đặc san về sửa đổi, bổ sung bộ luật dân sự

Tạp chí luật học 53

TS. Đinh Văn Thanh *
bo m tớnh n nh cho cỏc giao
dch dõn s, phỏp lut quy nh v
thi hn v thi hiu gii hn s tn
ti ca chỳng trong i sng xó hi v
tng ng vi nú l nhng hu qu phỏp
lớ nht nh. Ngoi ra, nu cú tranh chp
thỡ quỏ trỡnh iu tra, thu thp ti liu,
chng c ca cỏc c quan cú thm quyn
s thun li hn, vỡ nu mt tranh chp
c th lớ gii quyt nhng s vic
xy ra ó quỏ lõu thỡ vic xỏc minh s gp
rt nhiu khú khn.
Thi hn v thi hiu l hai vn cú ý
ngha quan trng c v lớ lun v thc tin
nờn theo thụng l u c quy nh trong
b lut dõn s ca cỏc quc gia thuc h
thng civill law. Trong B lut dõn s Vit
Nam, vn thi hn c quy nh ti
chng VII Phn th nht t iu 158 n
iu 162; vn thi hiu c quy nh
ti chng VIII, Phn th nht t iu 163

loi: Mi nm, hai mi nm, ba mi
nm v nhng quy nh v thi hiu c
bit trong mt s trng hp c th t 6
thỏng n nm nm.
(1)

Trong B lut dõn s ca Nht Bn vn
thi hn c quy nh theo tớnh cht
c thự ca quan h dõn s. iu 138 B
lut dõn s Nht Bn quy nh c th cỏch
tớnh thi hiu theo nguyờn tc: Quy nh
ca B lut dõn s s khụng ỏp dng nu
cỏc bờn tho thun cỏch tớnh thi hn khỏc

* Trng i hc lut H Ni
54 T¹p chÝ luËt häc
®Æc san vÒ söa ®æi, bæ sung bé luËt d©n sù

so với cách tính thời hạn mà Bộ luật dân sự
quy định. Với quy định này, Bộ luật dân sự
Nhật Bản đã tôn trọng và coi quyền tự do
cam kết thoả thuận của các chủ thể là tuyệt
đối và được ưu tiên áp dụng. Bộ luật dân
sự Nhật Bản quy định hai cách tính thời
hạn và quy định cụ thể cách tính thời hạn.
Về thời hiệu, Bộ luật dân sự Nhật Bản quy
định khá đầy đủ và chi tiết trong các điều

hạn, Điều 157 quy định: "Thời hạn được
tính bằng ngày. Nếu được tính bằng giờ thì
bắt đầu tính ngay tức khắc”. Về thời hiệu,
Điều 164 quy định: "Thời hiệu, nếu pháp
luật không quy định một thời hạn nào
khác, là 10 năm” và theo nguyên tắc:
"Những thời hiệu do luật ấn định không
được gia hạn hoặc giảm hạn” (Điều 191).
Trong Bộ luật dân sự và thương mại Thái
Lan ngoài những quy định chung về thời
hiệu trên đây còn có quy định có tính chất
liệt kê một số loại thời hiệu khác nhau:
Điều 165 quy định loại thời hiệu hai năm
(gồm 17 khoản); Điều 166 quy định loại
thời hiệu là 5 năm; Điều 167 quy định thời
hiệu khiếu nại đối với Chính phủ là 10
năm. Trong các quy định về thời hiệu các
quy định về tạm ngưng thời hiệu, gián
đoạn thời hiệu và cách tính cũng được quy
định cụ thể. Đối với việc thực hiện nghĩa
vụ của người vay, Điều 188 quy định rõ:
"Sau khi hết thời hiệu, người vay nợ có
quyền từ chối thi hành. Nếu bất cứ việc thi
hành nào được thực hiện để thoả mãn một
khiếu nại đã hết thời hiệu thì giá trị của
việc thi hành này không thể yêu cầu hoàn
trả lại, ngay cả nếu việc thi hành đó được
thực hiện mà không biết đến thời hiệu”.
(3)


họ mà do các quy định của luật không rõ
ràng và thiếu cụ thể, có thể hiểu theo nhiều
cách khác nhau. Đó là quy định về thời
hiệu khởi kiện trong Pháp lệnh hợp đồng
kinh tế năm 1989. Theo kinh nghiệm và
các quy định của Bộ luật dân sự một số
nước, chúng tôi xin đề xuất sửa đổi một số
vấn đề liên quan đến thời hạn, thời hiệu
nhằm bảo đảm tính khả thi và thống nhất
khi áp dụng.
1. Các quy định về thời hạn
Theo thông lệ và trên thực tế, thời hạn
của các giao dịch dân sự cụ thể thông
thường do các chủ thể thoả thuận cụ thể
khi xác lập giao dịch dân sự. Khi các chủ
thể thoả thuận về thời hạn khi xác lập giao
dịch dân sự thì đó là căn cứ để xác định khi
cần thiết. Vì vậy, chỉ trong trường hợp chủ
thể không có thoả thuận cụ thể khi xác lập
giao dịch thì mới áp dụng cách tính thời
hạn theo quy định của Bộ luật dân sự. Qua
việc tổng kết thực tiễn thi hành Bộ luật dân
sự, các quy định về thời hạn hiện hành
tương đối hợp lí. Tuy nhiên, các quy định
về thời hạn vẫn còn có những nội dung
chưa khả thi và chưa bảo đảm sự thống
nhất. Nếu Bộ luật dân sự được sửa đổi, bổ
sung thì vấn đề thời hạn cũng phải được
xem xét lại một số quy định.
Về Điều 158: Khoản 2 của Điều luật

cần có thêm đơn vị “phút”. Ngược lại, có 56 T¹p chÝ luËt häc
®Æc san vÒ söa ®æi, bæ sung bé luËt d©n sù

không ít trường hợp trong các rủi ro nêu
trên, khi được cấp cứu kịp thời và khả năng
chịu đựng của mỗi người khác nhau (phụ
thuộc vào tuổi tác, sức khoẻ, tình trạng vết
thương ) cuối cùng các nạn nhân cũng
chết nhưng có khoảng cách về thời gian thì
có được coi là chết trong cùng một thời
điểm hay không?
Về áp dụng cách tính thời hạn (Điều
159): Theo thông lệ việc làm thay đổi, phát
sinh, chấm dứt một quan hệ pháp luật dân
sự, nhất là đối với các hợp đồng dân sự
thông dụng thường do các chủ thể trong
giao lưu dân sự thoả thuận khi xác lập
giao địch dân sự. Chỉ trong trường hợp
các bên không có thoả thuận, thoả thuận
không cụ thể mới áp dụng những quy
định của Bộ luật dân sự để tính thời hạn
nếu có tranh chấp.
Vì vậy, vấn đề xác định cách tính thời
hạn nên theo tiêu chí và thông lệ chung của
luật dân sự là sự thoả thuận của các chủ thể
cần quy định lên khoản 1 như quy định tại
nhiều điều luật khác trong Bộ luật dân sự.

định nhằm làm phát sinh, thay đổi, chấm
dứt quyền và nghĩa vụ dân sự ngoài ý chí
của các chủ thể trong các giao dịch dân sự.
Ý nghĩa của các quy định về thời hiệu
trong pháp luật dân sự (và các văn bản
pháp luật khác) đều nhằm mục đích tạo ra
sự ổn định cần thiết cho các giao dịch dân
sự trên thực tế.
Theo tinh thần và nội dung quy định tại
Điều 164, Bộ luật dân sự công nhận có 3
loại thời hiệu: Thời hiệu hưởng quyền dân
sự, thời hiệu miễn trừ nghĩa vụ dân sự và
thời hiệu khởi kiện. Lần đầu tiên trong Bộ
luật dân sự vấn đề thời hiệu được quy định
chi tiết và cụ thể nhưng việc áp dụng trong
thực tế hiện nay rất khó khăn, nhiều quy
định không thể vận dụng được hoặc không
có điều kiện để vận dụng vì chưa bảo đảm
tính chất khả thi.
Về cách tính thời hiệu. Điều 165 chỉ ®Æc san vÒ söa ®æi, bæ sung bé luËt d©n sù

T¹p chÝ luËt häc 57

quy định một phương thức tổng quát:
"Thời hiệu được tính từ thời điểm bắt đầu
ngày đầu tiên và chấm dứt tại thời điểm kết
thúc ngày cuối cùng của thời hiệu”. Vấn

quyền đòi nợ. Quy định ngày cuối cùng khi
kết thúc thời hạn khó xác định và dễ bị lợi
dụng. Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp
dân sự theo quan điểm của cá nhân tôi cho
rằng nên bỏ quy định về miễn trừ nghĩa vụ.
Thời hiệu hưởng quyền dân sự và miễn trừ
thực hiện nghĩa vụ trong nhiều trường hợp
là hai mặt của một hiện tượng, sự việc. Vì
vậy, nếu một bên đã được hưởng quyền
dân sự thì đương nhiên bên kia không phải
thực hiện nghĩa vụ nữa. Do đó, Điều 164
Bộ luật dân sự chỉ cần quy định hai loại
thời hiệu là thời hiệu hưởng quyền dân sự
và thời hiệu khởi kiện.
Ngày đầu tiên trong thời hiệu khởi kiện
cũng đang có những tranh luận. Kể từ khi
Bộ luật dân sự có hiệu lực thi hành cho đến
nay quy định về thời hiệu khởi kiện ít được
áp dụng. Tương tự như hai trường hợp trên
đây, thời hiệu khởi kiện bắt đầu được tính
(hay xác định) theo tiêu chí: từ thời điểm
quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm hại. Vấn đề
là lợi ích có thể bị xâm phạm trong thực tế
xảy ra nhiều khả năng: Lợi ích bị xâm
phạm khi chưa kết thúc thời hạn, khi đã kết
thúc thời hạn, thậm chí một số trường hợp
ngay sau khi xác lập giao dịch dân sự một
bên đã có biểu hiện xâm phạm, không thực
hiện nghĩa vụ (bỏ trốn, chuyển chỗ ở bí
mật, dùng số tiền vay vào mục đích

ng chm dt. Quỏ thi hn 6 thỏng tớnh
t ngy ht thi hn thc hin hp ng
ng nhiờn ht thi hiu khi kin (mt
quyn khi kin). Trong thc t, quan h
kinh t thng l quan h bn hng nờn
ngi ta cú th thụng cm vi khú khn
ca nhau v thng tho thun gia hn
thi hn phi thanh toỏn nhng li khụng
gia hn thi hn thc hin hp ng. Tuy
cha thanh toỏn cha thc hin ngha v
nhng trong thc t cỏc bờn khụng cú
tranh chp. Ch n mt thi hn nht
nh bờn cú ngha v thanh toỏn khụng cú
kh nng chi tr hoc chõy khụng mun
tr thỡ bờn cú quyn xõm phm mi khi
kin yờu cu to ỏn gii quyt tranh chp.
Khi khi kin vn hiu v ỏp dng thi
hiu khi kin ó xy ra tỡnh trng nh ó
nờu trờn v cú ý kin cũn cho rng ú l
quyn riờng ca to ỏn m khụng phi
do phỏp lut quy nh.
Trong thc t th lớ gii quyt tranh
chp, nhiu to ỏn ó khụng th lớ n khi
kin vi lớ do ht thi hiu khi kin (vỡ
thi hn kt thỳc hp ng ó quỏ 6 thỏng.
Khi tho thun gia hn thanh toỏn cỏc bờn
khụng gia hn thi hn thc hin hp
ng). Trong thc t cũn cú tỡnh trng, cỏc
doanh nghip yờu cu c quan cnh sỏt
iu tra khi t v ỏn hỡnh s vỡ cú nhng

c ỏp dng trong thc tin gii quyt ®Æc san vÒ söa ®æi, bæ sung bé luËt d©n sù

T¹p chÝ luËt häc 59

tranh chấp. Điều 168 chỉ quy định bắt đầu
thời hiệu khởi kiện mà không giới hạn thời
hạn đó là bao nhiêu tháng, năm Vì vậy,
trong thực tế hiện nay các toà án đều nhận
thức rằng thời hiệu khởi kiện trong luật
dân sự không bị giới hạn. Với quy định
này của Bộ luật dân sự, trong Thông tư liên
ngành số 03/TTLN ngày 10/8/1996 của
Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát
nhân dân tối cao khi hướng dẫn áp dụng
pháp luật theo Nghị quyết của Quốc hội về
việc thi hành Bộ luật dân sự tại mục III,
điểm b có quy định: "Đối với các trường
hợp thừa kế mở từ ngày 1/7/1996 thì người
có quyền nói trên không bị hạn chế thời
hiệu khởi kiện trước toà án, vì Bộ luật dân
sự không có quy định, do đó, họ có quyền
khởi kiện bất cứ lúc nào sau thời điểm mở
thừa kế”. Các vấn đề chung về thời hiệu
còn được “lưu ý” tại Báo cáo tổng kết công
tác ngành Toà án năm 1999 và phương
hướng nhiệm vụ công tác ngành toà án
năm 2000: "Do Bộ luật dân sự không quy

định cụ thể như vậy sẽ dễ dàng vận dụng
và không bị hiểu sai lệch. Mặt khác, đây
chính là cơ sở pháp lí nhằm bảo đảm ổn
định các giao dịch dân sự đồng thời tôn
trọng quyền tự định đoạt cũng như quyền
tự do cam kết thoả thuận của chủ thể luật
dân sự.
Phương án hai: Nếu không cần sự cô
đọng trong kĩ thuật lập pháp và không theo
phương án trên thì có thể quy định thời
hiệu theo hướng như trong một số Bộ luật
dân sự của các nước là: Phân ra làm hai
hoặc ba loại thời hiệu khởi kiện theo các
tiêu chí khác nhau và liệt kê những loại
giao dịch dân sự phổ biến thường xảy ra
tranh chấp trong thực tiễn để quy định
cùng chung một thời hiệu khởi kiện. Để ổn
định các giao dịch dân sự mỗi loại giao
dịch dân sự khác nhau cần quy định từng
loại thời hiệu phù hợp khác nhau là hai
năm hoặc bốn đến năm năm Các quy
định của thời hiệu cũng nên quy định tập 60 T¹p chÝ luËt häc
®Æc san vÒ söa ®æi, bæ sung bé luËt d©n sù

trung trong một chương để dễ tìm hiểu và
vận dụng vì, Bộ luật dân sự ngoài việc làm
căn cứ pháp lí cho toà án và các cơ quan

được coi là thời gian không tính vào thời
hiệu khởi kiện. Vì vậy, nếu sau khi điều
tra, xem xét thấy không có đủ yếu tố cấu
thành tội phạm để khởi tố vụ án hình sự
theo quy định của pháp luật hình sự mà chỉ
là quan hệ dân sự hoặc quan hệ kinh tế thì
thời gian cơ quan cảnh sát điều tra thụ lí và
xem xét cũng phải được coi là khoảng thời
gian không tính vào thời hiệu khởi kiện.
- Quy định như Điều 171 có thể gây ra
nhiều cách hiểu khác nhau. Bắt đầu lại theo
quy định tại Điều 171 Bộ luật dân sự là bắt
đầu lại từ đầu của thời hiệu khởi kiện tính
theo quy định chung (nếu bổ sung Điều
168). Trong điều luật này, để các chủ thể
dễ hiểu và áp dụng đề nghị nên quy định
cụ thể hơn. Ví dụ: "Thời hiệu khởi kiện bắt
đầu lại, kể từ ngày tiếp theo sau ngày xảy
ra sự kiện quy định tại khoản 1 Điều này”
cần bổ sung thêm quy định: "Kể từ ngày
tiếp theo sau ngày xảy ra sự kiện, thời hiệu
khởi kiện được tính là 3 năm” hoặc: "Kể từ
ngày tiếp theo sau ngày xảy ra sự kiện, thời
hiệu khởi kiện được tính lại từ đầu”./.

(1).Xem: Các điều từ Điều 2271 đến Điều 2281 Bộ
luật dân sự của nước Cộng hoà Pháp, Nxb. Chính
trị quốc gia năm 1997.
(2).Xem: "Bình luận khoa học Bộ luật dân sự Nhật
Bản", Nxb. Chính trị quốc gia năm 1995, tr. 184 - 207).