Giá trị văn hóa tinh thần vô giá của Sử Thi Tây
Nguyên
Tây Nguyên là miền đất huyền thoại, là nơi cư trú của các dân tộc thiểu số: ÊĐê, Mnông, Gia Rai,
Bana… Các dân tộc Tây Nguyên từ bao đời nay vốn giàu lòng yêu nước, kiên cường bất khuất trong đấu
tranh chống ngoại xâm, kiến thiết đất nước, nhất là trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế
quốc Mỹ. Dù trong điều kiện, hoàn cảnh nào, từng có lúc đói cơm nhạt muối đồng bào Tây Nguyên vẫn
trung thành với cách mạng, với Đảng, Bác Hồ. Tây Nguyên còn là vùng đất với những giá trị lịch sử, văn
hoá tinh thần vô giá, vùng đất của những điệu cồng chiêng, của rượu cần, đàn Tơrưng… và đặc biệt là
một “vùng sử thi”.
Cũng như thần thoại Hy Lạp, sử thi Tây Nguyên gắn liền với tên tuổi những anh hùng thần thoại, những
anh hùng của buôn làng Tây Nguyên từng được bao thế hệ ngưỡng vọng như Đăm San, Đăm Di, Dyông
Dư… Điều thú vị và hấp dẫn ở sử thi Tây Nguyên là những giá trị lịch sử, giá trị văn hoá của nó với
những cứ liệu lịch sử đầy thuyết phục về một giai đoạn lịch sử của dân tộc mà theo một số nhà nghiên
cứu, sử thi Tây Nguyên có thể ra đời vào khoảng thế kỷ XVI khi xã hội Tây Nguyên có những thay đổi to
lớn do các cuộc chiến tranh của các buôn làng… Cũng theo các tài liệu lịch sử, sử thi Tây Nguyên đã
được biết đến từ khá lâu, từ thời Pháp thuộc, đầu những năm hai mươi của thế kỷ trước, nhưng đến gần
đây, mới được nghiên cứu, khai thác một cách quy mô, sâu rộng.
Xét ở góc độ vĩ mô, cho đến nay sử thi Tây Nguyên được biết là có đến hơn hai trăm bộ đã được sưu tầm,
ghi chép và đang được tổ chức biên soạn. Và số còn lại đã được biết đến nhưng chưa kịp ghi chép cũng
có hàng trăm bộ nữa. Đây là một kho tàng văn hoá dân gian khổng lồ, một kho lịch sử- văn hoá vô giá có
thể so sánh với kho thần thoại Hi-Lạp nổi tiếng. Nhưng nhiều hơn hẳn (so với thần thoại Hi Lạp) là ở
dung lượng của nó. Có những sử thi ngắn mà cũng có tới mấy trăm câu (sử thi H’điêu có 570 câu); có
những sử thi khá dài như Đăm San (2077 câu), Khinh Dú (5880 câu), và có những sử thi rất dài, có lẽ dài
nhất trong số những sử thi đã được biết cho đến nay là Ot Nrông của người M’nông khoảng 30.000 câu…
Có lẽ trong văn học dân gian thế giới, sử thi Tây Nguyên được xếp vào loại có dung lượng lớn nhất.
Nhưng điều quan trọng hơn là dù ngắn hay dài, sử thi Tây Nguyên đã phản ánh một cách trung thực, sinh
động, đời sống sinh hoạt cộng đồng, cuộc đấu tranh vì những ý tưởng nhân văn cao cả mà trung tâm là
hình ảnh những người anh hùng (các M’tao) qua các cuộc chiến đấu dũng cảm, với tài năng phi thường
đưa đến hình thành những cộng đồng mới, đông đúc, giàu mạnh… Một trong những hình ảnh tiêu biểu ấy
là Đăm San, người anh hùng của các buôn làng Tây Nguyên.
Điều muốn nói ở sử thi Tây Nguyên là ở cách kể độc đáo. Dù văn bản có độ dài hàng trăm, hàng ngàn

“vùng Sử thi”. Và thực tế đã có những điểm sáng trong bức tranh về đời sống tinh thần của người Tây
Nguyên. Một trong những điểm sáng ấy là việc tổ chức truyền dạy kể khan ÊĐê trong các buôn làng Tây
Nguyên với sự hỗ trợ kinh phí của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia. Đó là việc gần đây
UBND huyện Cư M’gar (Đắk Lắk) đã phối hợp tổ chức lớp truyền đạt hát kể khan cho nhiều học viên,
trong đó chủ yếu là các em học sinh, thanh niên của xã Ea Tul. Mong rằng ngày càng có nhiều hơn những
việc làm như thế trong đời sống hôm nay để xứng đáng với những giá trị văn hoá tinh thần mà cộng đồng
các dân tộc Tây Nguyên đã để lại. Đồng thời góp phần xây dựng “một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến,
đậm đà bản sắc dân tộc” như tinh thần nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (khoá VIII) của Đảng đã chỉ ra.