| TỔNG QUAN & NGHIÊN CỨU |
Tạp chí Y tế Công cộng, 2.2012, Số 23 (23) 27
Đặt vấn đề: Tình hình bệnh lao trên thế giới trong những năm gần đây đã có xu hướng quay trở lại
và trầm trọng lên, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Tuân thủ các nguyên tắc điều trò lao (NTĐT)
là điều kiện tiên quyết bảo đảm điều trò thành công. Mục tiêu: Mô tả thực trạng tuân thủ các nguyên
tắc điều trò (TTĐT) của bệnh nhân lao phổi. Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu sử dụng thiết kế
cắt ngang, phỏng vấn có cấu trúc 174 bệnh nhân lao phổi đến khám và điều trò tại phòng khám lao
quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Kết quả: Tỷ lệ bệnh nhân lao phổi không TTĐT còn cao. Nhìn chung
trong giai đoạn tấn công, tỷ lệ không TTĐT cao hơn giai đoạn duy trì. Tỷ lệ không tuân thủ các NTĐT
ở hai giai đoạn tương ứng là 88,5% và 66,7%. Tỷ lệ không tuân thủ từ 3 NTĐT trở lên cao, chiếm
30% và 22,4%; NTĐT không được tuân thủ nhiều nhất là dùng thuốc đều đặn, chiếm 90% và 86,2%
ở hai giai đoạn tấn công và duy trì. Khuyến nghò: cần tăng cường nâng cao nhận thức cho bệnh nhân,
cá nhân và cộng đồng về ý nghóa của TTĐT. Khuyến khích người nhà bệnh nhân phối hợp với cán
bộ y tế tham gia giám sát bệnh nhân dùng thuốc đúng nguyên tắc, đặc biệt là dùng thuốc đều đặn
trong giai đoạn điều trò duy trì.
Từ khóa: tuân thủ điều trò, nguyên tắc điều trò, lao
Current situation of treatment adherence
among pulmonary tuberculosis patients
Uong Thi Mai Loan (*), Ho Thi Hien (**), Luu Thi Lien (*)
Background: In recent years, recurrence and worsening situation of tuberculosis (TB) have been
found worldwide, especially in many developing countries. Treatment adherence is the crucial factors
ensuring the effectiveness of treatment. Objectives: to describe the situation on treatment adherence
among patients with pulmonary TB. Methods: The study employed a cross sectional design, with
structured-questionnaire interviews given to 174 patients treated at Hai Ba Trung district TB clinic.
Results: The proportion of TB pulmonary patients who were not in compliance with treatment is still
high. In general, the adherence is better in initial intensive phase compared to maintenance phase.
The percentage of patients not adhering to treatment was 88.6 and 66.7% in the initial and
maintenance phases, respectively. The percentage of patients not adhering to at least 3 principles
Thực trạng tuân thủ các nguyên tắc điều trò lao
của bệnh nhân lao phổi điều trò tại phòng khám
lao Hai Bà Trưng năm 2009

của hai bệnh này. Vì thời gian điều trò lao thường
kéo dài, cho nên TTĐT lao còn gặp nhiều khó khăn.
Việc TTĐT lao là điều kiện quyết đònh kết quả điều
trò, giảm tình trạng kháng thuốc.
Quận Hai Bà Trưng là một quận nội thành có số
lượng và tỷ lệ bệnh nhân lao nhiều nhất thành phố,
tỷ lệ mắc lao cao nhất thành phố Hà Nội [1]. Mỗi
năm phòng khám lao Hai Bà Trưng thu nhận
khoảng 300 bệnh nhân lao. Tỷ lệ tái phát và thất bại
khá cao chiếm 13,8%, tỷ lệ điều trò khỏi năm 2009
ở đây chỉ đạt 78%. Trong khi đó, mục tiêu chương
trình chống lao Hà Nội là đạt tỷ lệ khỏi trên 90%.
Qua sổ sách và đánh giá sơ bộ về tình hình TTĐT
bệnh lao ở đây cho thấy, tỷ lệ bệnh nhân không làm
đủ xét nghiệm đờm trong điều trò lao phổi là 12%,
không lónh đủ thuốc là 16%. Việc điều trò lao còn
gặp nhiều khó khăn chủ yếu là do bệnh nhân chưa
thực hiện TTĐT đúng.
Mục tiêu của bài viết này nhằm Mô tả thực
trạng tuân thủ 6 nguyên tắc điều trò bệnh lao của
bệnh nhân lao phổi được quản lý và theo dõi điều
trò tại phòng khám lao Hai Bà Trưng năm 2009; từ
đó đề ra một số giải pháp tăng cường tuân thủ các
nguyên tắc điều trò cho bệnh nhân lao phổi. Các số
liệu phân tích về mối liên quan, các yếu tố nguy cơ
về TTĐT đã được trình bày ở các bài báo khoa học
khác [10].
2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang.
Số liệu được nghiên cứu viên chính thu thập trên

bệnh nhân và hồ sơ bệnh án của bệnh nhân tại
phòng khám. Thu thập số liệu được thực hiện bởi
nghiên cứu viên chính là bác só trực tiếp điều trò.
Số liệu thu thập được được nhập bằng phần
mềm EpiDaa 3.1. và sử dụng phần mềm SPSS 16.0
để phân tích số liệu. Trong bài viết này, các biến số
được sử dụng để phân tích thống kê mô tả. Các nội
dung liên quan đến thống kê phân tích, xác đònh các
mối liên quan, yếu tố nguy cơ đã được trình bày
trong các bài viết khác
Các thang điểm về thực hành được tính toán
như sau: tính điểm 6 nguyên tắc điều trò tương ứng
với 6 câu hỏi. Bệnh nhân trả lời thực hiện đúng mỗi
nguyên tắc tính 1 điểm. Tổng điểm đạt 6 là bệnh
nhân tuân thủ đúng NTĐT, dưới 6 là không tuân thủ
đúng NTĐT.
3. Kết quả nghiên cứu
3.1. Thông tin chung về đối tượng
nghiên cứu
Có 174 bệnh nhân (91% số bệnh nhân được
chọn) tham gia vào nghiên cứu. Thông tin chung
của đối tượng nghiên cứu được trình bày ở Bảng 1.
Phần lớn bệnh nhân lao phổi trong nghiên cứu
là nam giới, chiếm 82,2%. Tuổi trung bình của đối
tượng nghiên cứu là 42. Hầu hết bệnh nhân tham gia
nghiên cứu đã học hết trung học cơ sở (THCS) và
trung học phổ thông (THPT), chiếm tỷ lệ tương ứng
là 32,8% và 39,7%. Nghề tự do, bao gồm buôn bán,
nội trợ, lái xe chiếm tỷ lệ cao nhất (58%), tiếp đến
là cán bộ (17,8%); học sinh, sinh viên chiếm 13,8%.

22,4% ở giai đoạn tấn công và duy trì. Không có bệnh
nhân nào không tuân thủ cả 6 nguyên tắc điều trò.
Bảng 6 mô tả mức độ tuân thủ từng NTĐT trong
2 giai đoạn. Nguyên tắc dùng thuốc đều đặn, nhiều
bệnh nhân không tuân thủ nhất, 90% ở giai đoạn
tấn công và 86,2% ở giai đoạn duy trì. Tiếp đến là
nguyên tắc khám bệnh đúng hẹn (30% ở giai đoạn
tấn công và 41,4% ở giai đoạn duy trì). Ở cả hai
giai đoạn, số bệnh nhân không tuân thủ nguyên tắc
dùng thuốc đúng liều ít nhất (chiếm khoảng 5% ở
cả hai giai đoạn).
4. Bàn luận
4.1. Một số thông tin chung về đối tượng
nghiên cứu
Trong mẫu nghiên cứu, 174 bệnh nhân lao phổi
được quản lý và điều trò tại quận Hai Bà Trưng từ
01/01/2009 đến 31/12/2009, nam giới là chủ yếu,
chiếm 82,2%. Kết quả này tương tự với tình trạng
mắc lao chung là nam gặp nhiều hơn nữ và tương tự
với kết quả nghiên cứu của Nguyễn Đình Tiến trong
6 năm từ 1998-2003 [6]. Mắc bệnh tập trung ở lứa
tuổi lao động, 15-44 chiếm tỷ lệ cao 52,2%; lứa tuổi
từ 45-59 chiếm 28,7%.
Về trình độ học vấn, bệnh nhân học hết THCS
và THPT chiếm đa số (32,8% và 39,7%). Trình độ
cao đẳng chiếm 11,5%, đại học chiếm 8,0%. Điều
này cho thấy, có lẽ người có trình độ học vấn cao có
kiến thức, biết cách phòng bệnh và có điều kiện môi
trường sống tốt hơn nên tỷ lệ mắc lao thấp hơn.
Bệnh nhân chủ yếu làm nghề tự do, buôn bán chiếm

Tỷ lệ TTĐT ở hai giai đoạn tấn công và duy trì
tương ứng là 88,5% và 66,7%. Tỷ lệ tuân thủ ở
nghiên cứu này cao hơn nghiên cứu của Nguyễn
Duy Hưng ở Châu Giang, Hưng Yên với tỷ lệ điều
trò không đúng ở giai đoạn tấn công 50,9% và duy
trì là 44,5% [5]. Sự khác biệt này có lẽ do sự quan
tâm chưa đồng đều về chương trình chống lao quốc
gia, mặt khác do nhận thức của người dân nông thôn
về điều trò lao còn thấp hơn ở thành phố; phần vì do
điều kiện kinh tế ở Châu Giang thấp hơn nhiều so
với ở Hai Bà Trưng, Hà Nội.
Trong giai đoạn tấn công, TTĐT được thực hiện
tốt hơn giai đoạn điều trò duy trì. Trong giai đoạn tấn
công bệnh nhân phải ra trạm y tế phường hàng ngày
để tiêm và uống thuốc dưới sự giám sát trực tiếp của
cán bộ y tế phường. Hơn nữa bệnh nhân điều trò ở
giai đoạn đầu của bệnh tâm lý còn lo lắng nên tập
trung nhiều vào việc điều trò bệnh. Những tháng
sau bệnh nhân được phát thuốc về nhà tự uống, lúc
này người bệnh thường không còn triệu chứng gì
như: sốt, ho, đau ngực… mà ăn ngủ tốt, lên cân (nhờ
kết quả giai đoạn điều trò tấn công). Nhiều bệnh
nhân tin rằng mình đã khỏi bệnh, không dùng thuốc
nữa và lại tiếp tục đi làm. Điều này rất nguy hiểm
vì bệnh chưa khỏi, lúc đó mới chỉ những vi khuẩn
khu trú ở lòng các hang lao bò tiêu diệt, còn các vi
khuẩn "nằm vùng" vẫn tồn tại và sẽ phát triển trở
lại. Người bệnh sẽ bò bệnh với bệnh cảnh nặng hơn,
chữa khó hơn, tốn kém hơn vì có nhiều khả năng vi
khuẩn đã kháng thuốc thứ phát với các thuốc lao.

cán bộ y tế chưa tư vấn kỹ…chiếm tỷ lệ thấp.
Một số yếu tố liên quan đến việc tuân thủ các
nguyên tắc điều trò như: Bệnh nhân có trình độ học
vấn càng cao thì TTĐT tốt hơn những bệnh nhân có
trình độ học vấn thấp; bệnh nhân là cán bộ công
nhân viên chức, học sinh sinh viên TTĐT tốt hơn
bệnh nhân có nghề nghiệp tự do (buôn bán, ở nhà…);
bệnh nhân không có tác dụng phụ của thuốc TTĐT
tốt hơn những bệnh nhân có tác dụng phụ của thuốc;
Có sự quan tâm, gần gũi, động viên nhắc nhở của
người thân, gia đình, cán bộ y tế, các ban ngành đoàn
thể đòa phương cũng làm bệnh nhân TTĐT tốt hơn.
Tóm lại, tỷ lệ đối tượng nghiên cứu TTĐT còn
chưa cao. Số không tuân thủ TTĐT còn nhiều,
32 Tạp chí Y tế Công cộng, 2.2012, Số 23 (23)
| TỔNG QUAN & NGHIÊN CỨU |
33,3% ở giai đoạn duy trì. Mức độ không tuân thủ
nhiều nguyên tắc còn tương đối cao, 22,4% sai từ 3
nguyên tắc trở lên. Nguyên tắc điều trò đều đặn
bệnh nhân không tuân thủ nhiều nhất: 50/58 trường
hợp không tuân thủ chiếm tỷ lệ 86,2%. Nguyên tắc
1 (dùng thuốc đúng liều) bệnh nhân không tuân thủ
ít nhất: 3/58 chiếm tỷ lệ 5,2%.
Nhìn chung, TTĐT lao của bệnh nhân còn thấp,
trong đó, giai đoạn điều trò duy trì bệnh nhân TTĐT
kém hơn. Ở giai đoạn điều trò duy trì, nguyên tắc
điều trò đều đặn bệnh nhân không tuân thủ nhiều
nhất 86,2%. Nguyên tắc dùng thuốc đúng liều bệnh
nhân không tuân thủ ít nhất, chiếm 5,2%.
Cần tăng cường công tác truyền thông giáo dục

Bệnh viện 103 Vientiane - Lào, Nội san lao và bệnh phổi,
Tập 40, tr. 27-30.
7. Phạm Ngọc Hân (2005), Thực trạng và một số yếu tố liên
quan tới việc tuân thủ nguyên tắc điều trò của bệnh nhân lao
được quản lý, điều trò tại quận Hoàn Kiếm - Hà Nội, Luận
văn thạc sỹ y tế công cộng, Trường Đại hoc Y tế Công cộng,
Hà Nội.
8. Trần Văn Sáng (1999), Vi khuẩn lao kháng thuốc cách
phòng và điều trò, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
9. Ủy ban nhân dân quận Hai Bà Trưng (2009), Hội nghò
tổng kết công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân năm 2009,
phương hướng nhiệm vụ năm 2010, Hà Nội.
10. Uông Thò Mai Loan, Hồ Thò Hiền, Vũ Thò Tường Vân
(2011). Các yếu tố liên quan đến tuân thủ điều trò lao ở
bệnh nhân lao phổi . Tạp chí y tế Công cộng, số 20 (20), tr.
24-28.