Bài 1
Nhật Bản
I. Mục tiêu bài học
1. Kiến thức
- Giúp học sinh hiểu rõ những cải cách tiến bộ của Thiên Hoàng Minh Trị năm 1868.
Thực chất đây là một cuộc cách mạng tư sản, đưa nước Nhất phát triển nhanh chóng
sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa.
- Giúp học sinh thấy được chính sách xâm lược rất sớm của giới thống trị Nhật Bản
cũng như các cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.
2. Về tư tưởng
- Giúp học sinh nhận thức rõ vai trò ý nghĩa của những chính sách cải cách tiến bộ
đối với sự phát triển của xã hội, đồng thời giải thích được vì sao chiến tranh thương gắn
liền với chủ nghĩa đế quốc.
3. Về kỹ năng
- Giúp học sinh nắm vững khái niệm “Cải cách”, biết sử dụng bản đồ để trình bày các
sự kiện có liên quan đến bài học. Rèn kỹ năng quan sát tranh ảnh tự liệu rút ra nhận xét
đánh giá.
II. Thiết bị và tài liệu dạy học.
- Lược đồ sự bành trướng của nước Nhật cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, bản đồ thế
giới.
- Tranh ảnh về nước Nhật đầu thế kỷ XX.
III. Tiến trình tổ chức dạy học
1. Giới thiệu khái quát về chương trình lịch sử lớp 11.
- Chương trình thế giới cận đại phần tiếp theo.
+ Lịch sử thế giới cận đại phần tiếp theo.
+ Lịch sử thế giới hiện đại từ 1917 – 1945.
+ Lịch sử Việt Nam (từ 1858-1918).
2. Dẫn dắt vào bài mới.
- Giáo viên có thể phan vấn học sinh: Hãy cho biết tình hình chung nhất về các quốc
gia châu á cuối thế kỷ XIX đầu XX ?
- Học sinh nhớ lại những kiến thức lịch sử thế giới đã học để trả lời.

đang ở Phủ Chúa – Mạc phủ. Năm 1902 dòng họ
Tô - Ku – Ga – Oa nắm chức vụ tướng quân. Vì
thế thời kỳ này ở Nhật Bản gọi là chế độ Mạc
phủ Tô - Ku – Ga Oa. Sau hơn 200 năm cầm
quân chế độ Mạc phủ ô - Ku – Ga Oa lầm vào
tình trạng khủng hoảng suy yếu.
- Giáo viên: tiếp tục yêu cầu học sinh theo dõi
SGK, tìm những biểu hiện suy yếu về kinh tế,
chính trị, xã hội của Nhật Bản từ đầu thế kỷ
I. Nhật Bản từ đầu thế kỷ XIX đến
trước năm 1868
- Đầu thế kỷ XIX chế độ Mạc phủ ở
Nhật Bản đứng đầu là tướng quân (Sugun)
lầm vào khủng hoảng suy yếu.
XIX đến trước 1968.
- Giáo viên: Nhận xét, kết luận – học sinh
nghe ghi chép.
+ Kinh tế : Nền nông nghiệp vẫn dựa trên
quan hệ sản xuất phong kiến lạc hậu, tô thuế
nặng nề, trung bình chiếm 50% hoa lợi, tình
trạng mất mùa đói kém thường xuyên xẩy ra.
Trong khi đó ở các thành thị, hải cảng kinh tế
hàng hoá phát triển, công trường thủ công xuất
hiện ngày càng nhiều, mầm mống kinh tế tư bản
phát triển nhanh chóng, điều đó chứng tỏ quan hệ
sản xuất phong kiến suy yếu lỗi thời.
+ Về xã hội : nói đến xã hội là nói đến các
giai cấp, tầng lớp trong xã hội và các mối quan
hệ giữa các giai cấp, tầng lớp. ở Nhật Bản lúc
này tầng lớp tư sản thương nghiệp và công

kiến lạc hậu.
* Chính trị: nổi lên mâu thuẫn giữa
Thiên Hoàng và Tướng quân.
đang đẩy mạnh xâm lược thuộc địa, hướng mục
tiêu vào những nước phong kiến suy yếu trong
đó có Nhật Bản.
- Giáo viên dẫn dắt: Giữa lúc Nhật Bản suy
yếu các nước tư bản Âu – Mỹ tìm cách xâm nhập
vào Nhật Bản.
- Học sinh nghe ghi.
- Giáo viên yêu cầu học sinh theo dõi SGK
quá trình các nước tư sản xâm nhập vào Nhật
Bản và hậu quả của nó.
- Học sinh theo dõi SGK theo yêu cầu của
Giáo viên.
- Giáo viên kết luận: Đi đầu trong quá trình
xâm lược là Mỹ, năm 1853 đô đốc Pe- ri đã đưa
hạm đội của Mỹ cập bến Nhật Bản dùng vũ lực
quân sự buộc Mạc phủ phải mở hai cửa biển
Simôda và Hakôđatê cho Mỹ vào buôn bán. Các
nước Anh, Pháp, Nga, Đức thấy vậy cũng đua
nhau bắt ép Mạc phủ ký những hiệp ước bất bình
đẳng. Như vậy giống các nước Châu á khác giữa
thế kỷ XIX Nhật Bản đứng trước nguy cơ bị xâm
lược. Trong bối cảnh đó Trung Quốc – Việt Nam
đã chọn con đường bảo thủ, đóng cửa còn
Nhật Bản họ đã lựa chọn con đường nào? Bảo
thủ hay cải cách.
- Giáo viên giảng giải: các tầng lớp nhân dân
Nhật Bản vốn có mâu thuẫn với Mạc phủ vì vâỵ

sự, văn hoá giáo dục. Yêu cầu học sinh theo dõi
để thấy được nội dung chính và mục tiêu của
cuộc cải cách.
- Học sinh theo dõi SGK theo hướng dẫn của
giáo viên, sau đó phát biểu về nội dung cơ bản
của cách kinh tế.
- Giáo viên nhận xét, kết luận:
+ Về chính trị: Nhật hoàng tuyên bố thủ tiêu
độ Mạc phủ lỗi thời lạc hậu, thành lập chính phủ
mới, thực hiện quyền bình đẳng giữa các công
dân, ban bố quyền tự do buôn bán đi lại.
+ Về kinh tế: chính phủ đã thi hành các chính
sách thống nhất tiền tệ, thống nhất thị trường,
xoá bỏ sự độc quyền riêng đất của giai cấp phong
kiến, tăng cường phát triển tư bản chủ nghĩa ở
nông thôn, xây dựng cơ sở hạ tầng, đường xá,
cầu cống, phục vụ giao thông liên lạc => Những
cải cách này nhằm xoá bỏ sự độc quyền ruộng
đất của phong kiến, xây dựng nền kinh tế th eo
hướng tư bản chủ nghĩa.
+ Về quân sự: Quân đội được tổ chức và huần
luyện theo kiểu phương Tây, chế độ nghĩa vụ
quân sự thay thế cho Công nghiệp đóng
tầu chiến được chú trọng phát triển, ngoài ra còn
II. Cuộc Duy tân Minh Trị
Tháng 11-1868 Sô - gun bị lật đổ.
Thiên Hoàng Minh Trị (May-gi-i) trở lại
nắm quyền và thực hiện một loạt cải cách.
tiến hành sản xuất vũ khí, đạn dược và mời
chuyên gia quan sự nước ngoài => mục tiêu

tư sản đã học để t hấy được các hình thức khác
nhau của các cuộc cách mạng tư sản. Cũng như ở
những nước phương Tây cuộc cải cách mang tính
chất cách mạng tư sản này đã phát huy tác dụng
mạnh mẽ. ở cuối thế kỷ XIX và đưa nước Nhật
+ Về chính trị: Nhật Hoàng tuyên bố
thủ tiêu chế độ Mạc phủ, lập chính phủ
mới, thực hiện bình đẳng ban bố quyền tự
do.
+ Về kinh tế : xoá bỏ độc quyền ruộng
đất của phong kiến thực hiện cải cách theo
hướng tư bản chủ nghĩa.
+ Về quân sự: được tổ chức huấn luyện
theo kiểu phương Tây trú trọng đóng tàu
chiến, sản xuất vũ khí đạn dược.
+ Giáo dục: trú trọng nội dung khoa
học – kỹ thuật. Cử học sinh giỏi đi du học
phương Tây.
chuyên sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa.
* Hoạt động 1: cả lớp, cá nhân:
- Giáo viên nêu câu hỏi: Em hãy nhắc lại,
những đặc điểm chung của chủ nghĩa đế quốc?
- Học sinh nhớ lại kiến thức đã học từ lớp 10
để trả lời.
- Giáo viên nhận xét và nhắc lại những đặc
điểm chung của chủ nghĩa đế quốc là:
+ Hình thành các tổ chức độc quyền
+ Có sự kết hợp giữa tư bản ngân hàng với tư
bản công nghiệp tạo nên tầng lớp tư bản tài
chính.

công nghiệp hoá được đẩy mạnh đã keo theo tập
trung trong công nghiệp, thương nghiệp và ngân
hàng. Nhiều Công ty độc quyền xuất hiện như
Mit xui, Mit – si – bi – si giữ vai trò lớn, bao
trùm lên đời sống, kinh tế, chính trị của nước
Nhật, có khả năng chi phối lũng đoạn cả kinh tế
lần chính trị ở Nhật Bản.
Để học sinh thấy được các Công ty tư bản
độc quyền ở Nhật có vai trò lũng đoạn lớn không
thua kém những Công ty độc quyền Âu – Mỹ
giáo viên có thể minh hoạ: Công ty Mít xui chi
phối đã kể lại: “Anh có thể đi đến Nhật trên chiếc
tàu thuỷ của hàng Mit xui, tàu chạy bằng than đá
cảu Mít xui cập bến cảng của Mít xui, sau đó đi
tàu điện của Mít xui đóng, đọc sách do Mít xui
xuất bản dước ánh sáng bóng điện do Mít xui chế
tạo ”
+ Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tư
bản đã tạo điều kiện cho Nhật Bản thực hiện
chính sách bàch trướng dựa vào tiềm lực kinh tế
mạnh Nhật Bản đã thực hiện chính sách bách
trướng kiểu chiến không thua kém nước phương
Tây nào.
Giáo viên dùng lược đồ đế quốc Nhật cuối
XIX đầu XX để minh hoạ cho chính sách bành
trướng của Nhật: 1874 Nhật Bản xâm lược Đài
Loan, 1894 – 1895 Nhật gây chiến với Trung
Quốc để tranh giành Triều Tiên. Quân Nhật đại
thắng lục quân tràn cả sang Trung Quốc uy hiếp
Bắc Kinh, chiếm cửa biển Lữ Thuận, nhà Thanh

Nga
- Chính sách đối nội: Bóc lột nặng nề
quần chúng lao động nhất là giai cấp công
nhân, dân tới nhiều cuộc đấu tranh của
công nhân.
- Kết luận: Nhật bản đã trở thành đế
quốc chủ nghĩa.
4- Sơ kết bài học:
-Củng cố: - Nhật bản là một nước phong kiến lạc hậu ở Châu á, song do thực hiện cải
cách nên không chỉ thoát khỏi thân phận thuộc địa, mà còn trở thành một nước tư bản
phát triển chứng tỏ cải cánh Minh trị là sáng suốt và phù hợp. Chính sự tiến bộ sáng suột
của một ông vua anh minh đã làm thay đổi vận mệnh của dân tộc đưa Nhật bản sánh
ngang với các nước phương Tây, đất nướn có ảnh hưởng mạnh đến Châu á.
-Dăn dò: Học bài cũ, trả lời câu hỏi sách giáo khoa, sưu tầm tư liệu về đất nước con
người ấn Độ
-Bài tập:
1. Nối thời gian với sự kiện sao cho đúng
Sự kiện Thời gian
1. Nhật Bản chiến tranh với Đài Loan a. 1901
2. Nhật Bản chiến tranh với Trung Quốc b. 1874
3. Nhật Bản chiến tranh với Nga c. 1894 - 1895
4. Đảng xã hội dân chủ Nhật Bản thành lập d. 1904 - 1905
2. Tình trạng kinh tế ở các thành thị, hải cảng Nhật Bản từ đầu thế kỷ XIX như thế nào?
A. Kinh tế hàng hoá phát triển
B. Nhiều công trường thủ công xuất hiện
C. Mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển nhanh chóng
D. Cả A, B, C
3. Giai cấp nào ở Nhật Bản mới được hình thành và trở nên giàu có nhưng lại không có
quyền lực chính trị?
A. Tư sản thương nghiệp