KHỎA THÂN MÀ ĐỨNG GIỮA ĐƯỜNG
Chiếc bia này nói về việc lập chợ ở đây. Bia khắc năm Chính
Hòa thứ 21 (1700). Bây giờ là ngã ba đường tấp nập thì ngày
xưa chắc cũng không khác là bao; chợ búa tất phải đông
người vào ra. Đã có ý kiến cho rằng hình ảnh mà tôi cho là cô
gái - thực ra là một con khỉ! 2.
Quả thật hình tượng khỉ rất phổ biến trên bia đá. Cùng thời Chính Hòa, trước đó
chỉ 4 năm (1696) và cách đây không xa, trong nhà bia đền vua Đinh có tấm bia
Chính Hòa thứ 17 cũng khắc một gia đình nhà khỉ đang âu yếm nhau. Trong lịch
sử nghệ thuật bia đá Việt Nam, khỉ đã rất nhiều lần xuất hiện. Dẫu vậy, thực tế vẫn
là thực tế. Khi phát hiện hình tượng cô gái này, cùng với tôi còn có họa sỹ Đức
Hòa. Là những giảng viên dạy môn Nghiên cứu Hình họa ở trường Mỹ thuật đã lâu
và cũng là những người yêu mến mỹ thuật cổ truyền, quyết không thể có chuyện
nhìn gà hóa cuốc (xin xem ảnh chụp minh họa). Người viết chưa từng thấy một con
khỉ nào đầu chẻ ngôi, có bím tóc đuôi gà như thế này!
Vậy hình ảnh cô gái khỏa thân có là một hiện tượng vô tiền khoáng hậu? Chưa hẳn
thế, trong nghệ thuật tượng hình Phật giáo có xuất hiện một dạng tiểu thiên thần.
Hình tượng khỏa thân trong nghệ thuật Phật giáo có giá trị ước lệ; nó mách bảo
đây là chốn bồng lai tiên cảnh. Chúng ta cũng từng gặp hiện tượng này trên viên
gạch nung thời Lý, được tìm thấy ở chùa Phật Tích. Năm 2003, có thời gian khảo
sát bích họa Phật giáo ở Thiên Phật động Qiuci, Tân Cương (TQ), tôi cũng thấy
xuất hiện các thiên nữ khỏa thân đang tấu nhạc. Tại Phật động số 38, ngay phía
trên vòm hang, vẽ hình Phật Di Lặc ngồi giữa các tiên nữ mình trần cực kỳ xinh

hội và nó cần được hiện diện công khai ở các không gian công cộng. ở một chừng
mực nào đó, đó không phải là sự a dua phương Tây mà còn là sự trở về với nguồn
cội. Chúng ta từng có một thời gian dài chịu sự chi phối của Nho học Trung Hoa.
Những quan niệm về trinh tiết đức hạnh che lấp những vẻ đẹp thánh thiện của nữ
giới.
Trần Hậu Yên Thế
1 Tấm bia bị sơn thành bia xe ôm. Sau khi trên báo TT&VH có bài viết của tôi,
tấm bia được chuyển về bảo tàng tỉnh Ninh Bình.
2 Phạm Văn Tuấn- Đừng nhìn rồng như chim chuột