nghiªn cøu - trao ®æi
8 t¹p chÝ luËt häc sè 7/2009
TS. NguyÔn ThÞ Dung *
1. Mối quan hệ giữa chủ sở hữu doanh
nghiệp và doanh nghiệp
Trong quan hệ kinh doanh, tổ chức, cá
nhân đầu tư vốn thành lập doanh nghiệp sẽ
trở thành chủ sở hữu (hay đồng chủ sở hữu)
của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp ra đời,
doanh nghiệp và chủ sở hữu của nó là hai
chủ thể pháp lí độc lập, có quan hệ với nhau
về tài sản và về quản lí.
Về tài sản, chủ sở hữu doanh nghiệp có
quyền sở hữu đối với doanh nghiệp còn
doanh nghiệp có quyền sở hữu đối với tài
sản do chủ sở hữu đầu tư góp vốn vào doanh
nghiệp và làm thủ tục chuyển giao quyền sở
hữu tài sản góp vốn sang cho doanh nghiệp.
Sự độc lập tài sản và tư cách pháp lí này là
điều kiện tiên quyết để phân biệt quyền tự do
kinh doanh của doanh nghiệp và quyền của
chủ sở hữu, trong đó "quyền của chủ sở hữu
được thể hiện cụ thể quyền và trách nhiệm

các nội
dung liên quan đến quá trình này sẽ hợp
thành cơ chế thực thi quyền đại diện chủ sở
hữu tại doanh nghiệp.
Đối với chủ sở hữu là nhà nước, cơ chế
thực thi quyền của chủ sở hữu rất phức tạp,
xuất phát từ các vấn đề phải giải quyết là:
* Giảng viên chính Khoa pháp luật kinh tế
Trường Đại học Luật Hà Nội nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 7/2009
9
Xác định rõ thiết chế đóng vai trò đại
diện chủ sở hữu nhà nước;
2) Quy định nội dung thẩm quyền của
các thiết chế đó;
3) Quy định mối quan hệ giữa các các
thiết chế đại diện chủ sở hữu với bộ máy
điều hành doanh nghiệp;
4) Phải có cơ chế giám sát của đại diện
chủ sở hữu nhà nước
Nói cách khác, khi tổng thể các vấn đề
này cơ bản được giải quyết thì cơ chế thực
thi quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước cơ
bản đã được hình thành. Như vậy, có thể
hiểu rằng cơ chế thực thi quyền đại diện
chủ sở hữu nhà nước là cách thức, theo đó
quá trình thực hiện quyền của chủ sở hữu

bằng nguồn vốn nhà nước.
Đầu tư kinh doanh vốn nhà nước là phần
nội dung quan trọng trong thực hiện chức
năng kinh tế của Nhà nước. Các doanh
nghiệp nhà nước được thành lập với sứ mệnh
to lớn "là sức mạnh vật chất để nhà nước
điều tiết và hướng dẫn nền kinh tế thị trường
theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đóng
vai trò chủ đạo trong việc thực hiện các
chính sách xã hội và ổn định chính trị-xã
hội ".
(3)
Bản chất của việc thiết lập cụ thể
cơ chế đại diện chủ sở hữu nhà nước là Nhà
nước giao cho tổ chức, cá nhân nào làm đại
diện chủ sở hữu, tổ chức cá nhân đó can
thiệp, tác động như thế nào đến quá trình
doanh nghiệp sử dụng vốn nhà nước vào
hoạt động kinh doanh nhằm tránh được "tình
trạng chủ hờ, mất dân chủ hoặc vô chủ trong
quản lí doanh nghiệp nhà nước".
(4)
Thực tế
cho thấy xác định không rõ, không đúng đại
diện chủ sở hữu nhà nước sẽ dẫn đến tình
trạng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng về
hoạt động của doanh nghiệp. Ông Nguyễn
Trần Cung, Trưởng ban kinh tế vĩ mô - Viện
doanh ca doanh nghip m "c ch hnh
chớnh ch qun" ó mt thi gp phi.
Th hai, c s hỡnh thnh c ch thc thi
quyn i din ch s hu nh nc trong
doanh nghip cú vn nh nc l: Nh nc
l ch u t vn.
Mi ch th u t vn u s tr thnh
ch s hu hay ng ch s hu doanh
nghip v trong mi quan h vi doanh
nghip, ch u t vn s thc hin quyn
ca ch s hu nh quyt nh chin lc
kinh doanh, quyt nh la chn ngi qun
lớ doanh nghip, quyt nh t chc li hay
chuyn i s hu doanh nghip Vi t
cỏch l ch s hu ton b hay mt phn vn
iu l ti doanh nghip cú vn nh nc,
Nh nc thc hin cỏc quyn ca ch s
hu ng thi vi chc nng qun lớ hnh
chớnh nh nc. Nh vy, trong qun lớ ca
Nh nc i vi doanh nghip, cú s phõn
bit ni dung qun lớ nh nc tu thuc vo
tớnh cht s hu ca doanh nghip ú. i
vi doanh nghip cú vn nh nc, Nh
nc va thc hin quyn qun lớ hnh chớnh
va thc hin quyn ch s hu nh nc,
trong khi ú, i vi cỏc doanh nghip ch
do cỏc ch u t t nhõn gúp vn, Nh
nc ch thc hin vai trũ qun lớ hnh chớnh
nh nc m thụi. Khi thc hin quyn ca
ch s hu nh nc, "thc t ó ch ra rng

nhõn vỡ cỏc doanh nghip ny, t chc, cỏ
nhõn l ch s hu cú th trc tip thc hin
quyn nng ch s hu m khụng cn thụng
qua c ch i din phc tp.
Th t, phm vi thc hin c ch thc thi
quyn i din ch s hu nh nc c
gii hn ti doanh nghip cú vn nh nc.
õy cn thit phõn bit "doanh nghip
nh nc" v "doanh nghip cú vn nh
nc", theo ú, doanh nghip cú vn nh
nc cú phm vi rng hn, bao gm c
doanh nghip do Nh nc u t ton b,
doanh nghip do Nh nc u t vn gúp
c phn chi phi v doanh nghip cú c
phn, vn gúp ca nh nc nhng cha t
mc chi phi (di 50% vn iu l). C
ch thc thi quyn i din ch s hu nh
nc c xỏc lp tt c cỏc doanh nghip
cú vn u t thuc s hu nh nc song
tu thuc vo t l vn u t thuc s hu
nh nc m c ch thc thi quyn i din
ch s hu nh nc nhng doanh nghip
ny cng cú s khỏc bit.
4. Phõn loi c ch thc thi quyn i
din ch s hu nh nc ti doanh
nghip cú vn nh nc
- Xut phỏt t tớnh cht ca c ch thc
thi quyn i din ch s hu nh nc
trong doanh nghip cú vn nh nc (l cỏch
thc t chc, qun lớ hot ng u t kinh

c, phú giỏm c doanh nghip; kim soỏt
hot ng kinh doanh ca doanh nghip".
(7)

C ch hnh chớnh ch qun cú ngun
gc hỡnh thnh t quỏ trỡnh chuyn i nn nghiên cứu - trao đổi
12 tạp chí luật học số 7/2009

kinh t k hoch hoỏ sang nn kinh t th
trng, theo ú, doanh nghip nh nc t
ch l nhng n v c nh nc cp phỏt
vn, giao ch tiờu k hoch hot ng sn
sut kinh doanh sang c ch hch toỏn kinh
doanh t ch, t chu trỏch nhim. ng thi
vi quỏ trỡnh ny, c quan hnh chớnh cp
trờn ca doanh nghip khụng can thip trc
tip vo hot ng kinh doanh ca doanh
nghip nhng nm gi vai trũ "ch qun" v
2 phng din: ch qun hnh chớnh v i
din ch s hu nh nc.
+ C ch qun lớ thụng qua quan h u
t gúp vn (hay cũn gi l c ch ch qun
ca ngi u t kinh doanh): õy l loi c
ch thc thi quyn i din ch s hu nh
nc, theo ú, Nh nc phõn cp thc hin
quyn ca ch s hu nh nc cho t chc
cú chc nng u t kinh doanh vn nh

Nam hin nay. Nhiu nh nghiờn cu kinh t
cho rng, "ớt nht phi lm 3 vic c bn sau
õy thit lp ch "ch qun" mi: mt
l tỏch chc nng ch qun ra khi b mỏy
thc hin chc nng qun lớ hnh chớnh nh
nc; hai l thay c ch hnh chớnh thc
hin chc nng ch qun sang c ch ca
ngi u t kinh doanh; v ba l thc hin
quyn ca ch s hu mt cỏch tp trung
thng nht".
(9)

- Da vo phm vi thc hin c ch thc
thi quyn i din ch s hu nh nc, cú
th chia thnh:
+ C ch thc thi quyn i din ch s
hu nh nc trong doanh nghip cú 100%
vn nh nc.
Doanh nghip do nh nc u t ton
b vn iu l l nhng doanh nghip thuc
s hu 100% vn nh nc nh cụng ti nh
nc, cụng ti TNHH nh nc mt thnh
viờn, tng cụng ti nh nc. Yu t s hu
mt ch ó quyt nh c trng ca c ch
thc thi quyn i din ch s hu nh nc nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 7/2009 13


(Thủ tướng chính phủ, Bộ tài chính, Bộ kế
hoạch và đầu tư ) và quyết định riêng lẻ các
vấn đề theo quy trình hành chính, ít cơ chế
phối hợp. Hệ quả là các quyết định được
thực hiện chậm, cứng nhắc, không đáp ứng
được yêu cầu kinh doanh. Vấn đề đổi mới cơ
chế thực thi quyền đại diện chủ sở hữu nhà
nước tại doanh nghiệp có vốn nhà nước được
đặt ra hiện nay với nhiệm vụ căn bản là xóa
bỏ chế độ "hành chính chủ quản" và thay thế
nó bằng chế độ "chủ quản" mới, theo đó, cần
phải tách chức năng "chủ quản" ra khỏi bộ
máy thực hiện chức năng hành chính nhà
nước, thay đổi cơ chế hành chính thực hiện
chức năng "chủ quản" bằng cơ chế của người
đầu tư kinh doanh và tất cả các quyền của
chủ sở hữu phải được thực hiện một cách tập
trung thống nhất./.

(1).Xem: Xác lập đại diện sở hữu tài sản nhà nước tại
doanh nghiệp nhà nước, nguồn: http://www.mpi.gov.vn/
ttktxh.aspx?Lang=4&mabai=1537
(2).Xem: Viện ngôn ngữ học, Từ điển tiếng Việt, Nxb.
Đà Nẵng - Trung tâm từ điển học, 1994.
(3).Xem: Ban cán sự Đảng Chính phủ, Đề án tiếp tục
đổi mới, sắp xếp nhà nước (2000) (trình Bộ chính trị),
tr. 11 - 12.
(4).Xem: Ban cán sự Đảng Chính phủ, Đề án tiếp
tục đổi mới, sắp xếp nhà nước (2000) (trình Bộ chính
trị), tr. 17.