phn Di truyn
Sinh h xut ch u, còn nhiu hn ch ngh nhng kin ngh
tip theo quan tâm, b sung hoàn thin và ph bin rng rãi.

References
1. Nguyễn Nhƣ Ất (1973), Những vấn đề cải cách giáo trình Sinh học đại cương trường phổ
thông nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Lun án phó tin
dch ting Vit tóm tt lun án).
19

2. Nguyễn Nhƣ Ất (2002), “Tìm hiểu chiến lược phát triển giáo dục 2001 – 2010”, Báo Giáo dục
và thời đại, số 14 (381); 15 (382); 16 (383); 17 (384); 18 (385); 19 (386); 20 (387); 21 (388); 22
(389); 23 (390).
3. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998), Lý luận dạy học Sinh học (Phần đại cương),
Nhà xut bn Giáo dc, Hà Ni.
4. Đinh Quang Báo, Đặng Thị Dạ Thủy (2006), Bài giảng về một số vấn đề về phương pháp dạy
học sinh học, Hà Ni.
5. Bộ giáo dục và Đào tạo (1993), Triết học – T3 (Dùng cho NCS và hc viên cao hc không
thuc chuyên ngành Trit hc), Nhà xut bn Chính tr quc gia, Hà Ni.
6. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2003), Giáo trình triết học Mác-Lênin, Nhà xut bn Chính tr quc
gia, Hà Ni.
7. Trần Bá Hoành (1975), Nâng cao chất lượng hình thành và phát triển khái niệm trong chương
trình Sinh vật học đại cương lớp 9,10 phổ thông, Lun án tin s khoa hc Giáo dc, Hà Ni.
8. Nguyễn Xuân Hồng (2003) Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh 12 THPT
trong dạy tiến hóa, Lui.