Quan điểm về tội phạm của
một số nước trong bối cảnh
toàn cầu hóa Các quốc gia đều xác định tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu
cực, các hoạt động tội phạm luôn đi ngược lại với lợi ích xã hội, gây
ra thiệt hại cho xã hội. Trong mỗi thời kỳ khác nhau và trong mỗi
giai đoạn khác nhau, tội phạm trong xã hội luôn có sự biến đổi cả
về nội dung lẫn hình thức. Thế kỷ 21 đã xuất hiện những hình thức
biến tướng mới của tội phạm. Vì vậy, nhận thức đầy đủ về phương
thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm và có giải pháp đấu tranh
phòng, chống tội phạm luôn được các quốc gia ưu tiên quan tâm,
đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Bài viết tổng hợp
một số quan điểm mới về tội phạm và giải pháp đấu tranh phòng
chống tội phạm trong tình hình hiện nay của một số nước.
1. Các quan điểm về tội phạm và giải pháp phòng, chống tội
phạm ở Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ, Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc
trong bối cảnh toàn cầu hóa
a) Quan điểm về tội phạm
Phân tích các quan điểm về tội phạm trong bối cảnh toàn cầu hóa của
các quốc gia thuộc nhóm này, có thể rút ra một số kết luận:
Thứ nhất, tất cả các quốc gia này trong bối cảnh toàn cầu hóa đều
không đề cập về bản chất giai cấp của tội phạm. Họ cho rằng, tội phạm
chỉ là một hiện tượng xã hội tiêu cực, có quá trình phát sinh, tồn tại,
phát triển và diệt vong. Vì nó mang bản chất tiêu cực luôn đe dọa và
gây ra những thiệt hại cho xã hội, do vậy cần được quy định cấm trong
luật hình sự để làm cơ sở đấu tranh loại trừ.
Thứ hai, các quốc gia này đều xác định, một người khi thực hiện một
trong các hành vi nguy hiểm đã được ghi nhận trong Luật Hình sự thì

hiện những phương thức, thủ đoạn phạm tội mới, đề xuất kịp thời sửa
đổi, bổ sung để hoàn thiện pháp luật hình sự, hoàn thiện hệ thống pháp
luật đấu tranh phòng, chống tội phạm. Trong trường hợp chưa kịp ban
hành quy phạm pháp luật thì có thể cho phép các cơ quan tư pháp áp
dụng nguyên tắc tương tự, xác định sự tương đồng giữa hoàn cảnh
thực tế cuộc sống và những quy phạm phạm pháp luật tương tự. Linh
hoạt thực hiện hai phương pháp khắc phục những lỗ hổng trong pháp
luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng, đó là áp dụng luật và
pháp luật tương tự.
Hai là, do tính chất phức tạp của nhiều loại tội phạm, đặc biệt là tội
phạm có tổ chức và tội phạm xuyên quốc gia, nên các quốc gia này
luôn chú ý việc tăng cường cơ sở vật chất cho lực lượng chuyên trách
bảo vệ pháp luật với những trang thiết bị hiện đại, đầu tư ngân sách cho
các lực lượng đấu tranh phòng, chống tội phạm là ưu tiên số một, trong
đó có cả vấn đề lương bổng và chế độ ưu đãi, tinh nhuệ lực lượng bảo
vệ pháp luật từ cơ sở đến trung ương và cả các bộ phận phục vụ, các
đơn vị nghiên cứu, đào tạo.
Ba là, tăng cường hợp tác quốc tế song phương và đa phương trên cơ
sở các hiệp ước và điều ước quốc tế về đấu tranh, phòng chống tội
phạm, thường xuyên trao đổi thông tin và chia sẻ kinh nghiệm giữa các
quốc gia với nhau trong khu vực và trên thế giới về đấu tranh phòng,
chống tội phạm trong bối cảnh toàn cầu hóa.
2. Các quan điểm về tội phạm và giải pháp phòng, chống một số
loại tội phạm ở Liên bang Nga, Trung Quốc trong tình hình hiện
nay
a) Các quan điểm về tội phạm và giải pháp phòng, chống một số loại
tội phạm ở Liên bang Nga
Quan điểm về tội phạm: Quan điểm thứ nhất cho rằng, những hiện
tượng tiêu cực mới nổi lên như khiêu dâm, lạm dụng tình dục trẻ em,
sử dụng ma túy, mại dâm nam… và những hành vi phạm tội mới du

truyền thống” là loại tội phạm đã được quy định trong luật hình sự
nhưng thực tế ít xảy ra, thậm chí nhiều năm không xảy ra vụ án nào.
Còn tội phạm nào mà thực tế xảy ra nhiều, kể cả với những phương
thức thủ đoạn mới tinh vi thì được coi là “tội phạm mang tính truyền
thống”
3
.
Quan điểm về giải pháp đấu tranh phòng, chống với tội phạm hình
sự trong bối cảnh toàn cầu hóa của Nhà nước Liên bang Nga: Trên cơ
sở biện giải và tổng hợp hai quan điểm về tội phạm nói trên, Quốc hội
Liên bang đã thống nhất với quan điểm thứ hai rằng: những hiện tượng
tiêu cực mà không được quy định trong BLHS thì không thể coi là “tội
phạm mới” hoặc những hành vi biến tướng mới của tội phạm mà tội
phạm đó đã được quy định trong BLHS thì coi là “hành vi phạm tội
mới” hoặc là “hành vi phạm tội không mang tính truyền thống”
4
. Ngày
13/5/2008, Quốc hội Liên bang Nga đã họp và quyết định sửa đổi bổ
sung BLHS 1996 nhằm giải quyết những vấn đề đấu tranh chống tội
phạm trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Trên cơ sở Nghị quyết số
63 của Quốc hội Liên bang Nga về sửa đổi BLHS 1996 và một số văn
bản chỉ đạo của các cơ bảo vệ pháp luật Nga, có thể tổng hợp một số
quan điểm cơ bản mang tính chính sách hình sự quốc gia của Nhà nước
Nga trong đấu tranh phòng, chống tội phạm hình sự hiện nay trên một
số phương diện sau:
Thứ nhất, tội phạm là một hiện tượng xã hội mang tính chất hình sự -
pháp lý, bởi thế nó chịu sự tác động sâu sắc của ý thức pháp quyền. Ý
thức pháp quyền thể hiện ý chí của giai cấp thống trị xã hội, được thể
hiện bằng pháp luật, nhằm điều chỉnh hành vi của con người trong cộng
đồng xã hội nhất định. Sự điều chỉnh đó luôn mang tính cưỡng chế

mức độ quản lý mới, có sức mạnh và hiệu lực trên mặt trận chống tội
phạm hình sự; củng cố tăng cường mối quan hệ giữa các cơ quan nhà
nước và cấu trúc xã hội công dân, hoạt động phối hợp với tất cả các
nhánh quyền lực, sự phối hợp không chỉ trong phạm vi hệ thống các cơ
quan bảo vệ pháp luật mà còn cả trong các cơ quan chính quyền - hành
chính ở mức độ trong các chủ thể liên bang, khu vực liên bang, cũng
như trên phạm vi cả nước.
Thứ năm, Quốc hội Liên bang và Chính phủ Nga khi ban hành các
văn bản luật hay văn bản về chính sách pháp luật hình sự phải xác định
những nguyên tắc (cơ sở) chính sách nhà nước trong phạm vi đấu tranh
với tội phạm; trong trường hợp văn bản được ban hành ở mức độ cơ
quan quyền lực nhà nước cao nhất, cần phải trở thành văn bản có hiệu
lực dài hạn, ổn định mà khi thi hành sẽ bảo đảm (tạo điều kiện) thống
nhất nỗ lực của chính quyền và sức mạnh xã hội đối với các phương
hướng, mục tiêu đối phó với cả những hiện tượng xã hội tiêu cực nảy
sinh và cuối cùng là khắc phục tình hình tội phạm hình sự trầm trọng
hiện nay ở Liên bang Nga
5
.
Thứ sáu, các biện pháp đấu tranh của Liên bang Nga với mafia: trước
tình hình hoạt động của tội phạm có tổ chức kiểu mafia, Bộ Nội vụ
Liên bang Nga đã áp dụng nhiều biện pháp nhằm hoàn thiện cơ cấu tổ
chức và các lực lượng đấu tranh phòng chống tội phạm có tổ chức,
thành lập bộ phận thường trực, chỉ đạo về nghiệp vụ, rà soát lại hệ
thống tổ chức các lực lượng này. Bộ Nội vụ Liên bang đã thống nhất tổ
chức các bộ phận đấu tranh chống tội phạm có tổ chức. Theo quyết
định này, cơ cấu tổ chức của lực lượng đấu tranh chống tội phạm có tổ
chức bao gồm: Tổng cục đấu tranh chống tội phạm có tổ chức thuộc Bộ
Nội vụ Liên bang; các Cục Liên vùng đấu tranh chống tội phạm có tổ
chức thuộc Bộ Nội vụ, Sở Nội vụ thành phố, tỉnh thuộc Liên bang.

Hiện nay, Trung Quốc cũng như hầu hết các nước trên thế giới
không đưa ra khái niệm tội phạm truyền thống và tội phạm phi truyền
thống trong bối cảnh toàn cầu hóa. Trái lại, các nước này đã đưa khái
niệm về các vấn đề an ninh truyền thống và vấn đề an ninh phi truyền
thống trên cơ sở xem xét đánh giá về lợi ích quốc gia, sự nguy hại đối
với xã hội và quyền con người trong bối cảnh các quốc gia, dân tộc trên
thế giới có mục tiêu và các bước phát triển chung về hiện đại hóa nền
kinh tế; có chung động cơ thúc đẩy hội nhập quốc tế và khu vực; và
những yêu cầu về giải quyết các mối đe dọa về an ninh phi truyền
thống nói chung hay an ninh xã hội, an ninh môi trường, an ninh con
người nói riêng.
Đây chính là cơ sở nền tảng để xác định hành vi nào là hành vi phạm
tội, đồng thời cũng là điều kiện để mở rộng phạm vi xác định của hành
vi phạm tội đối với các hành vi nguy hiểm cho xã hội ở bên ngoài
Trung Quốc hoặc có liên quan đến những vấn đề toàn cầu khác (ví dụ
như việc điều chỉnh của luật đối với những người Trung Quốc ở nước
ngoài khác với người gốc Trung Quốc ở nước ngoài như thế nào).
Trung Quốc đã nêu ra hàng loạt các vấn đề an ninh phi truyền thống đã
và đang bộc lộ ra các diện mạo mới. Những vấn đề này bao gồm các
hiện tượng như: sự gia tăng của tội phạm buôn bán ma túy và cướp
biển, nguy cơ về ô nhiễm hạt nhân, sự gia tăng của hạt nhân và chuyển
giao công nghệ về vũ khí hủy diệt hàng loạt, sự thiếu hụt và yếu kém
của hệ thống tài chính tiền tệ, các bệnh truyền nhiễm như AIDS, cúm
gà và bệnh suy giảm đường hô hấp (SARC), cũng như sự chuyên quyền
và tham nhũng của các quan chức chính phủ trong quá trình đổi mới
nền kinh tế xã hội
Theo đó, Trung Quốc đã đưa ra quan niệm về sự biến đổi đa dạng và
phức tạp của tội phạm cũng như là cơ sở để xác định sự xuất hiện
những loại tội phạm mới. Một số loại tội phạm trước đây xuất hiện với
những hình thức mới nghiêm trọng hơn, trong khi một số loại tội phạm

việc trừng phạt nghiêm minh những tên cầm đầu các nhóm tội phạm có
tổ chức. Ngoài ra, một số địa phương đã có những quy định của mình
về phòng chống tội phạm có tổ chức. Sự tham gia của nhân dân trong
việc đấu tranh chống tội phạm có tổ chức có ảnh hưởng trực tiếp đến
hiệu quả công việc. Vì vậy, lực lượng Công an Trung Quốc tăng cường
việc tuyên truyền để làm cho công chúng nhận biết bộ mặt thực và các
thủ đoạn thường xuyên của tội phạm có tổ chức và tăng cường khả
năng chống lại chúng. Ngoài ra, các cơ quan công an còn tăng cường
bảo vệ nạn nhân và người làm chứng để mở rộng thu thập dấu vết và
bằng chứng của loại tội phạm này.
- Thành lập các cơ quan chuyên trách chống tội phạm có tổ chức và
nhấn mạnh việc đào tạo chuyên môn. Qua đó, các điều tra viên phải
hiểu rõ đặc điểm và phương thức hoạt động của tội phạm có tổ chức.
Họ cũng phải hiểu và vận dụng luật pháp để điều tra các vụ án có hiệu
quả và trừng phạt những tên tội phạm, đặc biệt là những tên cầm đầu
một cách nghiêm khắc. Vì vậy, việc thành lập các cơ quan đặc biệt
chống tội phạm có tổ chức, huấn luyện các biện pháp phát hiện đấu
tranh và nâng cao hiểu biết về luật pháp cho điều tra viên là rất cần
thiết.
- Đẩy mạnh hợp tác quốc tế và đề phòng việc xâm nhập vào lục địa
của các “tổ chức xã hội đen” nước ngoài. Đấu tranh chống tội phạm có
tổ chức xuyên quốc gia là một công việc quan trọng trong hợp tác giữa
cảnh sát Trung Quốc và nước ngoài, trong đó có hợp tác với ngành
Công an Việt Nam.
Chính phủ Trung Quốc đã có các chính sách rõ ràng về đấu tranh
chống sự xâm nhập của các tổ chức tội phạm nước ngoài và tuân theo
ba nguyên tắc: thứ nhất, không cho phép phát triển các tổ chức bất hợp
pháp ở lục địa, một khi đã phát hiện ra thì phải ngăn chặn triệt để; thứ
hai, không cho phép tồn tại ở lục địa như là một “bến cảng an toàn” để
bọn tội phạm nước ngoài trốn tránh; thứ ba, bất cứ hoạt động tội phạm

phạt tử hình trong BLHS. Xét về mọi phương diện kinh tế, văn hóa, xã
hội ở nước ta chưa cho phép loại bỏ hai loại hình phạt này. Đối với
hình phạt tử hình, từng loại tội phạm nên đưa hình phạt này vào hay
không là do yêu cầu và hiệu quả đấu tranh. Có thể tham khảo kinh
nghiệm một số nước: (1) BLHS Trung Quốc chỉ có 7 tội danh có hình
phạt tử hình, thậm chí, nhiều tội xâm phạm an ninh quốc gia và một số
tội phạm tham nhũng không có hình phạt tử hình, nhưng nhiều đối
tượng phạm một trong các tội phạm ở nhóm này vẫn bị tử hình. Bởi vì,
cuối mỗi chương tội phạm đều có điều luật quy định hình phạt bổ sung
và cho phép các thẩm phán áp dụng “nguyên tắc tương tự” trong xử lý
tội phạm hình sự. Cho nên, về hình thức BLHS Trung Quốc rất ít tội
danh có án tử hình - đây là một nghệ thuật xây dựng luật và có tác dụng
phòng ngừa rất cao; (2) BLHS Liên bang Nga, trong hệ thống hình phạt
vẫn có tử hình, nhưng 10 năm nay Nga không áp dụng hình phạt này.
Tuy nhiên, họ không loại bỏ hình phạt này mà vẫn để trong BLHS, mặc
dù từ 1999 đến nay đã sửa đổi 4 lần. Thay vào đó, Quốc hội ra nghị
quyết hoãn áp dụng hình phạt tử hình. Việc duy trì nhưng không áp
dụng hình phạt này có tính chất phòng ngừa rất cao. Chúng ta cần
nghiên cứu và có thể nên học kinh nghiệm trong vấn đề xây dựng và áp
dụng hình thức hình phạt này trong BLHS. Cần tiếp tục duy trì hình
phạt tử hình đối với một số tội phạm nguy hiểm theo tinh thần sửa đổi
của BLHS năm 2009. Tuy nhiên, hạn chế tới mức thấp nhất việc áp
dụng hình phạt này trong một số trường hợp và để làm được điều này,
chúng ta cần cân nhắc và hoàn thiện chế định tình tiết giảm nhẹ và tăng
nặng trách nhiệm hình sự (TNHS) trong BLHS làm căn cứ quyết định
hình phạt chính xác.
Thứ ba, thay đổi hình thức hoàn thiện pháp luật hình sự, bằng việc
hàng năm Quốc hội nên đưa chương trình hoàn thiện pháp luật hình sự
vào một kỳ họp của Quốc hội. Tại kỳ họp đó, Quốc hội sẽ xem xét,
thảo luận nên sửa hay không sửa, bổ sung hay không nên bổ sung vào

vực này đã lợi dụng triệt để kẽ hở này vi phạm. Kinh nghiệm sau một
thời gian thực hiện nền kinh tế thị trường, Trung Quốc và Liên bang Nga
đã sửa đổi và bổ sung vào BLHS vấn đề TNHS đối với pháp nhân bằng
những hình phạt như: phạt tiền, cấm kinh doanh một số lĩnh vực và giải
thể doanh nghiệp.
(1) L.K. Saviuk. Bàn về quan niệm chính sách hình sự của Nhà nước.
Báo Nước Nga 17/2/2000.
(2) GS.TSKH Luật Kozotrkin. I.D. Luật hình sự so sánh: Luật hình sự
các nước trên thế giới. Mátxcơva, 2004, tr. 5.
(3) GS.TSKH Luật Ruvalev M.R. Về khái niệm chính sách nhà nước
đấu tranh với tội phạm ở Nga. Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số
12/2006 (tiếng Nga).
(4) Nghị quyết số 63 của Quốc hội Liên bang Nga về sửa đổi BLHS
1996 ngày 13/52008. Báo Nước Nga ngày 14/5/2008.
(5) Báo cáo của Viện trưởng Viện Kiểm sát Liên bang Nga Traika
Youri Iakovlevich trước Hội đồng Liên bang - Quốc hội Liên bang Nga
ngày 20/5/2008.
(6) Xem. Saviuk L.K. Các cơ quan bảo vệ pháp luật và các cơ quan xét
xử Liên bang Nga. M., 2004. tr.257.
(7) Kế hoạch đấu tranh chống tham nhũng của Tổng thống Liên bang
Nga Dmitri Medvedev có hiệu lực ngày 1/10/2008. Báo Nước Nga ngày
19/8/2008.
TS. Nguyễn Minh Đức - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tội
phạm học và phòng ngừa tội phạm - Học viện Cảnh sát nhân dân.