nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 2/2003
3

ấp cơ sở ở nớc ta hiện nay đợc xác định
là cấp x, phờng, thị trấn. Đây hầu hết là
những cộng đồng dân c tồn tại đ lâu đời, có
sự gắn bó chặt chẽ với nhau về nhiều phơng
diện nh họ mạc, phong tục, tập quán, ngành
nghề và nhiều sinh hoạt chung khác.
ở nớc ta hiện nay, trong số những đơn vị
hành chính cấp cơ sở thì x chiếm số đông
nhất và tính cộng đồng của những ngời dân ở
đó cũng cao hơn cả, nó gắn liền với nền văn
hoá làng x lâu đời của ngời Việt.
Những đơn vị hành chính ở cấp cơ sở
thờng có tính tự quản cao so với các đơn vị
hành chính ở cấp lớn hơn, các mối quan hệ
trong cộng đồng dân c thờng đợc điều
chỉnh bằng nhiều quy định và thiết chế khác
nhau, trong đó có cả những quy định và thiết
chế do chính những thành viên trong cộng
đồng tự tạo lập ra.
Các cơ quan chính quyền cấp cơ sở chiếm
số đông nhất và đợc xem là ít quan liêu nhất
trong hệ thống các cơ quan nhà nớc. Các cơ

của Đảng và Nhà nớc.
Là ngời sâu sát với dân, cùng chung sống
hằng ngày với dân, những ngời đại diện Nhà
nớc ở cấp cơ sở phải giải quyết các công việc
đa dạng, phức tạp của dân sao cho không trái
pháp luật nhng có hiệu quả cao nhất. Cán bộ
cơ sở trong công việc phải thực sự vì dân,
C

* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nớc
Trờng đại học luật Hà Nội
TS. Nguyễn Minh Đoan
*
nghiên cứu - trao đổi
4 Tạp chí luật học số 2/2003

thơng dân, lấy dân làm gốc, không thể vì cái
toàn cục mà quên đi hoàn cảnh điều kiện của
mỗi ngời dân nhng cũng không vì mỗi ngời
dân cụ thể mà làm trái pháp luật, trái đờng lối
chính sách của Đảng và Nhà nớc.
Chính quyền cấp cơ sở là ngời trực tiếp tổ
chức thực hiện các quy định, quyết định của
Nhà nớc. Đồng thời cũng là ngời trực tiếp
lắng nghe, tiếp thu các ý kiến đề xuất, kiến
nghị của nhân dân. Do vậy, họ cũng là cấp
phải phản ánh một cách trung thực những

nay vẫn không tránh khỏi tình trạng hình thức,
kém hiệu quả và thờng bị uỷ ban nhân dân
thao túng. Có thể nói, bất kì quyết định quan
trọng nào dù là của hội đồng nhân dân hay uỷ
ban nhân dân cấp cơ sở mà không có sự ủng hộ
của các tổ chức, đoàn thể trên địa bàn và của
các tổ trởng dân phố hoặc trởng thôn thì sẽ
rất khó thực hiện trong thực tế. Do vậy, mặc dù
đợc xác định là cơ quan quyền lực nhà nớc ở
địa phơng nhng hội đồng nhân dân cấp cơ sở
cha thể hiện đợc vị trí, vai trò của mình nên
việc bỏ không thành lập hội đồng nhân dân
cấp cơ sở trong giai đoạn hiện nay theo chúng
tôi là phù hợp. Thay thế vào vị trí và vai trò
của hội đồng nhân dân cấp cơ sở, theo chúng
tôi thiết thực và có hiệu quả hơn cả là hội nghị
nhân dân cơ sở. Hội nghị nhân dân cơ sở đợc
tổ chức từ đại diện của Đảng, chính quyền,
mặt trận nh bí th đảng uỷ, chủ tịch uỷ ban
nhân dân, chủ tịch mặt trận, bí th đoàn thanh
niên và đại diện của các tổ chức chính trị-x
hội khác ở địa phơng (x, phờng, thị trấn)
cùng các tổ trởng dân phố đối với phờng, thị
trấn hoặc trởng thôn đối với x. Với thành
phần nh trên thì hội nghị nhân dân cơ sở mới
thực sự đại diện đợc cho các tầng lớp dân c
cơ sở và mới không bị uỷ ban nhân dân cơ sở
thao túng. Hội nghị nhân dân cơ sở sẽ thay thế
cho hội đồng nhân dân hiện nay quyết định
các công việc quan trọng có liên quan đến địa

đến hôn nhân, khám phá và giải quyết những
vi phạm pháp luật nhỏ mà tính chất nguy hiểm
ở mức độ thấp Khi giải quyết các công việc
quan trọng có liên quan đến địa phơng nh tài
chính, giáo dục - x hội, xây dựng, trật tự - an
ninh thì uỷ ban nhân dân cơ sở bắt buộc phải
tuân theo quyết nghị của hội nghị nhân dân cơ
sở. Nh vậy, nếu các chức năng, nhiệm vụ của
Nhà nớc ở cấp cao hơn do nhiều loại cơ quan
khác nhau cùng thực hiện thì ở cấp cơ sở chỉ
do một cơ quan thực hiện là uỷ ban nhân dân
cơ sở.
Do những đặc điểm về địa lí, dân c và
những đặc điểm khác mà mỗi địa phơng có
sự phát triển khác nhau trên các phơng diện
khác nhau (thành thị, nông thôn, miền núi,
đồng bằng, hải đảo ), mỗi địa phơng đều có
những nhu cầu, điều kiện khác nhau nên cần
phải đợc tổ chức quản lí khác nhau, điều đó
đòi hỏi bộ máy quản lí nhà nớc ở mỗi nơi
cũng cần có những đặc thù nhất định. Nghĩa
là, uỷ ban nhân dân phờng, thị trấn ở thành
thị phải đợc tổ chức khác với uỷ ban nhân dân
x ở nông thôn, ở vùng đồng bằng phải đợc tổ
chức khác với ở vùng núi, hải đảo Chẳng
hạn, ở những vùng nông nghiệp nông thôn
trong uỷ ban nhân dân cần có cán bộ chuyên
trách về nông nghiệp, ở những vùng mà c dân
chủ yếu làm nghề đánh bắt hải sản thì nên có
cán bộ chuyên phụ trách về ng nghiệp Nh

nhau chủ yếu về phạm vi và quy mô đ dẫn
đến tình trạng chồng chéo trong hoạt động của
các cơ quan chính quyền giữa ba cấp này.
Theo chúng tôi đối với cấp tỉnh, thành phố thì
có thể giữ nguyên cơ cấu nh hiện nay, còn nghiên cứu - trao đổi
6 Tạp chí luật học số 2/2003

đối với cấp quận, huyện thì nên thu hẹp quy
mô lại, đối với cấp cơ sở thì nên tăng cờng
hơn cho uỷ ban nhân dân và bỏ hội đồng nhân
dân nh đ nêu trên.
Giai đoạn vừa qua chúng ta đ nói nhiều
đến tình trạng quan liêu trong hoạt động quản
lí nhà nớc. Nhng phải nói rằng trong lĩnh
vực này hiện tại vẫn còn ôm đồm, bao biện,
nghĩa là các cơ quan cấp cao hơn có quyền giải
quyết nhng lại không có khả năng giải quyết
tốt, còn các cơ quan cấp cơ sở là cấp sát với
cuộc sống nhất, biết nhiều nhất nhng lại
không có quyền giải quyết. Với những quy
định pháp luật nh vậy nên vừa qua đ có tình
trạng các cơ quan, đơn vị cấp trên thờng phải
nhờ (uỷ quyền cho cơ quan, đơn vị cấp dới)
thực hiện hộ một phần những chức năng nhiệm
vụ mà họ không có điều kiện thực hiện tốt.
Chẳng hạn, nh giao cho các cấp cơ sở thu một
số loại thuế hay giao cho cơ sở tổ chức thi

cũng cần phải có những chi tiêu nhất định.
Vậy chính quyền cơ sở cũng cần phải có ngân
sách để chi cho những việc cần thiết. Vấn đề là
ngân sách cấp cơ sở thì thu từ đâu? Theo
chúng tôi, ngoài số kinh phí do Nhà nớc cấp
có thể cho phép mỗi cơ sở tự huy động nguồn
thu tại chỗ theo kiểu Nhà nớc và nhân dân
cùng làm. Nguồn thu này có thể do các c
dân trong đơn vị hành chính cơ sở tự nguyện
đóng góp, có thể là sự tài trợ, ủng hộ của
những cơ quan, đơn vị hoạt động trên địa bàn
cơ sở Việc thu và chi tiêu ngân sách cơ sở
phải do hội nghị nhân dân cơ sở quyết định
bằng quyết nghị còn uỷ ban nhân dân cơ sở chỉ
thay mặt nhân dân địa phơng thực hiện quyết
nghị đó theo đúng quy chế dân chủ ở cơ sở.
Thực hiện việc giảm biên chế một cách
cơng quyết và mạnh mẽ hơn đối với các cơ
quan chính quyền trung ơng, cấp tỉnh, cấp
huyện và các cấp tơng đơng, tăng cờng
biên chế và tổ chức cán bộ cho cấp cơ sở, nhất
là đối với cấp x. Số cán bộ, công chức bị giảm
của các cơ quan này sẽ đợc điều chuyển cho
các cơ quan cấp cơ sở. Thời gian qua ngành
công an nớc ta đ cử xuống mỗi x một cán
bộ công an huyện để giải quyết những công
việc liên quan đến ngành công an mà không
cần phải chuyển vụ việc lên cấp huyện. Việc
quyết để hớng dẫn cho ngời dân thực hiện.
Cần đào tạo cán bộ cơ sở với nhiều chuyên
ngành, nhiều lĩnh vực đa dạng hơn. Đặc biệt là
các kiến thức về pháp luật, về quản lí nhà
nớc, khả năng vận dụng đờng lối, chính sách
Đảng và áp dụng pháp luật vào cuộc sống.
Hiện nay chúng ta có nhiều trờng, lại đào tạo
quá chuyên sâu về một lĩnh vực nh vậy chỉ
đáp ứng đợc việc đào tạo cán bộ cho các cơ
quan trung ơng hoặc cấp cao mà cha chú ý
đáp ứng nhu cầu của cơ quan chính quyền cấp
cơ sở, nhất là các địa phơng vùng núi, vùng
sâu, vùng xa. Do vậy, các cơ sở đào tạo cần
đổi mới, cần thiết kế chơng trình đào tạo cán
bộ cấp cơ sở đa chức năng hơn cho phù hợp
với tình hình hiện nay. Nhà nớc nên có chiến
lợc đào tạo và phát triển cán bộ cấp cơ sở cho
các vùng núi, vùng sâu, vùng xa để tạo ra sự
phát triển đồng bộ giữa các vùng, miền.
Trình độ dân trí của nhân dân đ đợc
nâng cao, tính chất quản lí ngày càng phức tạp,
đòi hỏi việc quản lí nhà nớc cần phải khoa
học hơn nên cán bộ cấp cơ sở bây giờ cũng cần
phải có trình độ, nếu tốt nghiệp đại học và sau
đại học thì càng tốt. Nhà nớc nên có những
quy định cụ thể về tiêu chuẩn đối với cán bộ
cấp cơ sở. Đơng nhiên là trình độ cán bộ cơ
sở ở thành phố, ở đồng bằng phải cao hơn so
với ở vùng núi và hải đảo. Muốn cho số sinh
viên tốt nghiệp đại học làm việc ở các cơ quan