nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 12/2011 51 TS. Cao ThÞ Oanh *
hủ thể của tội phạm là một trong bốn
yếu tố cấu thành tội phạm. Vì vậy, quy
định về chủ thể của tội phạm giữ vai trò là
cơ sở pháp lí để truy cứu trách nhiệm hình
sự người thực hiện hành vi nguy hiểm đáng
kể cho xã hội.
Pháp luật hình sự nước ta từ năm 1945
đến nay nói chung và Bộ luật hình sự hiện
hành nói riêng thể hiện quan điểm thống
nhất là chỉ quy định cá nhân là chủ thể của
tội phạm. Quy định này nhận được sự ủng hộ
của tuyệt đại đa số các nhà khoa học trong
nước trong suốt nhiều năm và cũng là cơ sở
pháp lí để xử lí mọi hành vi phạm tội xảy ra
trong thực tiễn. Tuy nhiên, xu thế hội nhập
quốc tế ngày càng sâu rộng và sự xuất hiện
khá phổ biến của hiện tượng pháp nhân thực
hiện hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội
đang đặt ra cho chúng ta yêu cầu xem xét lại
phạm vi chủ thể của tội phạm theo quy định
của Bộ luật hình sự hiện nay.

đến pháp nhân.
Trong những năm gần đây, thực tiễn xã
hội nước ta cho thấy không chỉ cá nhân mà
còn có nhiều pháp nhân thực hiện những
C
* Giảng viên Khoa pháp luật hình sự
Trường Đại học Luật Hà Nội nghiªn cøu - trao ®æi
52 t¹p chÝ luËt häc sè 12/2011
hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội. Hành
vi trái pháp luật mà các pháp nhân này thực
hiện chủ yếu tập trung trong các lĩnh vực
môi trường, quản lí thuế, tài chính, chứng
khoán, đầu tư, bảo hiểm, đấu thầu xây
dựng Những vụ việc đó đã gây ra tác hại
về nhiều mặt đối với đời sống xã hội. Nếu
vấn đề quy định trách nhiệm pháp lí và việc
áp dụng các quy định này trong thực tiễn
không được giải quyết một cách phù hợp và
kịp thời thì không ai có thể bảo đảm rằng
những vụ việc tương tự như trên sẽ không
tiếp tục diễn ra.
Trong khi đó, cùng với những bất hợp lí
trong cách quy định về dấu hiệu pháp lí của
một số tội phạm trong Bộ luật hình sự thì
việc không quy định trách nhiệm hình sự đối
với pháp nhân là một phần nguyên nhân dẫn
đến việc xử lí các hành vi trái pháp luật nói

Trong một số trường hợp hành vi nguy
hiểm đáng kể cho xã hội do pháp nhân thực
hiện nhằm mang lại lợi ích cho pháp nhân
nhưng việc xử lí về hình sự lại chỉ có thể
được thực hiện đối với người đứng đầu của
pháp nhân và những người trực tiếp thực
hiện hành vi phạm tội. Rõ ràng cách xử lí
này không triệt để vì pháp nhân đó vẫn
không phải chịu bất kì biện pháp cưỡng chế
nào do việc thực hiện hành vi vi phạm pháp
luật của mình, việc một số cá nhân bị xử lí
về hình sự không đủ cần thiết để ngăn chặn
tình trạng tiếp tục thực hiện những hành vi
tương tự trong pháp nhân đó.
Thêm vào đó, xét trong điều kiện xã hội
nước ta hiện nay cho thấy: việc điều hành,
quản lí được thực hiện theo nguyên tắc tập
trung dân chủ, nguyên tắc tập thể lãnh đạo,
cá nhân phụ trách Theo các nguyên tắc
này, các quyết định quan trọng về phương
hướng hoạt động, về hoạt động cụ thể nào đó nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 12/2011 53
liờn quan n li ớch t chc, doanh nghip
u c thụng qua bi tp th theo cỏc hỡnh
thc khỏc nhau (hi ng qun tr, ban giỏm
c, tp th lónh o c quan, thm chớ l
ca cp u ). Cỏc cỏ nhõn c giao ch s

phỏp hu hiu l bin phỏp hỡnh s
chng li cỏc vi phm v phc hi li cỏc
quan h xó hi ó b xõm hi. Cng nh i
vi th nhõn, vic truy cu trỏch nhim
hỡnh s i vi phỏp nhõn v ỏp dng hỡnh
pht tng xng i vi hnh vi phm ti
ca phỏp nhõn va cú ý ngha chng v va
cú ý ngha phũng nga ti phm.
(2)

c bit, hin nay, quỏ trỡnh hi nhp
quc t ca Vit Nam trong ú cú hi nhp
v phỏp lut, hi nhp t phỏp ang din ra
mnh m dn n ũi hi phi cú s tng
thớch gia phỏp lut Vit Nam v phỏp lut
cỏc nc. S tng thớch ny khụng ch t
ra i vi riờng phỏp lut hỡnh s m cũn t
ra i vi c h thng phỏp lut nc ta.
Hin nay, phỏp lut ca rt nhiu quc gia
trờn th gii quy nh v ỏp dng trỏch
nhim hỡnh s i vi phỏp nhõn phm ti
nờn Vit Nam cng cn tip thu v vn dng
mt cỏch phự hp vn ny.
Kt qu nghiờn cu v trỏch nhim hỡnh
s ca phỏp nhõn cỏc nc ca chỳng tụi
cho thy, cho n nay trỏch nhim hỡnh s
ca phỏp nhõn c quy nh trong phỏp
lut hỡnh s ca nhiu nc trờn th gii
nh Anh, M, Canaa, Australia, Phỏp, H
Lan, B, Thy S, Trung Quc, Singapore,

ng nht hoỏ, t chc cng cú nhng
hnh vi v cng cú li nh th nhõn. im
c trng õy l hnh vi phm ti, li
ca t chc c xỏc nh thụng qua (ng
nht vi) hnh vi, li ca th nhõn l ngi
lónh o, ch huy nu ngi ú thc hin
hnh vi nhõn danh, thay mt v vỡ li ớch
ca t chc.
Th hai, s dng thuyt ng nht hoỏ
trỏch nhim, cỏc nc u quy nh "nguyờn
tc trỏch nhim kộp" (double jeopardy rules).
Do ti phm ca t chc c xỏc nh
thụng qua hnh vi ca ngi lónh o, ch
huy t chc, cho nờn khi cú ti phm xy ra,
ng thi vi vic truy cu trỏch nhim hỡnh
s t chc, ngi lónh o, ch huy trc tip
thc hin hnh vi phm ti cng phi b truy
cu trỏch nhim hỡnh s.
Vic ỏp dng "nguyờn tc trỏch nhim
kộp" mt mt th hin bn cht trỏch nhim
hỡnh s ca t chc l trỏch nhim ú thụng
qua trỏch nhim ca th nhõn c th; mt
khỏc, lm tng hiu qu ca vic ỏp dng
trỏch nhim hỡnh s trong th gii hin i.
Khi ngi lónh o, ch huy nhõn danh, thay
mt v vỡ li ớch ca mt t chc thc hin
ti phm thỡ vic truy cu trỏch nhim hỡnh
s ch vi t chc hoc ch vi ngi lónh
o, ch huy ú l cha t c mc
ớch ca hỡnh pht, nht l mc ớch phũng

Mức phạt tiền được xác định tuyệt đối hoặc
theo tỉ lệ nhưng thông thường là cao hơn so
với mức phạt đối với thể nhân phạm tội
tương ứng.
Còn hình phạt chính được áp dụng đối
với người lãnh đạo, chỉ huy tổ chức là hình
phạt tiền, hình phạt tù hoặc cả hai loại hình
phạt đó. Mức phạt tiền đối với những người
này thấp hơn mức phạt đối với tổ chức.
(3)

Trong một số công ước quốc tế mà Việt
Nam đã tham gia hoặc phê chuẩn như Công
ước của Liên hợp quốc về tội phạm có tổ
chức xuyên quốc gia, Công ước của Liên
hợp quốc về phòng chống tham nhũng cũng
có quy định về việc khuyến nghị các quốc
gia thiết lập chế định trách nhiệm hình sự đối
với pháp nhân. Chẳng hạn, trong Công ước
của Liên hợp quốc về tội phạm có tổ chức
xuyên quốc gia quy định: “1. Mỗi quốc gia
thành viên sẽ ban hành những biện pháp cần
thiết phù hợp với những nguyên tắc cơ bản
của pháp luật quốc gia để xác định trách
nhiệm pháp lí của pháp nhân trong việc
tham gia vào các tội phạm nghiêm trọng liên
quan đến nhóm tội phạm có tổ chức và trong
việc thực hiện những hành vi phạm tội theo
quy định tại các điều 5, 6, 8 và 23 của Công
ước này; 2. Với điều kiện không trái với các

khoa học đối với pháp luật Việt Nam./.

(1).Xem: Trần Văn Độ, “Nghiên cứu so sánh cơ sở lí
luận và thực tiễn của việc áp dụng trách nhiệm hình
sự đối với tổ chức”, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp
bộ, Viện khoa học pháp lí, Bộ tư pháp, Hà Nội, 2010,
tr. 125.
(2).Xem: TS. Phạm Hồng Hải, “Pháp nhân có thể là
chủ thể của tội phạm hay không”? Tạp chí luật học,
số 06/1999, tr. 14 - 19.
(3).Xem: Trần Văn Độ, tlđd, tr. 85 - 86.