LĂNG ĐỒNG KHÁNH - MỘT DẤU ẤN ĐẶC BIỆT
CỦA KIẾN TRÚC LĂNG TẨM HUẾ
Vua Đồng Khánh được người Pháp đặt lên ngôi sau khi cuộc phản công của triều
đình Huế tháng 7/1885 thất bại, vua Hàm Nghi phải “xuất bôn” lên vùng núi phía
tây Quảng Trị. Đồng Khánh thực chất chỉ là ông vua bù nhìn vì thực dân Pháp đã
làm chủ Việt Nam. Theo chân thực dân, văn minh Tây phương cũng ào ạt xâm
nhập vào nước ta, khiến xã hội Việt Nam có nhiều thay đổi quan trọng. Cũng như
các lĩnh vực thượng tầng kiến trúc xã hội khác, nền kiến trúc nước ta cũng có
những chuyển biến rõ rệt, mà thể hiện tiêu biểu là quá trình “Tây hóa” các kiến
trúc cung đình. Tư Lăng-lăng Đồng Khánh chính là sự mở màn, là mốc đánh dấu
của sự biến đổi trên.
Tư Lăng tọa lạc tại địa phận làng Dương Xuân Thượng, huyện Hương Thủy (nay
là thôn Thượng Hai, xã Thủy Xuân, Thành phố Huế), cách Kinh thành Huế chừng
7km về phía tây nam.
Lịch sử Tư lăng rất phức tạp do tính chất thụ động của việc xây dựng khu lăng mộ
này.
Vua Đồng Khánh không ngờ mình mất quá sớm, chỉ sau hơn 3 năm tại ngôi, nên
chưa kịp chuẩn bị đất dựng lăng cho bản thân. Nguyên ở khu vực lăng hiện nay,
trước đã có tẩm mộ Kiên Thái vương, thân phụ vua Đồng Khánh (đồng thời cũng
là cha đẻ 2 vua Hàm Nghi và Kiến Phúc). Sau khi lên ngôi, vua Đồng Khánh mới
cho xây điện Truy Tư, cách đó khoảng 100m về phía đông nam để thờ cha. Công
trình đang dở dang thì vua Đồng Khánh lâm bệnh rồi băng hà ngày 28/1/1889. Vua
Thành Thái kế vị đã quyết định dùng điện Truy Tư để thờ vua Đồng Khánh, đổi
tên thành điện Ngưng Hy, còn bài vị Kiên Thái vương được đưa về thờ tại Hân

đáng nói nhất vẫn là hệ thống phù điêu bằng đất nung trang trí ở bên ngoài công
trình. Những phù điêu gốm này được thể hiện cực kỳ sinh động và tràn đầy khí sắc
chứ không đơn điệu, gò bó như các mô típ trang trí cung đình quen thuộc. Rõ ràng
đây là sản phẩm của dòng trang trí dân gian đã tràn ngập vào chốn cung đình khi
các khuôn khổ bị phá bung.
Trong khám thờ tại chính điện, ngoài bài vị vua Đồng Khánh, 2 bên tả, hữu còn thờ
bài vị 2 hoàng hậu Thánh cung, Tiên cung kèm theo chân dung của họ do họa sĩ
Việt Nam vẽ lúc đương thời. Trong điện còn trưng bày hơn 400 hiện vật là đồ tự
khí và đồ ngự dụng của vua, hoàng hậu.
Phía trước điện Ngưng Hy, bên tả là Công Nghĩa đường, bên hữu có Minh Ân
điện, đều kết cấu kiểu 3 gian 2 chái, dùng làm nơi thờ các công thần. Sau điện, 2
bên có Tả, Hữu tòng viện, cũng kết cấu kiểu 3 gian 2 chái, dùng làm nơi sinh sống
của các cung phi sau khi vua mất.
Khu lăng mộ cũng nằm trên một ngọn đồi cao, quay mặt về hướng đông- đông-
nam, lấy ngọn Thiên Thai làm tiền án, cấu trúc tương tự lăng mộ các vua Nguyễn
tiền triều nhưng đã dùng vật liệu xi măng sắt thép. Mộ vua Đồng Khánh nằm trong
3 vòng tường thành xây gạch hình vuông. Vòng tường ngoài (25 x 25m), cao 1,6m,
dày 0,5m; vòng tường thứ 2 chỉ cao 0,5m, dày 0,7m; vòng tường thứ 3 cao đến
3,4m, dày 0,6m. Cả 3 vòng tường đều trổ một cửa phía trước; sau cửa ngoài cùng
có bình phong trang trí hổ phù và chữ thọ. Mộ vua xây bằng đá Thanh kiểu 1 ngôi
nhà có mái, dài 4,2m, rộng 2,6m, bờ nóc và đầu hồi trang trí hình rồng, dơi và chữ
thọ.
Phía trước mộ là 3 tầng sân tế rộng 25,7m, tầng sân trên dài 10m, lát gạch carô,
tầng sân giữa dài 7m, tầng dưới cùng dài 5,2m, đều lát gạch Bát tràng. Trước nữa
là nhà bia hình tứ giác xây gạch, mái đúc giả ngói ống, trong dựng bia Thánh Đức
Thần Công bằng đá Thanh. Bia cao 3m, rộng 1,45m, dày 0,16m đặt trên bệ cũng
bằng đá Thanh cao 0,6m, rộng 0,8m, dài 2,8m. Trên bia khắc bài văn ca ngợi công
đức vua cha của vua Khải Định viết năm 1916. Hai bên nhà bia là 2 trụ biểu xây
gạch trát vữa xi măng.
Sân bái đình nằm phía trước nhà bia, ngoài cùng là Nghi môn kiểu tam quan đắp