Mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận trong
"Romeo và Juliet" của Shakespeare Từ trước đến nay, nói đến kịch là chúng ta nói đến xung đột kịch. “Xung đột,
do đó, là một đặc điểm cơ bản của kịch”(1). Và nói đến Romeo và Juliet, người ta
thường nghĩ, xung đột giữa tình yêu của Romeo, Juliet và mối thù giữa hai dòng họ là
xung đột cơ bản, xuyên suốt tạo cơ sở để Shakespeare xây dựng vở kịch. Tuy nhiên
chúng tôi nhận thấy vấn đề cần phải bàn thêm.
Như chúng ta đã biết, có ba dạng bi kịch thường gặp trong các vở bi kịch tình
yêu: xung đột giữa tình yêu của đôi tình nhân và mối quan hệ giữa hai dòng họ, xung
đột trong tình yêu tay ba, xung đột trong thế giới nội tâm. Romeo và Juliet là một vở
bi kịch tình yêu nên nó có những khả năng tạo ra cả ba dạng xung đột kể trên. Tuy
nhiên trong bài viết này, chúng tôi chỉ chú ý đến dạng xung đột thứ nhất: xung đột
giữa tình yêu của đôi tình nhân và mối quan hệ giữa hai dòng họ.
“ Một mối thù sinh một mối tình”(2)
Juliet từng ngao ngán thốt lên như vậy khi biết Romeo thuộc về dòng họ
Montague. Bởi hai dòng họ Montague và Capulet vốn có sẵn mối thâm thù. Chẳng ai
biết nguyên nhân của mối thù. Chỉ thấy gia nhân hai nhà gặp nhau là rút kiếm ra đánh
nhau kéo theo cả chủ nhân của họ: Tybalt, ông già Montague, ông già Capulet. Có thể
khẳng định rằng hằn thù nằm sâu trong tiềm thức của mọi người chỉ cần có dịp là
bùng phát lên khó lòng dập tắt nổi. Đó vốn là chuyện riêng tư của hai nhà nhưng hai
nhà không tự giải quyết được. Vương chủ phải ra tay can thiệp để ngăn chặn cơn ẩu
đả. Và để những cuộc ẩu đả không tiếp tục xảy ra, vương chủ phải dùng hình phạt
nặng nề nhất: cái chết, để răn đe. Nhưng Shakespeare không để cho vương chủ giải
quyết vấn đề một cách triệt để. Chính vì thế lời nói của vương chủ tuy có hiệu lực giải
tán cuộc ẩu đả nhưng đó chỉ là giải pháp tình thế. Hoà khí được thiết lập ngay nhưng
chỉ mang tính tạm thời. Và sau đó mối thù tiếp tục được “củng cố” bằng cuộc chạm
trán giữa Romeo và Tybalt. Kết cục thật bi thảm: Tybalt chết, Romeo bị lưu đày.
Mối thù cũ chưa được xoá bỏ, thù mới lại xuất hiện khiến cho hố sâu ngăn cách
giữa hai nhà như rộng thêm ra. Một lần nữa cách giải quyết của vương chủ lại nửa vời

lượng đối địch nhau của tấn kịch”(4) có phải là cơ sở để Shakespeare xây dựng nên
xung đột trong vở kịch này?
Trước hết chúng tôi xin được trình bày một số quan điểm bàn về cấu trúc của
một vở kịch nói chung. Tìm hiểu vấn đề này, chúng tôi nhận thấy có nhiều điểm tương
đồng trong lí luận của Gustave Freitay, Pospelov, John Peck và Martin Coyle, Tất
Thắng. Chúng tôi lựa chọn ý kiến tổng hợp của Tất Thắng bàn về cấu trúc kịch năm
hồi trong cuốn Về thi pháp kịch(5).Đây chỉ là một dạng cấu trúc của kịch nói chung.
Vậy Shakespeare đã thể hiện các nguyên tắc cấu trúc kịch năm hồi trong việc xử lí
mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận như thế nào?
Theo Tất Thắng, trong các vở kịch năm hồi nói chung, hồi I là hồi chứa “tình
huống xuất phát, mầm mống xung đột”(6). Thông thường ở hồi đầu của mỗi vở kịch,
nguyên nhân của xung đột thường xuất hiện rõ ràng với hai lực lượng đối địch. Hơn
thế nữa, nguyên nhân đó thường trực tiếp liên quan đến hai nhân vật chính của cuộc
tình. Trong Romeo và Juliet, ở hồi I, Shakespeare cho biết hai nhà Montague và
Capulet vốn có sẵn mối thâm thù. Nhưng nguyên nhân của mối thù không được nói
rõ, không liên quan đến hai nhân vật chính của cuộc tình. Tuy nhiên có những tình
huống có thể tạo ra mầm mống cho xung đột giữa tình yêu và thù hận.
Ở hồi I, Shakespeare có thể để cho Romeo xuất hiện ngay trong cảnh đầu tiên
khi gia nhân hai nhà đánh nhau, Tybalt và hai người cha cũng bị kéo vào cuộc. Tuy
nhiên, Romeo lại không xuất hiện do đang chìm đắm trong cuộc tình với Rosaline.
Chàng cũng không được cha trao cho nhiệm vụ báo thù. Bởi vương chủ đã có mặt kịp
thời để giải tán tất cả nên hai ông già Montague, Capulet không bị tách khỏi các nhân
vật khác và không có cơ hội so kiếm. Hay trong dạ hội nhà Capulet, Shakespeare để
cho Tybalt nghe thấy giọng Romeo. Nếu anh ta biết Romeo đang hết lời ca ngợi Juliet
và thanh minh cho sự thay đổi mau lẹ của trái tim mình thì chắc chắn mầm xung đột
đã được gieo.
Tuy nhiên ông già Capulet lại nhận ra thái độ của Tybalt và ngăn lại. Ông làm
như vậy vì ông không muốn chuyện ầm ĩ xảy ra với khách khứa của mình. Nhưng
quan trọng hơn là ông có thiện cảm với Romeo. Ông đánh giá Romeo công bằng trung
thực trên cơ sở thực tế: “Nó đi đứng đàng hoàng lịch sự lắm. Mà nói thực thành

cho Mercutio. Sau khi giết Tybalt, Romeo chạy đến phòng của tu sĩ Lawrence vật
mình than khóc. Chàng lo sợ lòng oán hờn của Juliet. Nhưng nguyên nhân khiến họ
chia lìa lại chính là quyết định của vương chủ. Bên cạnh đó, có những người thật lòng
mong muốn giúp đỡ họ. Chính nhờ thế mà họ vẫn tiến hành được những nghi lễ của
tình yêu trước khi phải chia lìa. Và thù hận không đủ sức huỷ hoại tình yêu, nó chỉ có
thể bắt họ tạm thời xa nhau theo sự sắp đặt của tu sĩ Lawrence và chờ đợi hi vọng xum
họp trong tương lai. Như vậy thù hận tuy có ảnh hưởng đến mối tình của Romeo,
Juliet nhưng ảnh hưởng đó chỉ mang tính ngẫu nhiên không phải do các bậc cha mẹ cố
tình chia rẽ đôi trẻ hoặc do đôi trẻ bị dồn đẩy vào cùng đường phải rời xa nhau.
Đến hồi IV: “tạm thời hoà hoãn, xung đột chùng”(10). Trong vở Romeo và
Juliet, mặc dù ở hồi III, Capulet phu nhân đã khẳng định: “Chúng ta sẽ báo
được thù”(11), nhưng có lẽ bà nói vậy chỉ để an ủi Juliet hay do quá bận rộn với việc
thu xếp cho đám cưới của Juliet nên kế hoạch của bà không thấy được nhắc tới ở hồi
IV. Cũng chính vì thế mà cho đến hồi IV, mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận không
thể phát triển thành xung đột giữa cha mẹ và con cái hay chuyển hoá thành xung đột
giữa tình yêu và trách nhiệm của đôi tình nhân.
Cuối cùng là hồi thứ năm: “xung đột giải toả, hành động đổ nhanh về chỗ kết
thúc của nó”(12). Như chúng ta đã thấy, trong suốt bốn hồi đầu xung đột giữa tình yêu
và thù hận không được hình thành cho nên đến hồi V “hành động” vẫn “đổ nhanh về
chỗ kết thúc của nó” nhưng xung đột được giải toả không phải là xung đột giữa tình
yêu và thù hận mà là xung đột giữa hai dòng họ. Trước cái chết của đôi uyên ương,
vương chủ cho rằng thù hận chính là nguyên nhân của kết cục bi thảm kia. Đó là sự
trừng phạt của Chúa đối với hai người cha luôn thù hằn hiềm khích nhau. Giải thích
như vậy không phải không có lí, đặc biệt đối với mối thù lâu đời khó hoà giải của hai
dòng họ Montague và Capulet. Tuy nhiên theo chúng tôi, cái chết của đôi trai gái
không phải do oán thù của hai gia đình trực tiếp gây nên. Trước khi chết, cả Romeo và
Juliet đều không có một lời nào buộc tội oán thù dồn ép họ vào đường cùng không lối
thoát. Lí do khiến họ lựa chọn cái chết thật giống nhau. Họ khẳng định họ chết vì tình
yêu, chết cho tình yêu.
Cũng chính vì thế mà chúng tôi không đồng tình với quan điểm của Đặng Thế

thoáng qua trong tiềm thức họ, chi phối hành động của họ. Cũng chính vì thế mà đám
cưới được tiến hành một cách bí mật. Nếu hoàn toàn bất chấp thù hận, bất chấp mọi
phản ứng của gia đình, chắc chắn hai người đã công khai ngày lễ của tình yêu và công
khai chống lại tất cả những thế lực cản trở tình yêu của họ.
Chỉ có điều, theo chúng tôi không phải ngẫu nhiên mà Shakespeare lại để chi
tiết Tybalt hằn học gây gổ chen ngang vào giữa những lời yêu đương đắm say của
Romeo. Nhưng Tybalt lại không có cơ hội ngăn cản tiếng nói tha thiết của một trái tim
đang ắp đầy niềm vui, niềm đam mê cuồng nhiệt. Sự hằn học bị lọt thỏm giữa bầu
không khí vui vẻ hoà bình và thân thiện, rồi nhanh chóng lịm tắt bởi nơi đó không có
chỗ dành cho nó. Đồng thời nó cho thấy sự khuất phục vô điều kiện của thù hận hẹp
hòi trước sự thăng hoa của tình yêu chân chính.
Nếu chúng ta cố tình coi thù hận là một lực lượng đối địch thì xét tương quan
giữa hai lực lượng: tình yêu và thù hận, tình yêu luôn giành thế chủ động, thế áp đảo
hoàn toàn. Ban đầu nó bất chấp sự tồn tại của thù hận, khi bị thù hận vô tình ngăn trở,
nó sẵn sàng đạp lên thù hận để vượt lên với tất cả sức sống kì diệu của nó. Đúng như
Lương Duy Trung từng nhận xét: “Bản tình ca say đắm, dũng cảm và bất khuất dám
đạp lên hận thù và lễ giáo phong kiến để giành lấy quyền tự do yêu đương”(14). Hai
động từ đạp và giành được sử dụng nhằm chứng tỏ sự vượt trội hoàn toàn của tình yêu
đối với hận thù và lễ giáo phong kiến. Được khao khát tự do căng đầy chắp cánh, nó
vượt lên mọi vật cản thật dễ dàng để sống thành thực với những gì mình mong muốn.
Tình yêu bất tử ấy thể hiện sức sống mạnh mẽ đáng kiêu hãnh của con người thời đại
Phục hưng.
Đặt trong bối cảnh của thời đại Phục hưng, thời đại của những tư tưởng nhân
văn chủ nghĩa, chúng tôi nhận thấy sự hợp lí trong nhận định của John Peck và Martin
Coyle: “Như trong Romeo và Juliet, ông (Shakespeare) cho thấy bản năng tự nhiên
của con người, nó thách thức hoặc phản ứng chống lại những sức ép và sự mong đợi
của xã hội mà họ đang sống” (“As in Romeo and Juliet he can precent natural
instincts in people that challenge or react against the presuces and expectation of the
society in which they live”)(15). Chúng tôi cho rằng những tư tưởng về một tình yêu
tự do trong Romeo và Juliet đã gặp phải một sức ép từ phía “xã hội mà họ đang sống”.