Khoa học pháp lý

Vai trò quản lý nhà nước trong
các tình huống bất thường
Ảnh chụp trên đường Trần
Duy Hưng, Hà Nội, tháng 11/2008 khi trận lụt lịch sử diễn ra.

Trong những ngày cuối tháng 10 và đầu tháng 11/2008, tại Thủ
đô Hà Nội đã diễn ra những sự kiện khá đặc biệt

Trong những ngày cuối tháng 10 và đầu tháng 11/2008, tại Thủ
đô Hà Nội đã diễn ra những sự kiện khá đặc biệt. Trong khi các
đại biểu Quốc hội đang tập trung thảo luận về hàng loạt vấn đề
quốc kế dân sinh, thì ở bên ngoài, những cơn mưa trái mùa nhưng
với cường suất đặc biệt lớn đã nhấn chìm nhiều làng mạc, phố
phường Thủ đô trong biển nước mênh mông. Có thể thấy, cả Thủ
đô Hà Nội nóng lên bởi những hiện tượng bất thường, đòi hỏi
Nhà nước, Chính phủ và bộ máy chính quyền Thủ đô phải gồng
lên để giải quyết. Dĩ nhiên, kết quả như thế nào: tốt, nhanh
chóng, hiệu quả hay ngược lại đều phụ thuộc vào các biện pháp
mà Chính phủ và chính quyền Hà Nội đưa ra. Chúng tôi xin được
sử dụng tình huống này như một đường link để bàn về một vấn
đề lý luận khá trừu tượng, là vai trò nhà nước trong quản lý xã
hội khi có tình huống bất thường.
1. Chức năng và vai trò của người “nhạc trưởng”
Trong đời sống hiện thực, để duy trì sự sống với tính cách là nhân
loại, con người phải tiến hành các hoạt động để tạo ra của cải
nhằm nuôi sống mình và duy trì sự tồn tại của xã hội. Hoạt động

không sẽ xảy ra tình trạng hỗn loạn. ở cấp vĩ mô, người “nhạc
trưởng” đó không ai khác ngoài nhà nước.
Đến lượt mình, khi đã tồn tại với tính cách là người nhạc trưởng,
nhà nước phải thực hiện các chức năng cơ bản là người dự đoán,
tiến hành kế hoạch hoá, tổ chức, điều hoà, phối hợp hoạt động,
kiểm tra để cho mọi hoạt động của xã hội diễn ra bình thường,
trôi chảy. Trong điều kiện các mặt hoạt động của đời sống xã hội
không có những biến động lớn xảy ra, nhà nước đã có vai trò hết
sức to lớn và quan trọng. Còn trong trường hợp đời sống xã hội
có những biến cố do những tác động từ các yếu tố tự nhiên hoặc
các yếu tố xã hội, nghĩa là trong điều kiện xã hội có những tình
huống bất thường, vai trò hết sức to lớn và quan trọng đó sẽ phải
được đặt ở vị trí có tầm quan trọng đặc biệt và phải được đề cao
hơn rất nhiều, thậm chí là nhân tố không thể thay thế. Điều này
không chỉ đúng với nhà nước xã hội chủ nghĩa mà đúng với mọi
nhà nước nói chung.
2. Tính chất đặc biệt về vai trò quản lý xã hội của Nhà nước
trong tình huống bất thường
Vấn đề đặt ra là, vai trò đặc biệt của người “nhạc trưởng” trong
các tình huống bất thường được thể hiện như thế nào?
Tính chất “đặc biệt” về vai trò quản lý xã hội của nhà nước trong
tình huống bất thường bị quy định bởi tính chất “đặc biệt” của
các vấn đề xã hội trong tình huống bất thường. Đến lượt nó, tính
chất “đặc biệt” của các vấn đề xã hội trong tình huống bất thường
lại bị quy định bởi những diễn biến hết sức mau lẹ của chính các
tình huống bất thường.
Cho dù nguyên nhân dẫn đến xảy ra các tình huống bất thường là
gì, do các yếu tố tự nhiên hay các yếu tố xã hội làm nảy sinh, thì
tất cả cũng đều có chung đặc điểm là tình huống thường diễn biến
hết sức mau lẹ, biến hoá nhanh chóng và phức tạp (tính chất đặc

2008, đã bị hiểu nhầm sang thông báo phân lũ, là một ví dụ. Thực
tế đó đòi hỏi sự quản lý của Nhà nước đối với đời sống xã hội với
tính cách là người “nhạc trưởng” trong tình huống bất thường
cũng phải mang và phải thể hiện được tính chất “bất thường”.
Hành động và nội dung của những quyết định quản lý được hiểu
là phải mang tính “bất thường”, khác với những quyết định mang
tính thường xuyên, truyền thống, chính tắc (cái được áp dụng cho
tình huống bình thường) bằng những quyết định mang những nội
dung, biện pháp phi thường xuyên, phi truyền thống, phi chính
tắc. Dĩ nhiên, những cái “phi” đó không vượt khỏi giới hạn thẩm
quyền cho phép của người đứng đầu Nhà nước, đứng đầu Chính
phủ, đứng đầu các cơ quan nhà nước và chính quyền các địa
phương, đồng thời nó đòi hỏi các cấp thuộc quyền, đòi hỏi người
dân - với tính cách là những đối tượng quản lý - phải thực hiện
nghiêm túc, phải tuân thủ triệt để những quyết định của người
“nhạc trưởng” nhưng với một tinh thần sáng tạo, không máy móc.
ở trong trường hợp này, mọi sự chần chừ của cả chủ thể và đối
tượng quản lý đều là hành động nguy hiểm.
Vấn đề được đề cập ở đây không chỉ ở những nội dung thuộc các
quyết định quản lý, mà cả ở quy trình ra quyết định quản lý.
Trong trường hợp này, quy trình ra các quyết định quản lý trong
các tình huống bất thường giống như trường hợp các quyết định
của người chỉ huy các đơn vị quân đội trong tình huống chiến đấu
mau lẹ mà không có thời gian để họp cấp uỷ, thống nhất các chủ
trương biện pháp lãnh đạo chỉ huy. Khi đó, bao giờ người chỉ huy
cũng phải tự chịu trách nhiệm, tự quyết định lấy vấn đề thuộc
thẩm quyền trách nhiệm của mình, ra các mệnh lệnh một cách
quyết đoán, mau lẹ và hết sức chính xác để xử lý các tình huống
chiến đấu, nếu không sẽ bị đối phương tiêu diệt.
3. Nội dung quản lý xã hội của Nhà nước phản ánh tính chất

tăng trưởng của nền kinh tế từ 8,5% xuống mức 7 - 7,5%, phấn
đấu ổn định kinh tế vĩ mô, phát triển bền vững. Thực hiện chủ
trương đó, một quyết định quản lý khác với lúc bình thường đã
được ban hành. Đó là biện pháp thắt chặt tiền tệ được áp dụng.
Nghĩa là việc bơm tiền vào lưu thông theo quy luật về số tiền cần
thiết cho lưu thông đã không được thực hiện như công thức đã có.
Trong trường hợp lạm phát đã tăng cao, nếu tiếp tục duy trì mức
cung tiền mặt theo quy luật trên tất sẽ đẩy lạm phát tiếp tục leo
thang. Do đó, biện pháp thắt chặt tiền tệ là cần thiết. Nhà nước
buộc các ngân hàng tăng dự trữ bắt buộc. Bản thân các ngân hàng
lâm vào tình trạng khan hiếm tiền, buộc phải tăng lãi suất huy
động và tăng lãi suất tiền vay. Tình trạng khan kiếm tiền vốn của
các doanh nghiệp xuất hiện, nhiều doanh nghiệp không vay được
vốn để tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh vì với mức
lãi suất cao không thể trang trải được các khoản nợ (đặc biệt là
các doanh nghiệp vừa và nhỏ) … Cách giải quyết vấn đề như vậy
không phải là phù hợp trong tình huống bình thường, nhưng
trong khủng hoảng, đó là việc làm bắt buộc và đúng đắn. Thực
tiễn cho thấy, biện pháp quản lý “bất bình thường” này đã phát
huy tác dụng. Tình hình kinh tế - xã hội từ tháng 8/2008 và 6
tháng đầu năm 2009 đang có dấu hiệu phục hồi và đạt được
những kết quả tích cực. Nền kinh tế duy trì được mức tăng trưởng
khá trong điều kiện lạm phát cao, nông nghiệp được mùa, giá trị
sản xuất công nghiệp tăng cao, cân đối vĩ mô cơ bản được đảm
bảo, tốc độ tăng giá tiêu dùng có xu hướng giảm dần; đầu tư trực
tiếp của nước ngoài (FDI) tăng cao, đầu tư gián tiếp (ODA) vẫn
được duy trì; lĩnh vực xã hội đạt được những kết quả quan trọng.
Và thực tế đến nay cho thấy, tình huống bình thường đã dần trở
lại đối với nền kinh tế. Một loạt quyết định quản lý khác trong
tình huống bình thường đã được ban hành thay cho những quyết

- Nhóm vấn đề thuộc về việc xác định các biện pháp động viên
giáo dục;…
Đem các vấn đề nói trên áp vào việc quản lý xã hội trong các tình
huống bất thường, có thể nêu lên một số nội dung chủ yếu sau:
- Nhóm vấn đề tổ chức bộ máy quản lý: Trong tình huống bất
thường, Nhà nước cần thành lập các Uỷ ban nhà nước và Uỷ ban
các địa phương chuyên trách giúp Nhà nước kiểm tra và xử lý tại
chỗ các vấn đề cụ thể. Kinh nghiệm quốc tế và Việt Nam cho
thấy, khi có tình huống bất thường, người ta lập ra các uỷ ban:
Uỷ ban về tình trạng khẩn cấp (nếu mức độ vấn đề cần đến mức
phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp), ủy ban tiếp nhập hàng viện
trợ nhân đạo quốc tế và của các địa phương khác trong cả nước,
Uỷ ban cứu hộ cứu nạn, Uỷ ban khắc phục hậu quả về môi
trường, sinh thái, Uỷ ban xác định các mức độ thiệt hại của các
địa phương và đề xuất với Chính phủ các biện pháp cứu trợ….
Các uỷ ban này tuyệt nhiên không có trong cơ cấu bộ máy quản
lý xã hội của Nhà nước, khi xã hội không xảy ra tình huống bất
thường.
- Nhóm vấn đề thuộc về việc xác định các chính sách kinh tế - xã
hội để điều chỉnh các hoạt động của đời sống xã hội: Trong tình
huống bất thường Chính phủ có thể tiến hành xuất kho dự trữ
quốc gia để thực hiện các khoản cứu trợ, hỗ trợ, kêu gọi sự giúp
đỡ từ các tổ chức, cá nhân trong nước, kiều bào ở nước ngoài,
thậm chí kêu gọi sự giúp đỡ quốc tế.
- Nhóm vấn đề về việc xác định định chế điều chỉnh hoạt động
của tổ chức và cá nhân trong xã hội: Trong tình huống bất
thường, Chính phủ ban hành các điều khoản khẩn cấp về giải
quyết các vấn đề bất thường theo cả hai hướng: 1) Khuyến khích,
biểu dương các cá nhân và tổ chức có những hành động thích hợp
vì cộng đồng; 2) Xác định các chế tài răn đe và làm căn cứ để xử

phi lý (2). Tình huống bất thường là tình huống bình thường bị
con người hoặc tự nhiên không tự giác đẩy quá mức giới hạn của
nó, khiến nó vượt quá giới hạn trở thành không bình thường. Về
mặt phương pháp luận, giải quyết “cái phi lý”, biến cái bất hợp lý
trở thành “cái có lý”, tất cũng phải tuân theo tính quy định này.
Với cách đặt vấn đề như vậy, Nhà nước, với chức năng quản lý
được xã hội giao phó, bằng việc làm cụ thể vừa là biểu hiện trên
thực tế vai trò quản lý các hoạt động xã hội của mình, vừa làm
cho những cái bất thường đang tồn tại phải thay đổi theo hướng
trở lại trạng thái bình thường như trước khi nó xảy ra, làm cho
các hoạt động của đời sống xã hội bình thường trở lại.
Như vậy, chúng ta có thể xem xét cụ thể hơn về cách xử lý của
Nhà nước trong quản lý xã hội khi có tình huống bất thường xảy
ra do tác động của những yếu tố tự nhiên và tình huống bất
thường xảy ra do tác động của những yếu tố xã hội.
Trước hết, cần lưu ý rằng, trong các trường hợp bất thường nảy
sinh, các hoạt động quản lý xã hội của nhà nước khi xử lý các
tình huống bất thường do tác động từ các yếu tố xã hội khó khăn
và phức tạp hơn rất nhiều so với xử lý các tình huống bất thường
do tác động từ các yếu tố tự nhiên gây ra, mặc dù giữa hai tình
huống đó đều có những nét chung giống nhau nhất định.
- Tình huống bất thường xảy ra do tác động của những yếu tố tự
nhiên
Tình huống bất thường xảy ra do tác động của những yếu tố tự
nhiên có các cấp độ khác nhau: nặng nề, thảm khốc, hết sức thảm
khốc v.v nhưng chúng đều có nét chung là việc giải quyết các
hậu quả do nó gây ra và giải quyết các vấn đề quản lý xã hội
trong tình huống đó không gì khác hơn là “khắc phục” - một sự
khắc phục theo đúng nghĩa đen của từ này - đối với những hậu
quả do thiên tai và hậu quả xã hội nảy sinh từ thiên tai. Hướng

Chẳng hạn, trở lại vụ quần chúng biểu tình chống chính quyền ở
Tây Nguyên các năm 2001 và 2004, không thể nhận thức rằng đó
không phải là một tình huống “nóng”, vì nó trực tiếp liên quan đế
vấn đề tồn tại hay không tồn tại của chính quyền một số địa
phương tại Tây Nguyên. Do đó, nhất định phải nhanh chóng tìm
cách và phải với một thái độ kiên quyết đưa ra các biện pháp phù
hợp nhất để “hạ nhiệt”. Mục tiêu cần đạt được lúc này là làm cho
cuộc biểu tình ấy chấm dứt, nó không thể leo thang, không thể
kéo dài và không thể lan rộng hoặc làm nảy sinh các hệ luỵ mới.
Dĩ nhiên, biện pháp cụ thể thì phải tuỳ tình huống cụ thể để quyết
định, chứ không thể giải quyết theo cách hành xử như một số
nước tư bản chủ nghĩa vẫn làm là đàn áp, vì đây là quần chúng, là
nhân dân - những người nhẹ dạ cả tin, non nớt về chính trị nên bị
kẻ địch lợi dụng, tuyệt nhiên không thể áp dụng các biện pháp
như đối với kẻ địch được.
Việc ổn định cuộc sống nhân dân, tìm ra và nghiêm trị bọn đầu
sỏ; việc tuyên truyền, giáo dục kêu gọi những người lầm đường
còn lẩn trốn ra đầu thú; việc củng cố lại bộ máy của hệ thống
chính quyền và việc khắc phục hậu quả thiệt hại do bạo loạn gây
ra (tài sản công và của dân bị đập phá…) đều phải giải quyết có
tình có lý.
Rõ ràng, cách ứng xử của Nhà nước với các tình huống bất
thường do tác động từ các yếu tố xã hội phức tạp hơn nhiều so
với tình huống bất thường do tác động từ các yếu tố tự nhiên, nó
đòi hỏi ở những người thay mặt Nhà nước thực hiện chức năng
quản lý xã hội với một tinh thần trách nhiệm chính trị cao, một
thái độ kiên quyết, nhưng với một cách làm hết sức mềm dẻo và
khôn khéo - một cách quản lý xã hội đạt đến một trình độ nghệ
thuật cao.
(1)C.Mác, “Tư bản”, C. Mác và P.Ăngghen, Toàn tập, tập 23,