Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho
học sinh trong dạy học phần mềm tiến hóa
sinh học 12 trung học phổ thông

Đinh Thị Hà

Trường Đại học Giáo dục
Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Đức Thành
Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Hệ thống hóa những cơ sở lí luận về việc rèn luyện kĩ năng Hệ thống hóa
kiến thức (HTHKT). Xác định thực trạng rèn luyện kĩ năng HTHKT trong dạy học
phần Tiến hóa- Sinh học 12. Phân tích nội dung phần Tiến hóa làm cơ sở xác định kĩ
năng HTHKT. Xác định các kĩ năng HTH kiến thức nói chung và trong dạy học Sinh
học 12 nói riêng. Đề xuất những biện pháp hình thành từng loại kĩ năng HTHKT.
Thực nghiệm sư phạm nhằm xác định hiệu quả của các biện pháp rèn luyện kĩ năng
HTHKT đã đề xuất

Keywords: Tiến hóa; Sinh học; Phương pháp dạy học; Quản lý giáo dục; Lớp 12; Rèn
luyện kĩ năng

Content
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới dạy học hiện nay
Trong chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010 được thủ tướng Phan Văn Khải
phê duyệt, đã nhận định: “ Sau gần 15 năm đổi mới, giáo dục Việt Nam đã đạt được những
thành tựu quan trọng nhưng còn những yếu kém, bất cập ”. Một trong những điểm còn yếu
kém còn yếu kém của nền giáo dục Việt Nam đó là: “ Chương trình, giáo trình, phương pháp
giáo dục chậm đổi mới, chậm hiện đại hóa”.

học có tính chất phương pháp luận mới. Một trong những quan niệm quan điểm quan trọng đó
là quan điểm cấu trúc hệ thống. Vì vâỵ, trong nhà trường, năng lực HTHKT cần được nhận
thức như một tiếp cận mới về phương pháp đào tạo và xa hơn nữa như một năng lực cần hình
thành trong mục tiêu đào tạo.Khi vận dung quan điểm này vào dạy học nói chung và dạy học
Sinh học nói riêng giúp phát triển các thao tác tư duy cơ bản: phân tích, tổng hợp, so sánh,
trừu tượng hóa, khái quát hóa, hệ thống hóa và khả năng hình thành năng lực tự học cho HS.
HTH là thao tác thực hiện nhằm sắp xếp kiến thức trở thành một hệ thống. Bởi
vậy, việc rèn luyện biện pháp logic hệ thống hóa có vị trí quan trọng trong sự phát triển năng
lực tư duy lí thuyết cho HS. HTH kiến thức còn có tác dụng làm phong phú thêm kiến thức đã
học bằng một tư tưởng mới, xem xét, giải quyết các vấn đề đã học dưới một góc độ
mới.HTHKT không những hình thành được kiến thức mới, củng cố những kiến thức đã được
học mà còn sắp xếp chúng thành hệ thống chặt chẽ giúp lí giải được quá trình phát triển của

3
kiến thức. Vì vậy, năng lực HTHKT là một trong những năng lực cần được hình thành trong
mục tiêu đào tạo ở trường phổ thông.
1.3. Xuất phát từ đặc điểm của kiến thức Tiến hóa trong Sinh học 12- THPT
Tiến hóa là phần kiến thức khó dạy, khó học, khó nhớ và nội dung kiến thức lại
kéo dài qua rất nhiều giai đoạn lịch sử.
Thứ nhất, các quan điểm tiến hóa phát triển theo hệ thống và có tính chất kế thừa.
Từ các nhà triết học trước Đacuyn đến các nhà khoa học sau Đacuyn đều phát biểu những
nhận thức về tiến hóa bằng những nhận định và giải thích các quá trình tiến hóa theo những
quan điểm khác nhau. Ngày nay, kiến thức tiến hóa đã kế thừa những quan điểm đúng đắn của
các nhà khoa học trước đây và phát triển theo những thành tựu Sinh học hiện đại, nên vấn đề
HTHKT lại càng cần thiết.
Thứ hai, nói đến tiến hóa là nói đến sự phát triển. Trái đất từ sơ khai chưa có sự
sống cách đây 5 tỉ năm đến nay đa đạng và phong phú về số loài sinh vật. Vậy, giải thích cho
điều đó như thế nào? Có thể hình dung quá trình đó trải qua các giai đoạn nào? Có những
nhân tố nào tác động? Như vậy, bản thân các nội dung kiến thức tiến hóa đã mang tính hệ
thống. Chúng ta cần phân tích, tìm hiểu để tìm ra quan hệ của chúng và sắp xếp kiến thức theo

Mutazin G.M (1989) với: “ Các phương pháp và hình thức dạy học Sinh học”.
Ở Pháp và những năm 70 của thế kỉ XX trong các tài liệu lí luận dạy học có chú ý
dùng phương pháp Graph để rèn luyện tính chủ động, tích cực của học sinh từ bậc tiểu học
cho đến trung học.
Tuy nhiên, những vấn đề cơ sở của việc HTHKT còn ít được nghiên cứu một cách
có hệ thống kể cả việc rèn luyện kĩ năng HTHKT cho HS cũng chưa được quan tâm thỏa
đáng.
2.2. Ở Việt Nam
Nguyễn Kì: “Phương pháp dạy học tích cực”, Nxb Giáo dục, Hà nội, 1994; “Thiết
kế bài học theo phương pháp tích cực”.Trường cán bộ quản lí Giáo dục- đào tạo, NCGD- Số
3/1996.
Trần Bá Hoành: “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”; “Bản chất của việc dạy
học lấy học sinh làm trung tâm”; “Phương pháp tích cực”; “ Người giáo viên trước thềm thế
kỉ XXI”.
Những công trình trên đã làm sáng tỏ bản chất của PPTC và xây dựng được mô
hình dạy học bằng PPTC. Đồng thời với những nghiên cứu lí thuyết có nhiều công trình
nghiên cứu vận dụng PPTC và dạy học từng môn ở phổ thông. Riêng trong lĩnh vực dạy Sinh
học ở phổ thông đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả:
Trần Bá Hoành: “ Rèn trí thông minh của học sinh qua chương biến dị- di truyền”; “Giáo
trình dạy học sinh học” (1972,1975,1979,1982,1985,1993); “Một số cơ sở lí thuyết của các
phương hướng cải cách môn Sinh học phổ thông”; “Phát huy tính tích cực của học sinh trong
chương trình Sinh học 12”.
Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành: “Lí luận dạy học Sinh học” Nxb GD, 1996.
Nguyễn Đức Thành: “Hình thành kĩ năng dạy học Sinh học, KTNN cho sinh viên

5
khoa Sinh-KTNN, ĐHSP I”. Đề tài nghiên cứu cấp bộ,2002.
Nguyễn Đức Thành: “ Dạy học Sinh học ở trường THPT” tập2, Nxb GD, 2002.
Trong dạy học Sinh học đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, vân dụng việc xây
dựng bảng hệ thống, sơ đồ hệ thống tạo nên một kho dự trữ thông tin rất có ý nghĩa trong dạy


6
6. Vấn đề nghiên cứu
Kĩ năng HTHKT có giá trị lớn trong việc nắm vững kiến thức Tiến hóa- Sinh học
12 THPT.
7. Giả thuyết khoa học
Có kĩ năng HTHKT sẽ nắm vững kiến thức và phát triển tư duy.
8. Nhiệm vụ nghiên cứu
8.1. HTH những cơ sở lí luận về việc rèn luyện kĩ năng HTHKT
8.2. Xác định thực trang rèn luyện kĩ năng HTHKT trong dạy học phần Tiến hóa- Sinh
học 12.
8.3. Phân tích nội dung phần Tiến hóa làm cơ sở xác định kĩ năng HTHKT.
8.4. Xác định các kĩ năng HTH kiến thức nói chung và trong dạy học Sinh học 12 nói
riêng.
8.5. Đề xuất những biện pháp hình thành từng loại kĩ năng HTHKT
8.6. Thực nghiệm sư phạm nhằm xác đinh hiệu quả của các biên pháp rèn luyện kĩ năng
HTHKT đã đề xuất
9. Phương pháp nghiên cứu:
9.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
Nghiên cứu các tài liệu có liên quan, đặc biệt là tài liệu HTHKT làm cơ sở lí
thuyết cho đề tài.
9.2. Phương pháp điều tra cơ bản
Điều tra thực trạng nhận thức về vai trò, về kĩ năng HTHKT bằng phiếu điều tra,
qua kiểm tra vở ghi và vở bài tập của học sinh ở một số trường phổ thông.

9.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài
9.4 Sử dụng thống kê toán học để xử lí số liệu
Sử dụng các tham số đặc trưng sau để xử lí kết quả các bài kiểm tra, kết quả đánh giá
theo thang điểm 10:


Phng sai
s
2
=



n
i
ii
nxx
n
1
2
.)(
1

Với n
30

lch tiờu chun:
S=
2
s

H s bin thiờn:
Cv (%) =
100.
x

= 0,05 và bậc tự do f= n
1

+ n
2
2. Nếu t
d
>- t

thì sự sai khác của các giá trị trung bình TN và ĐC có ý nghĩa.
Chú thích:
- n
1
,n
2
là số bài làm trong mỗi ph-ơng án thực nghiệm
- s
2
1
, s
2
2
là ph-ơng sai của mỗi ph-ơng án thực nghiệm
-
x
1
,
x
2
là điểm trung bình của các lớp khối ĐC và thực nghiệm.

xuyên GV THPT chu kì III(206-2007) môn Sinh học”[ tr. 35-37], Nxb Đại học Sư phạm,
2006.
9. Vương Tất Đạt, Logic học, Nxb Giáo dục, 2000.
10. Nguyễn Thị Hòa, “Rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức cho học sinh lớp 11 THPT trong dạy
học Sinh học”, Luận văn thạc sĩ, 2008.
11. Nguyễn Đình Hòe – Vũ Văn Hiếu , Tiếp cận hệ thống trong môi trường và phát triển,
NxB Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 11-43,2007.
12. Nguyễn Xuân Hồng , Rèn luyện lĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh 12 THPT
trong dạy học tiến hóa, Luận văn thạc sĩ giáo dục,2003.
13. Trần Bá Hoành, Kĩ thuật dạy học, Nxb Giáo dục, (1996
14. Trần Bá Hoành, “Thiết kế bài học theo phương pháp tích cực”, Tạp chí GV và nhà
trường,[15], 1997.
15. Trần Bá Hoành, Phát triển các phương pháp học tập tích cực trong bộ môn Sinh học,
Sách bồi dưỡng thường xuyên, chu kì 1997-2000, cho GV THCS, Nxb Giáo dục,2000.

9
16. Ngô Văn Hưng, “Rèn luyện học sinh kĩ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Sinh
học 9”, Luận án tiến sĩ, 2008.
17. Trần Đình Long, Lí thuyết hệ thống, NXB khoa học và kĩ thuật, Hà Nội, 1999.
18. Phạm Thị My (2000), Ứng dụng lý thuyết Graph xây dựng và sử dụng sơ đồ để tổ chức
hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học Sinh học ở trường THPT” Luận văn thạc sĩ
sư phạm sinh học, ĐHSP Hà Nội.
19. Nguyễn Văn Thanh , Sự hình thành và phát triển lí thuyết hệ thống, nghiên cứu lí luận,
số 7, 2000.
20. Nguyễn Đức Thành, Hình thành kĩ năng dạy học Sinh học, KTNN cho sinh viên khoa
Sinh-KTNN, ĐHSP I, đề tài nghiên cứu cấp bộ, 2002.
21. Dương Tiến Sỹ (2007), Quán triệt tư tưởng cấu – trúc hệ thống và tư tưởng tiến hóa
trong dạy – học sinh học ở trường phổ thông, Tạp chí nghiên cứu giáo dục số 2.
22. Hoàng Tụy, Phân tích hệ thống và ứng dụng, NXB khoa học và kĩ thuật, Hà Nội,1987.
23. Trần Hoàng Xuân, “Xây dựng và sử dụng bảng hệ thống trong dạy học Sinh học 10”,