nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học - 37

cơ sở pháp lí của
quyền tự định đoạt của đơng sự
trong tố tụng dân sự

ThS. Nguyễn Tiến Trung *
ghiên cứu quyền tự định đoạt của
đơng sự trong tố tụng dân sự, trớc
hết cần nghiên cứu cơ sở x hội và cơ
sở pháp lí của việc pháp luật quy định
quyền tự định đoạt của đơng sự. Trong
phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ xin đề
cập cơ sở pháp lí của những quy định của
pháp luật về quyền tự định đoạt của đơng
sự trong tố tụng dân sự.
Trong khoa học pháp lí, luật tố tụng dân
sự là luật hình thức, là cơ chế bảo đảm của
luật nội dung
(1)
. Luật tố tụng dân sự quy
định cách thức, trình tự tố tụng để giải quyết
quan hệ pháp luật về nội dung đang bị tranh
chấp hay vi phạm hoặc giải quyết yêu cầu
của đơng sự theo quy định của pháp luật
để bảo vệ quyền về dân sự, về hôn nhân và
gia đình mà luật nội dung đ quy định. Nh
vậy, quyền tự định đoạt của đơng sự trong

khi tham gia vào các quan hệ x hội do
luật đó điều chỉnh; quy định quyền,
nghĩa vụ của các chủ thể trong các
quan hệ về tài sản, quan hệ nhân thân,
trong giao lu dân sự Luật cũng quy
định các chuẩn mực pháp lí cho cách
ứng xử của các chủ thể khi tham gia
quan hệ dân sự.
Các quan hệ dân sự, hôn nhân và
gia đình là những quan hệ đa dạng và
phong phú, nó tác động đến mọi mặt
của đời sống x hội. Vì vậy, việc ứng
xử của chủ thể trong những quan hệ đó
vô cùng phức tạp và đa dạng. Quy
phạm pháp luật nội dung tạo ra khả
năng cho phép chủ thể tham gia quan
hệ pháp luật đó đợc hởng quyền mà
luật quy định. Điều 9 Bộ luật dân sự
N

* Ban tổ chức cán bộ Chính phủ
nghiên cứu - trao đổi
38 - tạp chí luật học

quy định: Trong quan hệ dân sự, các bên
phải thiện chí, trung thực, không chỉ quan
tâm, chăm lo đến quyền, lợi ích hợp pháp

nếu không có thỏa thuận thì áp dụng quy
định tại Điều 289 của Bộ luật này.
Quyền tự định đoạt các chủ thể trong
quan hệ pháp luật dân sự có liên quan chặt
chẽ với quy phạm pháp luật bảo đảm quyền
tự do lựa chọn mà chủ thể tham gia quan hệ
đợc sử dụng trong cách ứng xử của mình.
Ví dụ: Khoản 1 Điều 312 BLDS quy định:
Trong trờng hợp ngời có nghĩa vụ không
thực hiện một công việc phải làm thì ngời
có quyền có thể tự mình làm hoặc giao
ngời khác làm công việc đó và yêu
cầu ngời có nghĩa vụ thanh toán mọi
chi phí và bồi thờng thiệt hại. Nh
vậy, theo quy định trên bản thân chủ
thể quan hệ pháp luật dân sự trong
trờng hợp này đợc tùy ý lựa chọn
cách ứng xử của mình, họ có thể tự
mình làm hay cũng có thể giao cho
ngời khác làm công việc đó và có
quyền yêu cầu ngời có nghĩa vụ thanh
toán mọi chi phí và bồi thờng thiệt
hại.
Quyền tự định đoạt của chủ thể
trong quan hệ pháp luật dân sự cũng
còn bị chi phối bởi quy phạm pháp luật
mang tính mệnh lệnh. Quy phạm pháp
luật mệnh lệnh là quy phạm pháp luật
buộc các chủ thể trong quan hệ phải
thực hiện cách ứng xử nhất định hoặc

Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể đều liên
quan đến quyền tự định đoạt của họ.
Điều 264 Bộ luật dân sự quy định quyền
đòi lại tài sản, trong đó quy định chủ sở
hữu, ngời chiếm hữu hợp pháp có quyền
yêu cầu ngời chiếm hữu, ngời sử dụng tài
sản, ngời đợc lợi về tài sản không có căn
cứ pháp luật đối với tài sản thuộc quyền sở
hữu hoặc thuộc quyền chiếm hữu hợp pháp
của mình phải trả lại tài sản đó. Điều 265
Bộ luật dân sự cũng quy định về quyền yêu
cầu ngăn chặn hoặc chấm dứt hành vi cản
trở trái pháp luật đối với việc thực hiện
quyền sở hữu, quyền chiếm hữu hợp pháp.
Bộ luật dân sự cũng quy định về quyền yêu
cầu bồi thờng thiệt hại, theo đó chủ sở hữu,
ngời chiếm hữu hợp pháp có quyền yêu
cầu ngời có hành vi xâm phạm quyền sở
hữu, quyền chiếm hữu của mình bồi thờng
thiệt hại.
Đối với quan hệ về hôn nhân và gia đình
thì quy phạm pháp luật của ngành luật này
chủ yếu là những quy phạm pháp luật mang
tính chất hớng dẫn, khuyến khích. Quan hệ
pháp luật hôn nhân và gia đình mang yếu tố
đặc thù là quan hệ tình cảm. Đây cũng
chính là cơ sở làm phát sinh những mối
quan hệ tiếp theo và trong trờng hợp nhất
định các quy phạm pháp luật hôn nhân và
gia đình cũng bao gồm cả các quy phạm

rằng các quy định của pháp luật nội
dung là cơ sở pháp lí để quy định
quyền tự định đoạt của đơng sự trong
tố tụng dân sự. Tuy nhiên, quyền tự
định đoạt của đơng sự trong tố tụng
dân sự còn phụ thuộc bởi những quy
định của pháp luật về năng lực pháp
luật và năng lực hành vi của chủ thể và
về thẩm quyền xét xử của tòa án
Để bảo vệ quyền của mình trên cơ
sở quy định của pháp luật, chủ thể có
quyền và nghĩa vụ khi tham gia quan
hệ đồng thời cũng có quyền bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp của mình
trớc pháp luật. Tòa án nhân dân, theo
quy định của pháp luật là cơ quan xét
xử, có nhiệm vụ bảo đảm cho các
đơng sự thực hiện quyền và nghĩa vụ
của mình theo quy định của pháp luật.
Trong đó việc bảo đảm quyền tự định
đoạt của đơng sự trong tố tụng dân sự
là nhiệm vụ quan trọng./.

(1). Khái niệm luật nội dung trong bài viết này bao
gồm luật dân sự, luật hôn nhân và gia đình