Điêu khắc thời Lê Sơ
(1428 – 1527)
Trong trăm năm của triều đại Lê Sơ, Phật giáo đã bị đẩy lùi
về các làng xã, Nho giáo lên ngôi và kinh tế nông nghiệp với
quan hệ địa chủ – nông dân cũng phát đạt. Ngoài ba pho
tượng đá chùa Ngọc Khám (Bắc Ninh) đến nay hình ảnh điêu
khắc Phật giáo thời Lê Sơ rất mờ nhạt. Thay vào đó là nền
điêu khắc lăng mộ của các vua Lê ở Lam Sơn (Thanh Hoá).
Tám lăng vua Lê và hai bà Hoàng hậu đều theo hình thức của
lăng vua Lê Thái Tổ làm năm 1433, mặt bằng hình vuông,
chính giữa là đường thần đạo dẫn đến mộ phần ở đáy lăng,
hai bên có hai dãy tượng chầu gồm quan hầu, lân, tê giác,
ngựa, hổ. Bên ngoài lăng là nhà bia. Các lăng khác đều tương
tự, tuy các con vật chầu có chút ít thay đổi. Sau 20 năm chiến
tranh với nhà Minh (1407 – 1427), đất nước trở nên hoang
tàn, sản vật bị vơ vét, sách vở bị đốt, đền chùa bị phá, thợ
giỏi bị đưa về Tàu. Vua Lê đành phải dùng những nông dân
lân cận tạc tượng, xây lăng. Tính thô mộc, giản dị, sự cần
kiệm của một chính thể mới lên đã dẫn đến một nền điêu
khắc đơn điệu, nghèo nàn, dù con mắt kiến trúc tổng thể khá
đặc sắc.

Cũng giống như các thời kì trước, ở thời Lê Sơ điêu khắc vẫn
gắn bó mật thiết với kiến trúc. Với sự phát triển của các lăng
mộ, những tác phẩm điêu khắc của thời Lê Sơ tìm được chủ
yếu ở thể loại kiến trúc này . Đó là những tượng quan hầu

giáo có thể biểu hiện ở nội dung, ở cách chọn lựa các hình
tượng, cách sắp xếp đôí xứng qua thần đạo
Nhưng tác giả của các pho tượng đó lại chính là những người
thợ xuất thân từ nông dân hoăc những người lao động bìng
thường.Vì vậy khi làm ra các tác phẩm này họ vẫn bị chi phối
bởi những quan điểm ,thị hiếu thẩm mĩ dân gian .Tuy vậy
tính chất nàycó thể thay đổi ở từng lăng ,từng thời gian khác
nhau. Nếu xét trên Tổng thể 100 năm tồn tại của nhà Lê,
phong cách có sự chuyển biến ,thay đổi theo một quy luật
nhất định .Thời kì đâù,điêu khắc của Lê Sơ vẫn là sự kế thừa
những nét tinh hoa của mĩ thuật Lý ,Trần. Điều này thể hiện
rõ trong điêu khắc ở lăng Lê Thái Tổ.Lăng Lê Thái Tông làm
năm 1442và phong cách điêu khắc ở lăng này biểu hiện sự
chuyển tiếp từ Lý ,Trần sang Lê tuy chưa rõ nét .Có thể nói ,
phong cách điêu khắc Lê Sơ đã thể hiện rõ bắt đầu từ thời Lê
Thánh Tông .

Đây cũng chính là thời kì phát triển cực thịnh của phong kiến
Lê Sơ. Có lẽ vì thế mà các tác phẩm thời kì này được thể hiện
với phong cách hoa mĩ , nuột nà,cầu kì hơn nhiều điêu khắc
thời trước đó .Tính dân gian giảm dần,ngược lại tính chính
thống thể hiện rõ hơn trong tác phẳm .Mặc dù vậy, thời gian
trôi qua ,điêu khắc Lê Sơ đã để lại một phong cách riêng biệt
thể hiện trên các tác phẩm còn lại đến ngày nay.phong cách
đó tạo mạch nối liền quá trình phát triển của mĩ thuật dân tộc
.Gía trị của nó chính là được thừa kế và phát triển trên truyền
thống và cơ sở dân gian hình thành từ các các thời kì trước
.Đó là sự mềm mại ,tinh tế trong đường nét, chặt chẽ ,khái
quát và mang tính biểu hiển ,tượng trưng cao trong bố cục
các hình tượng nghệ thuật của các tác phẳm điêu khắc.Một

hình trên.Vuông ,tròn ở đây liệu có phải giống như quan
niệm của dân tộc ta về trời đất,vũ trụ.Và trung tâm của trời
đất, vũ trụ ấy chính là ông vua đươc biểu hiện qua hình tượng
con rồng. Hình tượng con rồng ở đây đã có cách tạo hình
khách với thời Lý,Trần: Từ khúc uốn văn vỏ đỗ,đến các chi
tiết như vây,sừng,chân,móng tất cả tạo nên sự uy
nghiêm,bề thế cho hình tượng rồng. Hình vuông, hình tròn và
con rồng được "đặt" trên nền của hoa văn mây hình nấm linh
chi,sắp xếp cân đối và thoáng,hoạt ở các góc.các bia ở lăng
Lê Thánh Tông (1498),lăng bà hoàng Ngô Thị Ngọc Giao và
lăng Lê Hiến Tông (1505) không còn vẻ đẹp chân thực, sống
động và thoáng đạt như bia Vĩnh Lăng nữa .Thay vào đó là
sự dày đặc,cầu kỳ về đường nét và cách tạo hình .Đường nét
thì sắc nhọn, dứt khoát. Bố cục thì cầu kì, rối mắt_cái đẹp có
vẻ trau chuốt, tỉ mỉ.Trên toàn bộ trán và diềm bia đươc trang
trí bằng hình tượng rồng .Từ thời Lê Thánh Tông,Con rồng
được thể hiện mang đặc điểm của rồng thời Lê Sơ .Có thể nói
nó đã thoát ra khỏi hình dáng, cách biểu hiện của rồng thời
Lý,Trần và xứng đáng tiêu biểu, bôc lộ rõ đặc điểm phong
cách rồng thời Lê Sơ.Đó là vẻ đẹp sống động, tự nhiên, hiện
thực, khoẻ mạnh và dữ tợn hơn. Đến đây con rồng đã trở
thành một biểu tượng văn hoá, tượng trưng cho sức mạnh,uy
quyền của vua.Vì vậy có thể nói điều này phần nào do ảnh
hưởng của tư tưởng Nho Giáo .Những đường nét mềm mại,
cân đối được thay bằng những đường nét sắc, nhọn,mạnh mẽ.
Ngoài mô típ rồng chầu rồng, ta còn gặp nhiều mô típ rồng
chầu khác như rồng chầu chữ phật, rồng chầu mặt trời, rồng
chầu lá đề tuy vậy,những mô típ trang trí kể trên không có
trên trang trí bia ở lăng mộ ,mà chủ yếu là trên bia ở chùa,
các tiến sĩ ở Văn Miếu lại không trang trí hình rồng mà chỉ co

trên gỗ ở các đình làng. Các dòng tranh khắc gỗ Đông Hồ,
Hàng Trổ nga đời đã tạo ra những bức tranh dân gian đặc sắc
,trở thành tài san quý giá trong kho tàng nghệ thuật dân tộc.

Nói về hình tương con rồng trên bia đá .
Thời Lê có nhiều bia đá được chạm khắc nổi ,trang trí hình
rồng bên cạnh các hoạ tiêt sóng ,nước, hoa, lá
Trên lăng vua Lê Thái Tổ, ở cảc hai mặt trên bán bia được
chạm khác hàng chục hình rồng lớn nhỏ.Sự hiện hình rồng
thời Lý-Trần đã đạt đến mức hoàn chỉnh.
Nhìn chung, hình rồng trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam
cho đến nửa đầu thời Lê vẫn là hình rồng có đặc điểm rất
riêng. Còn ở nửa sau thời Lê,hình dáng của rồng mạnh mẽ
gần như trở thành hình mẫu chủ yếu của nghệ thuât thời Lê.