nghiên cứu - trao đổi
22 - Tạp chí luật họcThS. Phạm Mạnh Hùng *
rách nhiệm hình sự là một trong những
thuật ngữ đợc dùng phổ biến trong
sách báo pháp lí và thực tiễn áp dụng pháp
luật hình sự. Tuy nhiên, cho đến nay, xung
quanh khái niệm trách nhiệm hình sự vẫn
còn những ý kiến khác nhau.
1. ở Liên Xô trớc đây và Liên bang
Nga hiện nay, có nhiều quan điểm khác
nhau về khái niệm trách nhiệm hình sự. Có
thể nêu ra năm quan điểm chính nh sau:
- Quan điểm 1: Trách nhiệm hình sự là
việc thực hiện chế tài pháp lí hình sự, nghĩa
là quan điểm này coi trách nhiệm hình sự
chính là việc áp dụng hình phạt. Những
ngời theo quan điểm này khẳng định trách
nhiệm hình sự phát sinh từ khi áp dụng hình
phạt đối với ngời phạm tội .
(1)

- Quan điểm 2: Trách nhiệm hình sự là
nghĩa vụ của ngời phạm tội phải chịu trách
nhiệm trớc nhà nớc vì việc thực hiện tội
phạm của họ trên cơ sở các quy phạm pháp
luật hình sự và trách nhiệm hình sự bắt đầu

(5)

2. Vấn đề án tích có thuộc nội dung của
trách nhiệm hình sự không? Trong khoa học
luật hình sự Liên Xô trớc đây và Liên bang
Nga hiện nay cũng có những quan điểm
khác nhau. Một số nhà luật hình sự học cho
rằng trong trờng hợp một ngời phải chịu
hình phạt thì trách nhiệm hình sự thể hiện ở
hình phạt và do vậy trách nhiệm hình sự kết
thúc ở thời điểm một ngời đ chấp hành
xong hình phạt hoặc đợc miễn chấp hành
hình phạt. Những ngời theo quan điểm này
cho rằng án tích không thuộc nội dung của
trách nhiệm hình sự mà chỉ là hậu quả của
việc chấp hành hình phạt.
(6)

Một số nhà luật hình sự học khác lại
cho rằng án tích là một phần của trách
nhiệm hình sự. Do vậy, thời điểm kết thúc
của trách nhiệm hình sự là thời điểm một
T

* Trờng Cao đẳng kiểm sát Hà Nội nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 23


động của hoạt động truy cứu trách
nhiệm hình sự, chịu bị kết tội, chịu
biện pháp cỡng chế của trách nhiệm
hình sự (hình phạt, biện pháp t pháp) và
chịu mang án tích;
(11)

- Trách nhiệm hình sự làhậu quả pháp
lí của việc thực hiện tội phạm và đợc thể
hiện bằng việc áp dụng đối với ngời
phạm tội một hoặc nhiều biện pháp
cỡng chế của Nhà nớc do luật hình sự
quy định;
(12)

- Trách nhiệm hình sự là hậu quả
pháp lí của việc thực hiện tội phạm mà cá
nhân ngời phạm tội phải gánh chịu trớc
Nhà nớc về hành vi phạm tội của mình và
đợc thực hiện bằng hình phạt và các biện
pháp cỡng chế hình sự khác theo quy định
của Bộ luật hình sự.
(13)

4. Trong số các biện pháp cỡng chế
của Nhà nớc có tính chất pháp lí hình sự
áp dụng đối với ngời phạm tội thì hình
phạt là biện pháp cỡng chế chủ yếu. Tuy
nhiên, trách nhiệm hình sự và hình phạt là
những khái niệm không giống nhau. Đúng
nghiên cứu - trao đổi
24 - Tạp chí luật học

cỡng chế thể hiện nội dung của trách
nhiệm hình sự. Ngoài hình phạt, trách
nhiệm hình sự còn có thể đợc thể hiện
dới hình thức khác. Chính vì thế, quan
điểm coi trách nhiệm hình sự chỉ là
trách nhiệm của ngời phải chịu biện pháp
cỡng chế nhà nớc là hình phạt là không
phù hợp.
5. Quan điểm coi trách nhiệm hình sự là
nghĩa vụ của một ngời phải chịu các biện
pháp cỡng chế nhà nớc do việc ngời đó
thực hiện tội phạm, theo chúng tôi cũng
không phù hợp. Về bản chất, nghĩa vụ pháp
lí và trách nhiệm pháp lí là khác nhau.
Nghĩa vụ pháp lí nói lên khả năng có thể
phải chịu trách nhiệm pháp lí của một
ngời, còn trách nhiệm pháp lí chính là việc
thực hiện nghĩa vụ pháp lí trái với ý chí của
ngời có nghĩa vụ. Do vậy, trách nhiệm
hình sự, với tính cách là một dạng của trách
nhiệm pháp lí, không phải là nghĩa vụ mà
một ngời có thể phải chịu hậu quả pháp lí
bất lợi do việc ngời đó thực hiện tội phạm
mà chính là hậu quả pháp lí bất lợi mà
ngời phạm tội phải chịu trớc Nhà nớc do

giữa Nhà nớc và ngời phạm tội phát sinh
những quyền và nghĩa vụ nhất định. Khi đó,
ngời phạm tội bắt đầu có nghĩa vụ phải
chịu trách nhiệm hình sự trớc Nhà nớc về
hành vi phạm tội của mình và Nhà nớc có
quyền áp dụng các biện pháp cỡng chế,
buộc ngời phạm tội phải chịu trách nhiệm
hình sự. Nhng nghĩa vụ phải chịu trách
nhiệm hình sự của ngời phạm tội sẽ không
trở thành trách nhiệm hình sự thực tế nếu
tội phạm không bị phát hiện, nếu tội phạm
đ hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình
sự hoặc ngời phạm tội đợc miễn trách
nhiệm hình sự. Trách nhiệm hình sự không
phải tổng hợp các quyền và nghĩa vụ của
các chủ thể của quan hệ pháp luật hình sự
mà chính là hậu quả bất lợi mà ngời phạm
tội phải phải chịu trớc Nhà nớc do ngời
đó thực hiện tội phạm. Việc tách khái niệm
thực hiện trách nhiệm hình sự độc lập với
khái niệm trách nhiệm hình sự thì có thể
đợc nhng nếu chỉ coi trách nhiệm hình sự nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 25

nh nghĩa vụ phải chịu hậu quả bất lợi trớc
Nhà nớc thì không phù hợp.
7. Chúng tôi cũng không đồng ý với

khi có bản án mà tòa án tuyên miễn trách
nhiệm hình sự đối với ngời phạm tội,
ngời đó đ phải chịu một phần trách nhiệm
hình sự? Điều này khó có thể chấp nhận
đợc. Khi đ nói đến miễn trách nhiệm hình
sự là nói đến việc miễn toàn bộ hậu quả
pháp lí thể hiện nội dung của trách nhiệm
hình sự chứ không thể nói đến miễn một
phần trách nhiệm hình sự. Một ngời đ
phải chịu trách nhiệm hình sự thì không thể
nói đến miễn trách nhiệm hình sự đối với
ngời đó nữa. Nếu ngời phạm tội đ phải
chịu trách nhiệm hình sự trớc khi có bản
án của tòa án thì toà án sẽ không thể nhân
danh Nhà nớc mà tuyên miễn trách nhiệm
hình sự đối với ngời phạm tội đ bị viện
kiểm sát truy tố.
Trớc khi bị kết tội, một ngời có thể
đ bị các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng
những biện pháp ngăn chặn nh bắt, tạm
giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi c trú, bảo
lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo
đảm. Những biện pháp ngăn chặn này đợc
áp dụng nhằm mục đích ngăn chặn tội
phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị
cáo sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy
tố, xét xử hoặc sẽ tiếp tục phạm tội cũng
nh khi cần bảo đảm thi hành án. Về bản
chất, các biện pháp ngăn chặn không phải là
trách nhiệm hình sự. Mặc dù các biện pháp

chặn là một phạm trù tố tụng thuần tuý, có
ý nghĩa phòng ngừa.
(16)

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là
các biện pháp ngăn chặn đợc áp dụng
trớc khi có bản án kết tội của toà án không
có ảnh hởng gì đến trách nhiệm hình sự
mà ngời phạm tội phải chịu sau đó. Một số
biện pháp ngăn chặn áp dụng đối với ngời
phạm tội cũng có thể chuyển thành bộ phận
cấu thành của trách nhiệm hình sự khi
ngời đ bị áp dụng các biện pháp ngăn
chặn sau đó bị tòa án kết án bằng bản án kết
tội có kèm theo việc quyết định một số loại
hình phạt nào đó. Theo Điều 31 BLHS, nếu
ngời bị kết án cải tạo không giam giữ đ bị
tạm giữ, tạm giam trớc khi chấp hành hình
phạt cải tạo không giam giữ thì thời gian
tạm giữ, tạm giam đợc trừ vào thời gian
chấp hành hình phạt cải tạo không giam
giữ, cứ một ngày tạm giữ, tạm giam bằng ba
ngày cải tạo không giam giữ. Còn theo Điều
33 BLHS, nếu ngời bị kết án phạt tù có
thời hạn đ bị tạm giữ, tạm giam trớc khi
chấp hành hình phạt tù thì thời gian tạm
giữ, tạm giam đợc trừ vào thời hạn chấp
hành hình phạt tù, cứ một ngày tạm giữ,
tạm giam bằng một ngày tù. Nh vậy, khi
ngời phạm tội bị tòa án kết tội bằng bản án

Hiến pháp năm 1992 nớc ta đ khẳng định
nguyên tắc quan trọng nhằm bảo vệ các
quyền của con ngời trong hoạt động t nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 27

pháp hình sự - nguyên tắc suy đoán vô tội,
với nội dung nh sau: Không ai bị coi là
có tội và phải chịu hình phạt khi cha có
bản án kết tội của tòa án đ có hiệu lực
pháp luật. Nguyên tắc này một lần nữa
đợc nhắc lại tại Điều 10 Bộ luật tố tụng
hình sự. Bản án kết tội của tòa án có hiệu
lực pháp luật là cơ sở pháp lí xác nhận
ngời phạm tội chính thức bị coi là có tội.
Bản án kết tội của tòa án đối với ngời
phạm tội chính là hậu quả pháp lí thể hiện
một trong những nội dung quan trọng của
trách nhiệm hình sự mà ngời phạm tội phải
chịu trớc Nhà nớc. Kể từ khi bản án kết
tội của tòa án có hiệu lực pháp luật, ngời
phạm tội bắt đầu phải chịu mang án tích.
Chính vì vậy, chúng tôi đồng ý với quan
điểm cho rằng trách nhiệm hình sự đợc thể
hiện ở bản án kết tội của tòa án (bản án kết
tội có quyết định hình phạt hoặc bản án kết
tội có miễn hình phạt) và trách nhiệm hình
sự mà một ngời phải chịu trớc Nhà nớc

ngời đ chấp hành xong hình phạt quyết
định đối với ngời đó.
(17)
Trong trờng hợp
một ngời cha đợc xóa án tích lại phạm
tội mới thì dấu hiệu án tích có ý nghĩa quan
trọng, ảnh hởng trực tiếp đến việc giải
quyết vấn đề trách nhiệm hình sự của ngời
đó. Ngời cha đợc xóa án tích lại phạm
tội mới có thể bị coi là tái phạm hoặc tái
phạm nguy hiểm (Điều 49 BLHS) và gắn
với nó là việc ngời phạm tội phải chịu
trách nhiệm hình sự nặng hơn những ngời
không có án tích mà phạm tội khi các điều
kiện khác giống nhau.
Trên cơ sở các phân tích trên, theo
chúng tôi, có thể đa ra định nghĩa khoa
học về trách nhiệm hình sự nh sau: Trách
nhiệm hình sự là hậu quả pháp lí của việc
thực hiện tội phạm mà ngời phạm tội phải
chịu trớc Nhà nớc, thể hiện ở bản án kết
tội của toà án, cũng nh hình phạt mà tòa nghiên cứu - trao đổi
28 - Tạp chí luật học

án quyết định đối với ngời bị kết án và dấu
hiệu án tích của ngời đó./.


viết, tập 3, M. 1970, tr. 12 (tiếng Nga);
. Cơ sở và phạm vi trách nhiệm của những
ngời tái phạm, Tạp chí Nhà nớc và pháp luật Xô
Viết, 1974, số 10, tr. 92 (tiếng Nga); Ma A.
Khái niệm và nội dung của trách nhiệm hình sự-
Trong sách: Những vấn đề của cuộc đấu tranh chống
tội phạm, k, 1976, tr. 9 (tiếng Nga); Kae
M. Luật hình sự Xô viết, Tập các bài giảng, tập
1, Nhập môn luật hình sự, , 1971, tr.
124 (tiếng Nga)
(7).Xem: A. M. Cuộc đấu tranh chống
tình trạng tái phạm, M. 1964, tr. 35-38 (tiếng Nga);
- x . Trách nhiệm hình sự và
hình phạt, Sđd, tr. 61- 62 (tiếng Nga); Tka
.M Trách nhiệm hình sự và cơ sở của trách

nhiệm hình sự. Chơng 2 - Trong sách: Luật hình
sự xô viết (Phần chung), Nxb.
, 1981, tr. 30 (tiếng Nga); cũng xem:
Tka . M Đạo luật hình sự. Chơng 4 -
Trong sách: Luật hình sự (Phần chung), Nxb.
, 1993, tr. 77 (tiếng
Nga); A. Trách nhiệm hình sự và cơ sở
của trách nhiệm hình sự. Chơng 10 - Trong sách:
Giáo trình Luật hình sự (Phần chung), Nxb. ,
M. 1996, tr. 155 (tiếng Nga)
(8).Xem: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, (Phần
chung), Đại học pháp lí Hà Nội, Nxb. Pháp lí, H,
1984, tr. 59
(9).Xem: Mô hình lí luận về Bộ luật hình sự Việt


nghiªn cøu - trao ®æi
T¹p chÝ luËt häc - 29