NTTULIB
TRặèNG AI HOĩC BAẽCH KHOA-HN
KHOA XY DặNG DD&CN
Bĩ MN KIN TRUẽC
GIO TRèNH
QUY HOCH ễ TH I
30 TIT
(Daỡnh cho chuyón ngaỡnh Kióỳn truùc)
Bión soaỷn: TH.S-KTS. T VN HUèNG
KTS PHAN HặẻU BAẽCH
1
NTTULIB
Chơng 1
những khái niệm mở đầu
1. Giới thiệu về công tác QHXD Đô thị:
- QHT coỡn goỹi laỡ Quy hoaỷch khọng gian õọ thở laỡ nghión cổùu coù hóỷ thọỳng nhổợng
phổồng phaùp õóứ bọỳ trờ hồỹp lyù caùc thaỡnh phỏửn cuớa õọ thở, phuỡ hồỹp vồùi nhổợng nhu cỏửu
cuớa con ngổồỡi vaỡ õióửu kióỷn tổỷ nhión, õọửng thồỡi õóử ra nhổợng giaới phaùp kyợ thuỏỷt õóứ thổỷc
hióỷn caùc phổồng phaùp bọỳ trờ õoù.
- QHT laỡ mọn khoa hoỹc tọứng hồỹp lión quan õóỳn nhióửu ngaỡnh nghóử, nhióửu vỏỳn õóử:
õồỡi sọỳng, vn hoùa, xaợ họỹi, khkt, nghóỷ thuỏỷt vaỡ cỏỳu taỷo mọi trổồỡng sọỳng
2. Muỷc tióu vaỡ nhióỷm vuỷ cồ baớn cuớa cọng taùc quy hoaỷch xỏy dổỷng õọ thở :
Cọng taùc quy hoaỷch xỏy dổỷng õọ thở nhũm xaùc õởnh sổỷ phaùt trióứn hồỹp lyù cuớa õọ
thở tổỡng giai õoaỷn vaỡ vióỷc õởnh hổồùng phaùt trióứn lỏu daỡi cho õọ thở õoù vóử caùc mỷt tọứ
chổùc saớn xuỏỳt, tọứ chổùc õồỡi sọỳng, tọứ chổùc khọng giaùn kióỳn truùc, caớnh quan vaỡ mọi
trổồỡng õọ thở.
2.1 Tọứ chổùc saớn xuỏỳt :
Quy hoaỷch õọ thở baớo õaớm phỏn bọỳ hồỹp lyù caùc khu vổỷc saớn xuỏỳt trong õọ thở,
trổồùc tión laỡ caùc khu vổỷc saớn xuỏỳt cọng nghióỷp tỏỷp trung, caùc xờ nghióỷp cọng nghióỷp
- Thùc hiƯn nhiƯm vơ chÝnh trÞ & ®êng lèi x©y dùng cđa §¶ng, Nhµ níc, chÝnh
phđ ®Ì ra.
- KÕt hỵp chỈt chÏ giòa QH§T & QHNth«n,gi÷a c¸c vïng víi nhau
- QH§T ph¶i dùa vµo thµnh tùu KHKT, kinh tÕ hiƯn t¹i & t¬ng lai
3
NTTULIB
- QHĐT cải tạo, phục hồi, nâng cấp các đo thị cũ là công tác quan trọng.
- QHĐT tuân thủ chỉ tiêu, định mức, quy trình KT của NNớc ban hành cho
từng giai đoạn phát triển.
- Khai thác triệt để các điều kiện tự nhien cảnh quan.chú ý bảo vệ MT sống.
3.2 Các đặc điểm cơ bản:
- QHĐT là công tác có tính chính sách.
- QHĐT là công tác có tính tổng hợp.
- QHĐT mang tính địa phơng &kế thừa của nhiều yếu tố
- QHĐT là công tác có tính dự báo cho sự phát triển trong tơng lai.
Chơng 2
những khái niệm về đô thị
Sự hình thành và phát triển của điểm dân c đô thị
1. Khái niệm về điểm dân c đô thị:
ióứm dỏn cổ õọ thở laỡ mọỹt õióứm dỏn cổ tỏỷp trung phỏửn lồùn nhổợng ngổồỡi dỏn phi
nọng nghióỷp, hoỹ sọỳng vaỡ laỡm vióỷc theo kióứu thaỡnh thở.
Mọựi nổồùc coù mọỹt quy õởnh rióng vóử õióứm dỏn cổ õọ thở. Vióỷc xaùc õởnh quy mọ
phuỷ thuọỹc vaỡo õỷc õióứm kinh tóỳ xaợ họỹi cuớa nổồùc õoù vaỡ tố lóỷ phỏửn trm dỏn phi nọng
nghióỷp cuớa mọỹt õọ thở.
nổồùc ta theo Quyóỳt õởnh sọỳ 132/HBT ngaỡy 5 thaùng 5 nm 1990 cuớa Họỹi
õọửng Bọỹ trổồớng (nay laỡ Chờnh phuớ) quy õởnh õọ thở laỡ caùc õióứm dỏn cổ coù caùc yóỳu tọỳ
cồ baớn sau õỏy :
1. Laỡ trung tỏm tọứng hồỹp hay trung tỏm chuyón ngaỡnh, coù vai troỡ thuùc õỏứy sổỷ
phaùt trióứn kinh tóỳ xaợ họỹi cuớa mọỹt vuỡng laợnh thọứ nhỏỳt õởnh.
NTTULIB
häüi, giạo dủc âo tảo, nghiãn cỉïu khoa hc, cáy xanh gii trê ). Cå såí hả táưng âä thë
âỉåüc xạc âënh dỉûa trãn chè tiãu âảt âỉåüc ca tỉìng âä thë åí mỉïc täúi thiãøu. Vê dủ : Máût
âäü âỉåìng phäú (km/km
2
), chè tiãu cáúp nỉåïc (lêt/ngỉåìi - ngy), chè tiãu cáúp âiãûn sinh
hoảt (Kw/h/ngỉåìi), tè lãû táưng cao xáy dỉûng
Máût âäü dán cỉ l chè tiãu phn ạnh mỉïc âäü táûp trung dán cỉ ca âä thë, nọ âỉåüc
xạc âënh trãn cå såí quy mä dán säú näüi thë trãn diãûn têch âáút âai näüi thë (ngỉåìi/km
2
hồûc ngỉåìi/ha).
2. Ph©n lo¹i ®« thÞ vµ ph©n cÊp QL§T:
2.1 Ph©n lo¹i ®« thÞ:
Nhàòm phủc vủ cho cäng tạc qun l hnh chênh vãư âä thë cng nhỉ âãø xạc âënh
cå cáúu v âënh hỉåïng phạt triãøn âä thë, âä thë âỉåüc phán chia thnh nhiãưu loải khạc
nhau. Thäng thỉåìng viãûc phán loải âä thë dỉûa theo tênh cháút quy mä v vë trê ca nọ
trong mảng lỉåïi âä thë qúc gia.
Phán loải âä thë theo tênh cháút dỉûa vo úu täú sn xút chênh v nhỉỵng hoảt
âäüng åí âä thë mang tênh cháút träüi vãư kinh tãú, âàûc biãût l trong sn xút cäng nghiãûp.
Ngoi ra cn cọ cạc thnh phäú mang tênh cháút hnh chênh, thnh phäú vàn hoạ, nghè
ngåi du lëch v cạc thnh phäú khoa hc hồûc âo tảo
ÅÍ nỉåïc ta theo Quút dënh säú 132/HÂBT ngy 5/5/1990 ca Häüi âäưng Bäü
trỉåíng vãư viãûc phán loải v phán cáúp qun l âä thë, âä thë âỉåüc chia thnh 5 loải :
Âä thë loải I :
L âä thë ráút låïn, l trung tám kinh tãú, chênh trë, vàn hoạ - x häüi, khoa hc k
thût, du lëch dëch vủ, trung tám sn xút cäng nghiãûp, âáưu mäúi giao thäng váûn ti,
giao dëch qúc tãú, cọ vai tr thục âáøy sỉû phạt triãøn ca c nỉåïc. Dán säú âä thë cọ trãn 1
triãûu ngỉåìi, tè lãû phi näng nghiãûp ≥ 90% täøng säú lao âäüng ca thnh phäú. Máût âäü dán
6
2
(vng
7
NTTULIB
nuùi coù thóứ thỏỳp hồn). Caùc õọ thở naỡy õaợ vaỡ õang õỏửu tổ xỏy dổỷng tổỡng phỏn haỷ tỏửng kyợ
thuỏỷt vaỡ caùc cọng trỗnh cọng cọỹng.
ọ thở loaỷi V :
Laỡ nhổợng õọ thở nhoớ, laỡ trung tỏm kinh tóỳ - xaợ họỹi hoỷc trung tỏm chuyón ngaỡnh
saớn xuỏỳt tióứu thuớ cọng nghióỷp coù vai troỡ thuùc õỏứy sổỷ phaùt trióứn cuớa mọỹt huyóỷn hay
mọỹt vuỡng trong huyóỷn. Dỏn sọỳ coù tổỡ 4000 ữ 30000 ngổồỡi (ồớ vuỡng nuùi coù thóứ thỏỳp hồn).
Tố lóỷ lao õọỹng phi nọng nghióỷp 60% trong tọứng sọỳ lao õọỹng. Mỏỷt õọỹ bỗnh quỏn 6000
ngổồỡi/km
2
, õang bừt õỏửu xỏy dổỷng mọỹt sọỳ cọng trỗnh cọng cọỹng vaỡ cồ sồớ haỷ tỏửng kyợ
thuỏỷt.
Do aớnh hổồớng cuớa õởa giồùi haỡnh chờnh, caùc vuỡng laợnh thọứ õổồỹc quy õởnh qua
nhióửu giai õoaỷn lởch sổớ khaùc nhau vaỡ õang coù nhióửu bỏỳt hồỹp lyù. Nhióửu õọ thở, õỷc bióỷt
laỡ caùc õọ thở loaỷi I vaỡ caùc õọ thở lồùn coù ranh giồùi ngoaỷi ọ, ngoaỷi thở khọng õaùp ổùng nhu
cỏửu cỏửn phaùt trióứn cuớa õọ thở hióỷn õaỷi cỏửn õổồỹc õióửu chốnh. Vióỷc xaùc õởnh ranh giồùi
ngoaỷi ọ phaới cn cổù vaỡo õỷc õióứm hióỷn traỷng vaỡ tổồng lai phaùt trióứn cuớa tổỡng õọ thở
theo dổỷ kióỳn quy hoaỷch vaỡ phaới õổồỹc Nhaỡ nổồùc phó chuỏứn. Caùc õọ thở loaỷi V khọng coù
vuỡng ngoaỷi ọ, thổồỡng laỡ caùc thở trỏỳn tổồng õổồng cỏỳp phổồỡng xaợ vaỡ chuớ yóỳu do huyóỷn
quaớn lyù.
Vióỷc xaùc õởnh quy mọ dỏn sọỳ vaỡ tố lóỷ lao õọỹng phi nọng nghióỷp cuớa õọ thở chố
tióỳn haỡnh trong phaỷm vi õởa giồùi nọi thở. Rióng mióửn nuùi, quy mọ sọỳ dỏn õọ thở loaỷi III
coù thóứ quy õởnh tọỳi thióứu tổỡ 8 vaỷn ngổồỡi, õọ thở loaỷi IV tổỡ 2 vaỷn ngổồỡi vaỡ õọ thở loaỷi III
coù thóứ quy õởnh tọỳi thióứu tổỡ 8 vaỷn ngổồỡi, cho õọ thở loaỷi IV tổỡ 2 vaỷn ngổồỡi vaỡ õọ thở
loaỷi V laỡ 2000 ngổồỡi.
Mỏỷt õọỹ dỏn cổ caùc õọ thở ồớ mióửn nuùi coù thóứ thỏỳp hồn, tờnh cho õọ thở loaỷi III laỡ
mäüt vng lnh thäø liãn tènh hồûc ca c
nỉåïc.
Cọ cå såí hả táưng nhiãưu màût âäưng bäü
hon chènh
> 50 vản ngỉåìi
Tè lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp
≥ 85%
Trãn 12000
ngỉåìi/km
2
Âä thë loải II Âä thë låïn, våïi chỉïc nàng l trung tám
KT, CT, VH, XH, KHKT, cọ vai tr thục
âáøy phạt triãøn ca mäüt lnh thäø liãn tènh
hồûc mäüt säú lénh vỉûc âäúi våïi c nỉåïc.
Cå såí hả táưng nhiãưu màût tỉång âäúi
âäưng bäü v hon chènh.
>25 vản ngỉåìi
Tè lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp
≥80%
Trãn 10000
ngỉåìi/km
2
(vng nụi cọ
thãø tháúp hån)
Âä thë loải III Âä thë trung bçnh, våïi chỉïc nàng l
trung tám KT, CT, VH, XH, KHKT, cọ
vai tr thục âáøy phạt triãøn ca mäüt tènh
hay mäüt säú lénh vỉûc âäúi våïi vng liãn
thục âáøy phạt triãøn ca mäüt tènh hay mäüt
vng trong tènh.
Cå såí hả táưng âỉåüc xáy dỉûng tỉìng màût
âäưng bäü v hon chènh.
>5 vản ngỉåìi Tè
lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp
≥ 70%
Trãn 6000
ngỉåìi/km
2
Âä thë loải V Âä thë nh, våïi chỉïc nàng l trung tám
KT, CT, VH, XH, KHKT, cọ vai tr thục
âáøy phạt triãøn ca mäüt huûn hồûc củm
x
Cå såí hả táưng â hồûc âang âỉåüc xáy
dỉûng nhỉng chỉa âäưng bäü v hon
chènh.
>5 vản ngỉåìi Tè
lãû lao âäüng phi
näng nghiãûp
≥ 65%
Trãn 2000
ngỉåìi/km
2
1.2 Phán cáúp qun l âä thë :
Viãûc phán loải âä thë trỉåïc tiãn l âãø phủc vủ cho cäng tạc phán cáúp âä thë, vãư
màût qun l hnh chênh Nh nỉåïc âỉåüc củ thãø hoạ nhỉ sau :
là cơ sở cho nông thôn ra đời. Khi sản xuất phát triển, nghề thủ công ra đời, cần phải
trao đổi hàng hoá, dân c tập trung thành các phờng hội. Đô thị đầu tiên xuất hiện khi
xã hội hóa giai cấp. Lúc đầu chỉ là nơi giao lu hàng hoá và sản xuất tập trung. Sau này
giai cấp thống trị thờng chọn nơi này làm điểm đóng chính quyền. Những nơi đóng
chính quyền thờng phải đợc bảo vệ bằng hệ thống thành quách. Vì thế có 2 yếu tố: Thị
(Chợ, phố, phờng ) và Đô (Thành quách) thờng đi đôi với nhau gọi là đô thị
11
NTTULIB
2.2 Lỉåüc kho vãư sỉ phạt triãøn ca cạc âä thë trãn Thãú giåïi :
2.2.1. Thåìi k cäø âải :
Bao gäưm thåìi tiãưn sỉí âỉåüc tênh tỉì 30.000 nàm âãún 1000 nàm trỉåïc Cäng
ngun (trỉåïc CN) v giai âoản cäø âặ phạt triãøn âỉåüc tênh âãún nàm 500 sau Cäng
ngun. Thåìi k cäø âải phạt triãøn mảnh cọ thãø tênh tỉì 9000 nàm trỉåïc Cäng ngun.
Quan âiãøm vãư xáy dỉûng âä thë thåìi k ny v mäüt säú nhán váût näøi tiãúng cọ tênh cháút
quút âënh âäúi våïi sỉû phạt triãøn âä thë xút hiãûn åí vng Lỉåỵng H (Ai Cáûp), vng
Tiãøu Ạ, Trung Ạ, ÁÚn Âäü v Trung Qúc. Nhiãưu hçnh thỉïc v quan niãûm xáy dỉûng âä
thë â hçnh thnh.
- Quan âiãøm vãư âënh cỉ :
Ngỉåìi cäø xỉa â cọ quan âiãøm xáy dỉûng cạc âiãøm dán cỉ táûp trung cọ quy mä
khäng låïn làõm thỉåìng mäùi âiãøm dán cỉ l mäüt bäü lảc. Cạc âiãøm dán cỉ âỉåüc xáy dỉûng
dc ven säng, ngưn nỉåïc âỉåüc coi l úu täú cå bn ca sỉû täưn tải.
+ Vãư kinh tãú : Cạc cå såí sn xút näng nghiãûp v thỉång mải âỉåüc coi l âäüng
lỉûc chênh ca sỉû phạt triãøn.
+ Vãư x häüi : Nãưn tng ca dán täüc v tän giạo âỉåüc láúy lm tän chè cho cạc
hoảt âäüng trung tám vãư chênh trë.
+ Vãư an ninh qúc phng : Ngỉåìi cäø xỉa ln coi trng, h xáy dỉûng cạc âiãøm
dán cỉ táûp trung åí nhỉỵng nåi dãù dng quan sạt k âëch táún cäng.
- Cáúu trục âä thë :
a. Âä thë cäø Ai Cáûp :
linh chuớ yóỳu laỡ thỏửn mỷt trồỡi vỗ vỏỷy maỡ ồớ cuợng phaới coù phỏửn thọng vồùi mỷt trồỡi.
b) HiLaỷp cọứ õaỷi :
13
NTTULIB
Xaợ họỹi cọứ Hi Laỷp õóử cao tờnh dỏn chuớ, quan tỏm õóỳn vióỷc giaùo duỷc con ngổồỡi
vaỡ mọi trổồỡng sọỳng ồớ õọ thở.
Thaỡnh phọỳ baỡn cồỡ cuớa Hyppodamus (khoaớng 500 nm trổồùc CN taỷi Miletes) laỡ
õióứm õỷc trổng cuớa quy hoaỷch Hi Laỷp cọứ õaỷi. Bọỳ cuỷc mỷt bũng cuớa thaỡnh phọỳ õổồỹc
chia thaỡnh caùc phọỳ theo hóỷ thọỳng õổồỡng ọ cồỡ vồùi hai hổồùng chờnh Nam Bừc vaỡ ọng
Tỏy; khoaớng caùch giổợa caùc õổồỡng noùi chung khoaớng tổỡ 30 õóỳn 50m. Thaỡnh phọỳ Mile
cuớa Hypodamus coù kờch thổồùc caùc lọ phọỳ laỡ 47,2m x 25,4m. Tuyóỳn õổồỡng chờnh ọng
Tỏy rọỹng 7,5m õi qua trung tỏm coù thóứ õi xe, coỡn tuyóỳn Bừc Nam rọỹng tổỡ 3-4 m coù õọỹ
dọỳc lồùn nón chuớ yóỳu daỡnh cho õi bọỹ. Caùc thaỡnh phọỳ õóửu coù caùc trung tỏm vaỡ quaớng
trổồỡng chờnh, õổồỹc goỹi laỡ Acropolis vaỡ Agora. Acropolis laỡ khu vổỷc trung tỏm cuớa
thaỡnh phọỳ, nồi tỏỷp trung caùc õóửn thồỡ mang tờnh tỏm linh vaỡ nhaỡ ồớ cuớa caùc quan toỡa cao
cỏỳp. Agora laỡ mọỹt quaớng trổồỡng ồớ trung tỏm, nồi tỏỷp trung caùc sinh hoaỷt vóử thổồng
maỷi vaỡ haỡnh chờnh cuớa thaỡnh phọỳ. Suọỳt trong mỏỳy thóỳ kyớ trổồùc CN õọ thở cọứ Hi Laỷp õaợ
phaùt trióứn maỷnh do õỷc õióứm chờnh trở cọứ Hi Laỷp coù nhióửu tióỳn bọỹ, luỏỷt lóỷ nghióm ngỷt.
c) La Maợ cọứ õaỷi :
Quy hoaỷch vaỡ kióỳn truùc La Maợ cọứ õaỷi õaợ tióỳp thu õổồỹc nhổợng thaỡnh tổỷu cuớa nóửn
vn hoaù trổồùc õoù cuợng nhổ bở aớnh hổồớng sỏu sừc cuớa nóửn vn minh Hi Laỷp. Thaỡnh phọỳ
cọứ La Maợ phaớn aùnh tờnh chỏỳt xaợ họỹi cuớa chóỳ õọỹ cọỹng hoaỡ õóỳ quọỳc La Maợ. Trong thaỡnh
phọỳ coù rỏỳt nhióửu quaớng trổồỡng vaỡ nhoùm quaớng trổồỡng cuỡng vồùi hóỷ thọỳng caùc cọng
trỗnh cọng cọỹng lồùn nhổ nhaỡ haùt, õỏỳu trổồỡng, nhaỡ từm, mỏỷu dởch, chồỹ, cung õióỷn, nhaỡ
thồỡ, mióỳu tổỷ vaỡ caùc õaỡi kyớ nióỷm. Nọỹi dung vaỡ bọỳ cuỷc nhoùm quaớng trổồỡng cọứ La Maợ rỏỳt
phổùc taỷp, coù trang trờ kióỳn truùc lọỹng lỏựy, cọng phu, phaớn aùnh sổỷ sinh hoaỷt giaỡu coù vaỡ yù
thổùc thỏứm myợ cao cuớa giai cỏỳp thọỳng trở.
14
Bừc Kinh hỗnh thaỡnh tổỡ 2.400 nm trổồùc CN vaỡ trồớ thaỡnh thuớ õọ Trung Quọỳc nm 878
sau CN.
n ọỹ cuợng coù nhổợng thaỡnh phọỳ õổồỹc hỗnh thaỡnh tổỡ 3000 nm trổồùc CN.
Thaỡnh phọỳ cuợng õổồỹc xỏy dổỷng theo kióứu phỏn lọ.
Nhióửu nồi khaùc trón thóỳ giồùi caùc õióứm dỏn cổ õọ thở cuợng coù xuỏỳt hióỷn nhổng n
oùi chung caùc õọ thở naỡy khọng õóứ laỷi nhổợng tờnh chỏỳt õióứn hỗnh.
2.2.2 ọ thở thồỡi trung õaỷi :
Noùi chung caùc õọ thở cuớa thồỡi kyỡ trung õaỷi phaùt trióứn chỏỷm, bọỳ cuỷc thaỡnh phọỳ
lọỹn xọỹn, phaùt trióứn tổỷ phaùt, thióỳu quy hoaỷch vaỡ mọi trổồỡng õọ thở khọng hồỹp lyù.
ọ thở thồỡi trung õaỷi xuỏỳt hióỷn chuớ yóỳu vaỡo õỏửu cọng nguyón thuọỹc chóỳ õọỹ
phong kióỳn. Mỏu thuỏứn giổợa giai cỏỳp thọỳng trở vaỡ nhỏn dỏn õaợ dỏựn õóỳn nhióửu cuọỹc khồới
nghộa. Chóỳ õọỹ chióỳm hổợu nọ lóỷ dỏửn dỏửn õi vaỡo con õổồỡng tan raợ, xaợ họỹi phong kióỳn bừt
õỏửu õổồỹc hỗnh thaỡnh, dổỷa chuớ yóỳu vaỡo nóửn kinh tóỳ tióứu nọng ồớ nọng thọn. Do sổỷ tan raợ
cuớa nóửn kinh tóỳ chióỳm hổợu nọ lóỷ, dỏn cổ õaợ rồỡi khoới caùc õọ thở vóử nọng thọn õóứ saớn
xuỏỳt, thaỡnh phọỳ trong giai õoaỷn vaỡi trm nm cuọỳi cuỡng cuớa õóỳ quọỳc La Maợ õaợ mỏỳt
hóỳt quyóửn lổỷc thọỳng trở nọng thọn. Xaợ họỹi phong kióỳn trong giai õoaỷn õỏửu mang tờnh
chỏỳt tổỷ cung tổỷ cỏỳp dổỷa trón nóửn saớn xuỏỳt nọng nghióỷp. Chióỳn tranh lión mión, xaợ họỹi
khọng ọứn õởnh õaợ kỗm haợm sổỷ phaùt trióứn cuớa õọ thở. Quy mọ cuớa thaỡnh phọỳ thồỡi õoù
nhoớ, khọng vổồỹt quaù 5 õóỳn 10.000 ngổồỡi.
16
NTTULIB
Mi âãún thãú k XII th cäng nghiãûp xút hiãûn mảnh â kêch thêch sỉû phạt triãøn
cạc âä thë. Viãûc trao âäøi hng hoạ v giao lỉu âỉåìng thu giỉỵa cạc vng â xút hiãûn
nhiãưu âä thë cng v cạc âä thë nàòm trãn âáưu mäúi giao thäng. Cạc thnh phäú ny
thỉåìng âỉåüc xáy dỉûng åí nhỉỵng vë trê tỉång âäúi cọ låüi thãú vãư váún âãư bo vãû. Cạc cäng
trçnh nh thåì v cạc dinh thỉû ca vua chụa â tråí thnh nhỉỵng cäng trçnh trng tám
trong bäú củc ca âä thë.
Nãưn vàn hoạ Phủc hỉng åí thãú kè thỉï XV, XVI gàõn liãưn våïi sỉû chuøn tiãúp x
häüi tỉì phong kiãún sang tỉ bn, quy hoảch âä thë thåìi k ny â phn ạnh nhỉỵng nhu
TÈ LÃÛ DÁN SÄÚ ÂÄ THË MÄÜT SÄÚ NỈÅÏC
Tãn nỉåïc Nàm
1081 1851 1881 1901 1921
Anh 32% 50,1% 67,9% 78,0% 79,3%
Phạp 20,5% 25,5% 34,8% 40,1% 46,7%
Âỉïc - - 41,4% 54,3% 62,4%
M 4% 12,5% 28,6% 46% 51,4%
Sỉû hçnh thnh v phạt triãøn thnh phäú trong thåìi k ny chëu nh hỉåíng ca
nhỉỵng máu thøn sn xút v quan hãû sn xút. Tênh tỉû phạt ca nãưn kinh tãú thë trỉåìng
trong sỉû phán bäú sỉïc sn xút dáùn tåïi sỉû phạt triãøn v phán bäú thnh phäú khäng âäưng
âãưu, vê dủ : miãưn Âäng Bàõc nỉåïc M, khu cäng nghiãûp Philadenfia v Chicagä, chè
chiãúm 14% diãûn têch c nỉåïc nhỉng giạ trë sn pháøm lm ra chiãúm tåïi 75% täøng thu
nháûp qúc dán. Cạc thnh phäú låïn cọ säú dán táûp trung cao â xút hiãûn nhỉ New York
: 5 triãûu ngỉåìi (1920). London gáưn 5 triãûu ngỉåìi, Berlin trãn 4 triãûu ngỉåìi.
DÁN SÄÚ CẠC ÂÄ THË LÅÏN
18
NTTULIB
(ồn vở : Ngaỡn ngổồỡi)
Tón Nm
Thaỡnh phọỳ 1800 1850 1900 1920
London 865 2363 4536 4483
Paris 545 1053 2714 2806
Berlin 172 419 1889 4024
NewYork 79 696 3437 5620
Caùc vỏỳn õóử mỏu thuỏứn vaỡ bỏỳt hồỹp lyù trong tọứ chổùc khọng gian õọ thở õaợ naớy
sinh rỏỳt nhióửu do sổỷ phaùt trióứn ọử aỷt cuớa caùc õọ thở trong thồỡi kyỡ naỡy. Vỏỳn õóử nhaỡ ồớ
khọng õổồỹc giaới quyóỳt mọỹt caùch õỏửy õuớ, õỷc bióỷt laỡ caùc khu nhaỡ ồớ daỡnh cho ngổồỡi lao
õọỹng thổồỡng thióỳu tọứ chổùc, chừp vaù, hỗnh thổc ngheỡo naỡn, õióửu kióỷn sọỳng khọng õỏửy
õuớ, thióỳu vóỷ sinh; caùc khu ồớ nhióửu nồi bở khuớng hoaớng nghióm troỹng. Caùc khu cọng
Nm 1010 sau khi ọứn õởnh tỗnh hỗnh chờnh trở trong nổồùc, Lyù Thaùi Tọứ õaợ quyóỳt
õởnh dồỡi õọ vóử trung tỏm aỷi La (trong thaỡnh Tọỳng Bỗnh cuợ) vaỡ õọứi tón laỡ Thng
Long. ỏy cuợng laỡ caùi mọỳc khai sinh cho thaỡnh phọỳ Haỡ Nọỹi ngaỡy nay. Tổỡ õoù Thng
Long phaùt trióứn maỷnh vóử tỏỳt caớ caùc mỷt kinh tóỳ, xaợ họỹi, vn hoaù vaỡ õaợ trồớ thaỡnh mọỹt õọ
thở coù mọỹt vở trờ quan troỹng nhỏỳt trong caớ nổồùc.
Thng Long coù hóỷ thọỳng thaỡnh daỡi 25 km bao boỹc xung quanh khu vổỷc cung
õỗnh vaỡ caùc õióứm dỏn cổ, laỡ nhổợng dỏỳu hióỷu õỏửu tión cuớa õọ thở hoaù õọỹc õaùo. Ngoaỡi ra,
nhióửu cọng trỗnh õổồỹc xỏy dổỷng trong thaỡnh nhổ caùc õóửn chuỡa, mióỳu maỷo. ỏy laỡ thồỡi
kyỡ thởnh vổồỹng nhỏỳt cuớa nóửn phong kióỳn Vióỷt Nam, rỏỳt nhióửu õóửn chuỡa, baớo thaùp õổồỹc
xỏy dổỷng vaỡo thồỡi kyỡ naỡy nhổ : 950 ngọi chuỡa õổồỹc xỏy dổỷng vaỡo nm 1031 dổồùi sổỷ
20
NTTULIB
âi th ca nh vua. Cha Diãn Hỉûu (cha Mäüt Cäüt) xáy vo nàm 1049 - Cha Diãn
Hỉûu âạnh dáúu mäüt bỉåïc phạt triãøn cao vãư nghãû thût kiãún trục lục báúy giåì v cho âãún
ngy nay nọ váùn l mäüt biãøu tỉåüng trong trại tim H Näüi. Nàm 1954 trỉåïc khi rụt chảy
thỉûc dán Phạp â âàût mçn phạ hu. Ngay sau âọ vo nàm 1955 cha â âỉåüc xáy dỉûng
lải.
Mäüt âiãưu âạng chụ trong quy hoảch phạt triãøn âä thë lục báúy giåì l viãûc xáy
dỉûng khu Vàn Miãúu nàm 1070, âỉåüc gi l Qúc Tỉí Giạm vo nàm 1076. L khu âải
hc âáưu tiãn åí Viãût Nam, âáy thỉûc sỉû l chäù chn nhán ti ca âáút nỉåïc, hng nàm cọ
hng ngn ngỉåìi âãún xin hc v dỉû thi. Trãn 82 bia Tiãún sé bng âạ ghi lải cạc danh
nhán, cạc nh bạc hc â chỉïng t sỉû quan tám âàûc biãût ca Nh nỉåïc lục báúy giåì vãư
màût vàn hoạ giạo dủc v â lm cho Viãût Nam mäüt thåìi rảng råỵ.
Dỉåïi thåìi phong kiãún, åí nỉåïc ta nhiãưu loải âä thë khạc cng â hçnh thnh. Âọ
l nåi âọng âä chênh ca vua chụa phong kiãún nhỉ thnh Hoa Lỉ (kinh âä ca nh
Âinh), thnh Táy Âä (kinh âä ca nh Häư), thnh Phụ Xn (kinh âä ca nh
Nguùn), l nhỉỵng trung tám chênh trë quan trng.
Thnh Táy Âä (thnh nh Häư) âỉåüc xáy dỉûng ráút kiãn cäú, phêa ngoi âỉåüc ghẹp
âạ trãn mäüt khu âáút bàòng phàóng åí Thanh Hoạ cọ hçnh vng, mäùi cảnh di 500m.
phỉåìng näøi tiãúng nhỉ nghãư lm giáúy åí phỉåìng n Thại, nghãư dãût vi åí Thu Chỉång,
nhüm âiãưu tå lủa åí Hng Âo dán säú trong thnh ngy cng âäng.
Thàng Long lục báúy giåì thỉûc sỉû khäng cn giỉỵ mi kinh thnh kiãøu phong
kiãún m â tråí thnh mäüt trung tám vàn hoạ, sn xút v thỉång mải âãø phạt triãøn
22
NTTULIB
thnh mäüt âä thë låïn. Âä thë khängcn phạt triãøn bọ hẻp trong khu vỉûc Hong Thnh
m â måí räüng mảnh ra phêa ngoi, chiãúm nhỉỵng khu âáút räüng låïn, khai thạc cnh
quan ca häư Hon Kiãúm. Âãún nàm 1728 Trënh Giang â cho cng cäú xáy dỉûng cạc
cung âiãûn ngáưm åí phêa Nam ca Häư, khu vỉûc ny tråí thnh mäüt trung tám quan trng
ca Âä thnh.
2.3.2 Âä thë thåìi nh Nguùn :
Tỉì âáưu thãú k XVIII âãún giỉỵa thãú k XIX, khi cạc nỉåïc cháu Áu â cọ nãưn
kinh tãú låïn mảnh, vàn minh thç Viãût Nam váùn l nỉåïc näng nghiãûp lảc háûu. Nhỉng
âiãưu lût phong kiãún ngàût ngho â kçm hm sỉû phạt triãøn ca âáút nỉåïc, kãø c trong
lénh vỉûc kiãún trục, quy hoảch v xáy dỉûng. Dán säú âä thë lục báúy giåì chè chiãúm
khong 1% dán säú c nỉåïc. Âáưu thãú k XIX mäüt âiãøm dán cỉ låïn ca Viãût Nam l H
Tiãn â bàõt âáưu phạt triãøn mảnh nhåì sỉû di dán vo miãưn Bàõc, Trung Qúc, Campuchia
v Thại Lan. Vãư sau, do chiãún tranh h â b chảy vãư táûp trung tải khu vỉûc chåü Låïn v
mäüt âiãøm dán cỉ âä thë âäng âục måïi â âỉåüc hçnh thnh, cng våïi thnh Gia Âënh
tảo nãn mäüt khu vỉûc sáưm út âàût nãưn mọng cho sỉû phạt triãøn thnh phäú Si Gn sau
ny. Nàm 1865 Si Gn â tråí thnh mäüt âiãøm âä thë låïn ca miãưn Nam Viãût Nam.
Nguùn nh â chn Hú lm Th âä sau khi ginh âỉåüc chênh quưn. Thnh phäú
Hú bàõt âáưu âỉåüc xáy dỉûng vo nàm 1830 åí khu vỉûc Chạnh Dinh. Quy hoảch thnh
Hú â dỉûa trãn ngun tàõc thiãút kãú ca thnh phäú kiãún trục sỉ Vaubae do Nh truưn
âảo Phạp Adevan chè huy. Thnh Hú cọ hçnh vng âỉåüc ci biãún måí räüng åí cạc
trảm canh, mäùi cảnh di 2235 m. Vç mún giỉỵ âỉåüc ngun tàõc âäúi xỉïng nãn ngỉåìi
ta khäng låüi dủng âỉåüc hãút âiãưu kiãûn tỉû nhiãn åí âäưn Mang Cạ. Thnh Hú nàòm trãn
båì säng Hỉång, thnh cao 6m, dy 20m, xung quanh cọ ho bao bc sáu tåïi 4m, cọ
NTTULIB
qúc gia phong kiãún våïi thnh quạch bao quanh cọ tạc dủng bo vãû. Mäüt säú êt nåi
thnh xáy bàòng gảch kiãn cäú cn lải åí háưu hãút cạc nåi khạc thnh âỉåüc âàõp bàòng âáút
nãn êt täưn tải cho âãún ngy nay. Trong thnh cạc cäng trçnh nh åí, nåi lm viãûc ca
quan lải v cạc trải lênh âỉåüc xáy dỉûng. Phêa ngoi thnh l cạc khu dán cỉ v phäú
phỉåìng bn bạn ca dán thỉåìng. Våïi hçnh thỉïc âọ âä thë â thãø hiãûn r sỉû cạch biãût
giỉỵa chênh quưn v dán trong cáúu trục âä thë. Cạc dảng thnh quạch thåìi k âọ cọ thãø
phán biãût nhỉ sau :
- Loải hçnh vng : Vãư cå bn loải ny giỉỵ âüc âàûc âiãøm truưn thäúng thnh
ca Ạ Âäng nhỉ kiãøu thnh nh Häư. Sỉû biãún dảng ca nọ âỉåüc thãø hiãûn qua viãûc bäø
sung thãm cạc trảm gạc trãn tỉìng âoản thnh hay cäøng thnh nhỉ thnh Hú, thnh
Gia Âënh
- Loải hçnh vng våïi cạc cung måí räüng åí giỉỵa cạc cảnh thnh kãút håüp våïi
cäøng thnh nhỉ thnh Sån Táy, Cao Bàòng
- Loải hçnh vng âỉåüc thàõt lải åí giỉỵa cạc cảnh tảo nãn cạc gọc nhn åí gọc
thnh v mäüt säú biãún dảng nh åí giỉỵa cạc cảnh. Loải ny váùn giỉỵ âỉåüc hçnh nh ca
hçnh vng ban âáưu v âỉåüc trau chút theo mäüt nghãû thût riãng cho phong phụ
(thnh Bàõc Giang, Phụ n, Bçnh Âënh, Qung Ngi ).
- Loải hçnh âa giạc 5, 6 cảnh hồûc hån nỉỵa, loải ny hon ton xa lả våïi cạc
loải thnh ca phỉång Âäng, âáy chênh l loải thnh âỉåüc xáy dỉûng ráûp khn âäư
ca cạc loải thnh phäú l tỉåíng thåìi Phủc hỉng Cháu Áu.
Thåìi Phạp thüc, ngoi cạc khu vỉûc thnh quạch, cạc khu dán cỉ bàõt âáưu phạt
triãøn, phäú sạ xút hiãûn. Nhiãưu âä thë â tråí thnh nhỉỵng trung tám thỉång mải låïn v
dáưn dáưn láún ạt c khu vỉûc thnh quạch, tháûm chê cọ nåi â máút hàón ranh giåïi. Dỉåïi sỉû
thäúng trë ca thỉûc dán Phạp våïi chênh sạch khai thạc cạc ngưn ti ngun åí thüc âëa
25
Copyright: Tài liệu đại học ©