Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ Phần C: Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục: 25 (2013): 18-27

18

ỨNG DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 5
LẬP DÀN Ý CÁC BÀI VĂN THUỘC THỂ LOẠI VĂN MIÊU TẢ
Lê Ngọc Hóa
1
1
Khoa Sư phạm, Trường Đại học Cần Thơ
Thông tin chung:
Ngày nhận: 08/10/2012
Ngày chấp nhận: 25/03/2013

Title:
Applying mind map on
instructing 5-grade students to
make the outline for describing
essays
Từ khóa:
Sơ đồ tư duy trong dạy học ở
tiểu học, thể loại văn miêu tả,
lập dàn ý cho bài văn miêu tả,
thu thập và triển khai ý trong
viết văn miêu tả
Keywords:
Mind map in teaching at
p
rimary level, descriptive
essay, making outline for
descriptive essays, gathering

thiếu ý, lặp ý… Hiện nay, ở trường tiểu học, sơ đồ tư duy (SĐTD) được sử
dụng như một công cụ dùng để tập hợp và triển khai ý một cách hiệu quả.
Bài nghiên cứu này mô tả lại quá trình thực nghiệm sư phạm với mục tiêu
rèn luyện cho HS lớp 5 – trường Phổ thông Việt Mỹ - Cần Thơ kĩ năng sử
dụ
ng SĐTD trong lập dàn ý cho bài văn thuộc thể loại miêu tả. Quá trình
thực nghiệm sử dụng các phương pháp như dạy thực nghiệm trên HS; quan
sát lớp học; phương pháp phân tích định tính và định lượng. Thực nghiệm
bước đầu đã chứng minh: HS sử dụng SĐTD trong tìm ý và lập dàn ý khi
làm văn miêu tả không chỉ tạo tiền đề tốt cho khâu viết bài mà khả năng
liên tưởng, tưởng tượng của các em cũng đượ
c rèn luyện và phát triển. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ Phần C: Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục: 25 (2013): 18-27

19
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Khâu xây dựng dàn ý trước khi tạo lập một
bài văn thuộc thể loại miêu tả là một yêu cầu
tiên quyết, song không dễ thực hiện đối với đa
số học sinh. Thông thường các em chỉ tiến hành
lập dàn ý khi giáo viên yêu cầu và làm chiếu lệ
nên khi viết bài văn miêu tả hoàn chỉnh, các em
gặp khó khăn trong tìm ý, sắp xếp ý và diễn đạt
thành lời văn. SĐTD là một công cụ
có ưu thế
trong tập hợp, tổ chức và triển khai ý tưởng nên
trong bài báo bày, SĐTD được giới thiệu như
một phương tiện để hướng dẫn HS lập dàn ý

khai cho chủ đề); Nhánh phụ (triển khai nhánh
chính); Phần Minh họa (kí hiệu, biểu tượng,
tranh ảnh… kèm theo để làm cho sơ đồ thêm
sinh động, dễ hình dung, liên tưởng).
Hình 1: Minh họa Cấu trúc
của SĐTD
2.1.2 Nguồn gốc của SĐTD
Người phát minh ra SĐTD là giáo sư Tony
Buzan (sinh năm 1942 tại London, Anh).
Phương pháp này được phát triển vào cuối thập
niên 60 (của thế kỉ 20) như là một cách để giúp
học sinh "ghi lại bài giảng" mà chỉ dùng các từ
then chốt và các hình ảnh. Cách ghi chép này sẽ
nhanh hơn, dễ nhớ và dễ ôn tập hơn. Tony
Buzan đã tìm ra các rèn luyện trí nhớ của mình
bằng SĐTD, nhờ đó mà sau này ông đạt danh
hiệu là m
ột trong những người có trí thông
minh và sáng tạo nhất thế giới. Tờ Thời báo
London sau đó viết rằng: “… những gì Buzan
làm cho tư duy nhân loại cũng giống như
Stephen Hawking đã làm cho vũ trụ”.
2.1.3 Vận dụng SĐTD trong dạy học
Cơ sở của việc vận dụng SĐTD trong
dạy học
Hai bán cầu não của con người có chức năng
đa dạng và riêng biệt. Phát triển cân bằng não
trái và não ph
ải là một trong những nguyên tắc
quan trọng để phát triển trí tuệ cho trẻ.

đưa ra ý tưởng mới…
Phạm vi vận dụng SĐTD trong dạy học
Sơ
đồ tư duy có thể được vận dụng một cách
linh hoạt trong tất cả các lĩnh vực của đời sống,
đặc biệt trong công tác quản lí, trong tất cả các
môn học (thuộc lĩnh vực tự nhiên, xã hội và
ngoại ngữ) và bất kì giai đoạn nào của tiến trình
bài dạy ở bậc phổ thông nói chung và bậc tiểu
học nói riêng.

Những lưu ý khi vận dụng SĐTD trong
dạy học
SĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu
tất cả các nhóm HS có chung một kiểu SĐTD,
GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức,
góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình
thức (nếu cần).
Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ
đề vì một hình ảnh có thể diễn đạt được cả
ngàn
từ và giúp HS sử dụng trí tưởng tượng của
mình. Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp ta tập
trung được vào chủ đề và làm cho các em hưng
phấn hơn.
Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh
trung tâm, nối các nhánh cấp hai đến các nhánh
cấp một,… bằng các đường cong với màu sắc
khác nhau.
Tóm lại, sử dụng SĐTD sẽ dễ dàng hơn

phân nhánh chi tiết cho mỗi ý.
Tiếp tục phân nhánh như thế cho đến khi đạt
được sơ đồ chi ti
ết nhất. Trong quá trình này,
người tạo SĐTD có thể kèm theo tranh ảnh
minh họa cho ý mình cần diễn đạt.
Cách vẽ SĐTD bằng phần mềm
SĐTD có thể được vẽ hiệu quả bởi các phần
mềm chuyên dụng. Một phần mềm tiêu biểu là
Mind mapping (Mind Mapping Software).
Ngoài ra, một số phần mềm khác dùng để vẽ
SĐTD dành cho những đối tượng khác nhau với
các tính năng đa dạng khác nhau như: phần
m
ềm Buzan’s iMindmapTM (Trang chủ tại
www.imindmap.com); phần mềm Inspiration
(trang chủ tại www.inspiration.com); phần mềm
Visual Mind (Trang chủ tại www.visul-
mind.com)
2.2 Cơ sở lí thuyết của việc vận dụng sơ đồ
tư duy để lập dàn ý trong dạy học Văn
miêu tả lớp 5
2.2.1 Căn cứ của việc vận dụng SĐTD trong
dạy học Văn miêu tả
Căn cứ trước tiên là mục tiêu c
ủa Chương
trình Tiểu học sau năm 2000 đối với việc dạy
học thể loại Văn miêu tả: Không dạy riêng từng
đối tượng miêu tả mà chủ yếu dạy HS biết cách
tả thông qua hình thành các kĩ năng bộ phận. Vì

ới đặc điểm tư duy
mang đậm màu sắc xúc cảm và trực quan cụ
thể, tuy có chuyển dần từ tính cụ thể sang trừu
tượng khái quát nhưng còn ở mức độ sơ đẳng.
Vì thế, SĐTD với ưu thế về cách thể hiện trực
quan sẽ giúp HS dễ nắm bắt nội dung trọng
tâm, tạo cho HS sự hứng thú nên sẽ là điều kiện
mở ra nh
ững liên tưởng, tưởng tượng sáng tạo
về đối tượng miêu tả.
2.2.2 Đôi nét về thể loại Văn miêu tả trong
Chương trình Tiếng Việt lớp 5
Thể loại Văn miêu tả trong chương trình
Tiếng Việt lớp 5 bao gồm 26 tiết dành cho việc
rèn luyện kĩ năng viết văn miêu tả ở hai thể loại
tả cảnh và tả người. Trong hai thể loại này, đối
tượng miêu tả phong phú, sinh động nhưng rất
gần gũi với đời sống hằng ngày của các em,
chẳng hạn tả một buổi trong ngày, tả một hiện
tượng tự nhiên, tả trường học, tả cảnh địa
phương em; hay tả thầy cô giáo, người thân
trong gia đình, người bạn thân… Thông qua các
Hình 3: Minh họa “hành động tạo lập văn bản miêu tả” của HS
Phân tích đề bài
(Phần định hướng
hành động)

Lập sơ đồ
và triển khai ý


chức năng của SĐTD để lập dàn ý cho một bài
văn miêu tả cụ thể trong chương trình Tập làm
văn lớp 5.
3 THỰC NGHIỆM RÈN KĨ NĂNG DÙNG
SĐTD
ĐỂ LẬP DÀN Ý TRONG DẠY
HỌC VĂN MIÊU TẢ CHO HS LỚP 5
3.1 Mục tiêu thực nghiệm
Mục tiêu chính của quá trình thực nghiệm là
rèn luyện kĩ năng ứng dụng SĐTD trong khâu
lập dàn ý thể loại Văn miêu tả cho HS lớp 5.
Song song đó, thực nghiệm cũng nhằm phát
triển năng lực tư duy và khả năng sáng tạo của
các em.
3.2 Phương pháp thực nghiệm
Dạy th
ử nghiệm hai tiết Tập làm văn trên
đối tượng HS lớp 5 nhằm rèn cho các em kĩ
năng sử dụng SĐTD để lập dàn ý của bài văn
miêu tả;
Quan sát lớp học để thu thập số liệu về thái
độ của HS khi học tập với SĐTD;
Ghi nhật kí về kết quả mà HS đạt được qua
từng giai đoạn thể hiện qua sản phẩm học tập
củ
a các em.
3.3 Đối tượng thực nghiệm
Nghiên cứu sử dụng 15 học sinh lớp 5 của
trường Phổ thông Việt Mỹ - Thành phố Cần
Thơ. Kết quả khảo sát chất lượng đầu năm cho

Bước 1: Hình thành kiến thức
GV cho HS phân tích hai ngữ liệu mẫu:
Hoạt động nhóm đôi: Bài “Hoàng hôn trên
sông Hương” (Theo Hoàng Phủ Ngọc Tường)
để rút ra được cấu tạo 3 phần của bài văn tả
cảnh, chức năng của từng phần và trình tự miêu
tả c
ảnh theo thời gian;
Hoạt động cá nhân: Đọc lại bài Tập đọc
“Quang cảnh làng mạc ngày mùa” (Theo Tô
Hoài) củng cố cấu tạo 3 phần của bài văn tả
cảnh, chức năng của từng phần và trình tự miêu
tả theo không gian.
Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ Phần C: Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục: 25 (2013): 18-27

23
Bước 2: GV hướng dẫn HS rút ra được cấu
trúc của bài văn tả cảnh và thể hiện kiến thức
bằng SĐTD
Chuẩn bị
 Dụng cụ: giấy trắng A4, bút màu.
 Phương hướng: Xác định chủ đề chính
của sơ đồ là “Cấu tạo bài văn tả cảnh”.
HS tiến hành làm việc theo nhóm 2:
HS lập SĐTD với câu hỏi gợi ý của GV:
 Bài văn tả cảnh được cấu tạo bởi những
phần nào? (Bậc 1)
 Trong từng phần, các em nên trình bày
những nội dung gì? (Bậc 2)
 Trong từng nội dung, các em có thể triển

Bước 1: Củng cố lại cấu tạo bài văn tả c
ảnh
(hoạt động cá nhân)
 Dựa vào SĐTD đã thành lập, GV mời HS
nhắc lại cấu tạo bài văn tả cảnh;
 HS đọc lại ngữ liệu: “Quang cảnh làng
mạc ngày mùa” (Tô Hoài).
Bước 2: GV hướng dẫn HS minh họa cấu
tạo bài văn “Quang cảnh làng mạc ngày mùa”
bằng SĐTD
Chuẩn bị
Dụng cụ: giấy trắng A4, bút màu, tranh ảnh.
Phương hướng: Xác
định chủ đề chính của
sơ đồ là “Quang cảnh làng mạc ngày mùa”.
HS tiến hành theo nhóm 4
HS lập SĐTD theo gợi ý của GV:
 Tác giả miêu tả cảnh làng mạc ngày mùa
theo trình tự nào? (Định hướng HS phân bố các
nhánh chính).
 Tác giả chọn miêu tả những phần nào của
cảnh? (Bậc 1).
Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ Phần C: Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục: 25 (2013): 18-27

24
 Trong từng phần của cảnh, tác giả đã
chọn lọc những cảnh, những vật nào để tả? Tác
giả dùng các giác quan nào để quan sát từng
cảnh vật đó? (Bậc 2).
 Tác giả miêu tả những cảnh, những vật

 Dựa vào SĐTD đã thành lập, GV mời HS
nhắc lại cấu tạo bài văn tả cảnh;
 HS đọc và phân tích đề bài. Trả lời các
câu hỏi tìm hiểu đề bài: Đề bài yêu cầu làm gì?
Lập dàn ý bài văn thuộc thể loại nào? Đối
tượng miêu tả là gì?
Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ Phần C: Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục: 25 (2013): 18-27

25
Bước 2:
Chuẩn bị
Dụng cụ: giấy trắng A4, bút màu, một số
tranh ảnh (HS chuẩn bị trước tuỳ thuộc vào
cảnh mà các em định tả).
Phương hướng: Xác định chủ đề chính của
sơ đồ có thể là “Buổi sáng trên cánh đồng”,
“Buổi chiều trong công viên”, “Buổi chiều trên
đường phố”…
HS tiến hành theo nhóm 4
Nhóm HS lập SĐTD theo gợi ý của GV:
 Các em định miêu tả cả
nh gì và trong
thời điểm nào? (Xác lập từ, ngữ khoá)
 Các em chọn cách miêu tả theo trình tự
thời gian hay tả từng phần của cảnh? (Bậc 1 -
Bố trí ý chính)
 Em dùng những giác quan nào để quan
sát cảnh? Em chọn lọc những hình ảnh, chi tiết
nào để đưa vào bài? (Bậc 2)
 Mỗi hình ảnh, chi tiết các em quan sát có

qua câu hỏi gợi ý của GV, có 9/15 HS (60%)
biết gạch chân đúng từ khoá, nêu đúng yêu
cầu, thể loại văn miêu tả cũng như gợi ý từ đề.
Đây là cơ sở quan trọng để HS xác định
được
từ ngữ khoá trung tâm của sơ đồ.
Mức độ thành thạo kĩ năng lập SĐTD của
HS: Qua 16 SĐTD mà HS thực hiện, số lượng
HS có thể độc lập xây dựng dàn ý cho bài văn
miêu tả chiếm 47% (7/15 học sinh), trong đó,
có 71% (5/7 HS) biết cách trình bày SĐTD hợp
lí, đẹp mắt và bước đầu có sự liên tưởng, tưởng
tượng trong các ý miêu tả. Như vậy, số lượng
HS có thể độ
c lập xây dựng sơ đồ cá nhân còn
thấp (53%), các em cần làm việc nhóm để hỗ
trợ lẫn nhau mới hoàn thành.
SĐTD là công cụ giúp HS khắc sâu kiến
thức: Sử dụng SĐTD trong khâu lập dàn ý giúp
HS tìm tòi và khắc sâu kiến thức thông qua suy
nghĩ và hoạt động tích cực. HS không bị ép học
thuộc lòng và tái hiện nguyên văn nội dung ghi
nhớ. Ngược lại, các em được hướng dẫn một
cách trình tự (qua hai bước Chuẩn bị và Ti
ến
hành) để bản thân mình tìm ra kiến thức và diễn
đạt lại kiến thức đó trên “giao diện mở” của
SĐTD. 100% HS có kĩ năng dựa vào SĐTD để
diễn đạt lại đúng và đầy đủ nội dung bài học.
SĐTD tích cực hoá hoạt động của HS: Qua

ngữ ra sao cho phù hợp (cả 4 nhóm đều yêu cầu
giáo viên gợi ý các chi tiết của cảnh “khi quan
sát g
ần” vì các em là HS thành thị).
Về kĩ năng tư duy và năng lực sáng tạo của
HS khi học với SĐTD
SĐTD giúp HS bước đầu rèn luyện năng lực
tư duy thông qua các hoạt động học tập sau:
 Kĩ năng phân tích: phân tích đề, đọc và
phân tích ngữ liệu;
 Kĩ năng khái quát hoá: khái quát ý của
các bài ngữ liệu mẫu để xác định các từ ngữ
khoá của nhánh chính, nhánh phụ. Chẳng hạn,
các em biết dùng những từ ngữ như “Tả bao
quát từ xa, Tả chi tiết khi lại gần” để xác định
vị trí của cảnh; Hay các từ ngữ “Kỉ niệm với
cánh đồng, Lợi ích của cánh đồng” để nói về
tình cảm của các em với cánh đồng.
Tuy nhiên, HS chưa độc lập trong các thao
tác này, GV phải gợi ý qua câu hỏi hướng dẫn.
Khả năng sáng tạo của HS chủ yếu thể hiệ
n
qua cách tập hợp từ miêu tả cho một đối tượng
nào đó. SĐTD giúp các em liên tưởng tốt đến
vốn từ, vốn sống mà từng em có, điều này giúp
HS có thể bổ trợ cho nhau đạt khi làm việc
nhóm. Nhóm 1 đã có cách dùng từ để tả “những
giọt sương”: long lanh như hạt ngọc. Trong khi
nhóm 3 lại góp vào âm thanh của giọt sương: tí
tách. Nhóm 4 thì lại đặt câu hỏi cho giáo viên:

học nên việc hướng dẫn các em thao tác trên
máy là hoàn toàn có thể.
Việc HS lập được dàn ý với SĐTD chỉ đảm
bảo bài văn mình sắp viết, có đầy đủ các phần
và các ý miêu tả.
Để viết bài văn hoàn chỉnh,
HS cần rèn luyện kĩ năng diễn đạt ý thành lời
và liên kết các ý với nhau. Đây là kĩ năng mà
GV cần lưu ý tiếp tục rèn luyện cho HS.
4 KẾT LUẬN
Trong dạy học Tập làm văn, hướng dẫn HS
lập dàn ý là khâu quan trọng, tạo tiền đề cho
một bài văn hoàn chỉnh. Ứng dụng SĐTD vào
lập dàn ý của bài văn miêu tả có thể đượ
c thực
hiện thường xuyên trong các tiết tập làm văn
giúp học sinh thành thạo với kĩ năng này. Bên
cạnh đó, để quy trình sử dụng SĐTD có tính
khả thi và hiệu quả, GV cần chỉ dẫn cho HS
theo đúng trình tự, đúng yêu cầu để không chỉ
phát triển khả năng tìm ý, triển khai ý trong
môn học mà còn phát huy khả năng tưởng
tượng, sáng tạo cho các em.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2005), Sách giáo khoa
Tiếng Việt lớp 5 (tập 1 và 2), Nxb GD.
2. Edward de Bono (2005), Dạy trẻ phương pháp
tư duy, Nxb Văn hóa Thông tin.
3. Tony & Barry Buzan, Lê Huy Lâm biên dịch
(2008), The mind map book - Sơ đồ tư duy,