Đăm Săn trong đoạn trích chiến thắng
"Mtao Mxây" 1. Thể loại
Sử thi là một thể loại tự sự, thường được thể hiện bằng thơ, xuất hiện rất sớm
trong lịch sử văn học "nhằm ngợi ca sự nghiệp anh hùng có tính toàn dân và có ý
nghĩa trọng đại đối với dân tộc trong buổi bình minh của lịch sử.
Về kết cấu, sử thi là một câu chuyện được kể lại có đầu có đuôi với quy mô
lớn Các nhân vật chính của sử thi là những anh hùng, tráng sĩ tiêu biểu cho sức
mạnh thể chất và tinh thần, cho ý chí và trí thông minh, lòng dũng cảm của cộng đồng
được miêu tả khá tỉ mỉ, đầy đủ từ cách ăn mặc, trang bị, đi đứng đến những trận giao
chiến với kẻ thù, những chiến công lừng lẫy và đôi khi cả những nét trong sinh hoạt
đời thường của họ nữa, điều đáng chú ý là tất cả những cái này đều được miêu tả trong
vẻ đẹp kì diệu khác thường. Sở dĩ như vậy là vì sử thi ra đời vào thời điểm nối tiếp sau
thần thoại, tức là từ thế giới của các vị thần bắt đầu chuyển sang thế giới của con
người, do đó cái nhìn đậm màu sắc thần kì nói trên đối với các nhân vật trong sử thi là
không tránh khỏi…
Trong sử thi, chủ yếu mô tả hành động của nhân vật hơn là những rung động
tâm hồn. Nhưng trong những câu chuyện kể, cốt truyện thường được bổ sung thêm
những mô tả có tính chất tĩnh tại và những cuộc đối thoại trang trọng có tính nghi
thức" (Theo Lê Bá Hán ? Trần Đình Sử,…, Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo
dục, 2004).
2. Tác phẩm
ở Việt Nam có hai loại sử thi dân gian là sử thi thần thoại và sử thi anh hùng.
Sử thi anh hùng miêu tả sự nghiệp và chiến công của người anh hùng trong khung
cảnh những sự kiện lớn có ý nghĩa quan trọng đối với toàn thể cộng đồng. Đăm Săn là
sử thi anh hùng của người Ê-đê.

? Giọng Đăm Săn : quyết liệt, hùng tráng.
? Giọng Mtao Mxây : khôn khéo, mềm mỏng.
? Giọng dân làng : tha thiết.
? Đặc biệt, giọng người kể chuyện trong thiên sử thi này rất linh hoạt : khi thủ
thỉ, khoan thai : "Nhà Mtao Mxây đầu sàn hiên đẽo hình mặt trăng, đầu cầu thang đẽo
hình chim ngói. Ngôi nhà của lão tù trưởng nhà giàu này trông quả thật là đẹp. Cầu
thang rộng một lá chiếu, người nối đuôi nhau lên xuống mà khiêng một ché đuê vẫn
không sợ chật" ; cũng có khi dồn dập đặc tả một không khí giao tranh dữ dội : "Đăm
Săn rung khiên múa. Một lần xốc tới, chàng vượt một đồi tranh. Một lần xốc tới nữa,
chàng vượt một đồi lồ ô. Chàng chạy vun vút qua phía đông, vun vút qua phía tây.
Còn Mtao Mxây thì bước cao bước thấp chạy hết b•i tây sang b•i đông. Hắn vung dao
chém phập một cái, nhưng chỉ vừa trúng một cái chão cột trâu" ; khi lại hướng về đối
thoại với người nghe và xen lẫn bình luận : "Thế là Mtao Mxây phải đi ra. Bà con
xem, khiên hắn tròn như đầu cú, gươm hắn óng ánh như cái cầu vồng. Trông hắn dữ
tợn như một vị thần", "Thế là, bà con xem, nhà Đăm Săn đông nghịt khách, tôi tớ chật
ních cả nhà ngoài", "Bà con xem, chàng Đăm Săn uống không biết say, ăn không biết
no, chuyện trò không biết chán"
II ? Kiến thức cơ bản
1. Các phương thức nghệ thuật trong tác phẩm sử thi anh hùng đều tập trung
tạo nên âm hưởng hùng tráng rất đặc trưng của thể loại sử thi. Dựa vào những sinh
hoạt được kể trong sử thi Đăm Săn, có thể đoán bản trường ca xuất hiện từ rất lâu đời.
Từ thuở các tù trưởng có đến hàng nghìn nô lệ, hàng nghìn trâu bò, vải sợi phơi đầy
sào, thịt trâu, thịt bò treo đầy khắp các nhà rông. ấy là thời mà chế độ nô lệ đang rất
thịnh hành ở các vùng rừng núi Tây Nguyên (ước đoán vào khoảng giữa thế kỉ XVII).
Sử thi Đăm Săn mang đầy đủ những đặc điểm của một sử thi anh hùng. Thể hiện bức
tranh về con người và thiên nhiên hùng vĩ nhưng người kể chuyện không chú trọng
nhấn vào miêu tả. Tác phẩm tập trung phản ánh những biến cố "khá dữ dội" trong
cuộc sống của đồng bào Ê-đê ; phản ánh những khát vọng lớn lao của họ trong buổi
đầu lịch sử. Tư tưởng, tình cảm của nhân dân được gửi gắm trong hình tượng nhân vật
Đăm Săn, người anh hùng có sức mạnh phi thường, có phẩm chất cao quý và có

? khi chậm rãi khoan thai, khi ào ạt mạnh mẽ, trong các đoạn miêu tả nhà Mtao
Mxây, tả chân dung Mtao Mxây, tả cuộc giao tranh giữa Đăm Săn và Mtao Mxây ?
nhất là những đoạn miêu tả cảnh ăn mừng sau chiến thắng của Đăm Săn. Ngôn ngữ
đối thoại trong đoạn trích được khai thác triệt để từ nhiều góc độ, đã góp phần khắc
hoạ rõ nét hình tượng nhân vật (trong các lời đối thoại giữa Đăm Săn với Mtao Mxây,
lời của Đăm Săn nói với tôi tớ và dân làng của Mtao Mxây, đối thoại giữa Đăm Săn
với dân làng của mình sau chiến thắng). Đặc biệt, trong ngôn ngữ của nhân vật có
nhiều chỗ sử dụng các câu mệnh lệnh mang âm hưởng hiệu triệu, vang vọng (ơ các
con, ơ các con, hãy đi lấy rượu bắt trâu ! ; Hãy đánh lên các tiếng chiêng… ; Hãy đánh
lên tất cả…) thấm đẫm chất sử thi anh hùng. Mặt khác, trong ngôn ngữ của người kể
chuyện, tác giả thường xen lẫn những lời trực tiếp hướng đến người nghe (Bà con
xem… ; Thế là, bà con xem…). Dạng lời này có tác dụng lôi cuốn người nghe nhập
cuộc đồng thời góp phần bộc lộ trực tiếp thái độ, sự phấn khích mang sắc thái diễn
xướng của sử thi anh hùng, nó tạo ra sự giao tiếp sử thi, khơi gợi mối đồng cảm cộng
đồng, giao hoà sử thi.
Việc sử dụng biện pháp tu từ so sánh và phóng đại đã tạo cho đoạn trích những
hiệu quả diễn đạt ấn tượng. Chẳng hạn, miêu tả Mtao Mxây : "khiên hắn tròn như đầu
cú, gươm hắn óng ánh như cái cầu vồng. Trông hắn dữ tợn như một vị thần giữa một
đám đông mịt mù như trong sương sớm” ; “Khiên hắn kêu lạch xạch như quả mướp
khô". Hoặc miêu tả Đăm Săn : "Một lần xốc tới, chàng vượt một đồi tranh. Một lần
xốc tới nữa, chàng vượt một đồi lồ ô. Chàng chạy vun vút qua phía đông, vun vút qua
phía tây" ; "Chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới thấp, gió như lốc" ;
"Khi chàng múa chạy nước kiệu, quả núi ba lần rạn nứt, ba đồi tranh bật rễ bay tung" ;
"đôi mắt long lanh như mắt chim ghếch ăn hoa tre" ; "Bắp chân chàng to bằng cây xà
ngang, bắp đùi chàng to bằng ống bễ, sức chàng ngang sức voi đực, hơi thở chàng ầm
ầm tựa sấm dậy, chàng nằm sấp thì gãy rầm sàn, chàng nằm ngửa thì gãy xà dọc"…
Bên cạnh đó, các phép so sánh, phóng đại trong ngôn ngữ nhân vật cũng được huy
động tối đa : với Mtao Mxây "Ta như gà làng mới mọc cựa kliê, như gà rừng mới mọc
cựa êchăm",… với Đăm Săn : "Cầu cho ta được bình yên vô sự, nạn khỏi tai qua, lớn
lên như sông nước, cao lên như cây rừng, không còn ai bì kịp ; Hãy đánh lên tất cả