SỔ TAY HƯỚNG DẪN
ĐÁNH GIÁ TÂM LÝ XÃ HỘI TRẺ EM VÀ CỘNG ĐỒNG

_____________________________________________________________________________________
TRONG NHỮNG TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP
Dịch từ nguyên bản tiếng Anh:

Handbook on

Psychosocial Assessment
of Children and Communities in Emergencies
Văn phòng Quỹ nhi đồng Liên hiệp quốc
Đông Á và khu vực Thái Bình Dương
19 đường Phra Atit, Băng Cốc, Thái Lan
ĐT: (662) 356 9499
Fax: (662) 280 3536
E-mail:

Website:
www.unicef.org

Mạng lưới hỗ trợ tâm lý xã hội trong thảm họa khu vực
Trung tâm nguồn lực Hỗ trợ tâm lý xã hội và Quyền trẻ em
Quezon, Philippines
ĐT: (632) 435 6890
E-mail:

Website:
www.psychosocialnetwork.org


Tài liệu dịch được hoàn thành với sự hỗ tr
ợ kinh phí của Tổ Chức Y tế Thế Giới
(WHO)

LỜI CẢM ƠN

Nhóm kĩ thuật xây dựng Hướng dẫn đánh giá tâm lý học xã hội:
Elizabeth De Castro, Đại học quốc gia Philippines, trung tâm nghiên cứu hoạt động lồng
ghép và phát triển, chương trình tâm lý học xã hội Trauma và quyền con người (UP CIDS
PST); Agnes Camacho, UP CIDS PST; Faye
Balanon, UP CIDS PST; M arco Puzon,
UP CIDS PST; Dolly Manzano, UP CIDS PST; Reiko Nishijima, UNICEF EAPRO;
Cindy Dubble, UNICEF Sri Lanka/IRC.

Hội thảo hướng dẫn đánh giá tâm lý học xã hội (Bangkok, Thailand, 26-29 April 2005,
do trụ sở UNICEF khu vực Đông Á và Thái Bình Dương tổ chức):They Chanto,
Cambokids, Cambodia; Kristi Poerwandari, Pulih Foundation, Indonesia; Brenda A.
Escalante, trung tâm phục hồi chức năng Balay Inc, Philippines; Srivieng Pairojkul, Đại
học Khon Kaen, Thái Lan.

Các thành viên của UNICEF: Azwar Hamid, UNICEF Banda Aceh, Inđônêsia; Junko
Miayahara, UNICEF Malaysia; Anne Claire Dufay, UNICEF Myanmar; Cindy Dubble,
UNICEF Sri Lanka/IRC; Kitiya Pornsadja, UNICEF Thái Lan; Brigette de Lay, UNICEF
Thái Lan; Elsa Laurin, UNICEF Thái Lan; Reiko Nishijima, UNICEF EAPRO; Sawon
Hong, UNICEF EAPRO; Chiharu Kondo, UNICEF EAPRO;


Papua New Guinea; Phan Xuan Thao, ESTHER/PAC ( Provincial Aids Committee),
Vietnam; Vu Nhi Cong, The Street Educators Club, Vietnam

Các thành viên của UNICEF: Mamanda Melville, UNICEF Indonesia; Chantal Dorf,
UNICEF EAPRO Consultant; Harold Randall, UNICEF China; Jean-Luc Bories;
UNICEF EAPRO; Reiko Nishijima, UNICEF EAPRO; Leon Dominator Fajardo,
UNICEF Philippines; Arslan Rinchin, UNICEF Mongolia.

Người điều khiển hội thảo: Emesto Cloma, PETA, Philippines; Les Spencre, UNI-Inma,
Australia

Mạng lưới thư kí hỗ trợ tâm lí xã hội khẩn cấp khu vực: Elizabeth De Casto, UP CIDS
PST; Agnes Camacho, UP CIDS PST; Faye Balanon, UP CIDS PST; Omna C. Jalmaani,
UP CIDS PST; Vanessa Ventura, UP CIDS PST; Dolly Manzano, UP CIDS PST, Dione
Rabago, UP CIDS PST. Nghiên cứu và xuất bản cuốn sách này được hoàn thành nhờ sự hỗ trợ kinh phí từ
Chính phủ Anh và Bắc Ailen.
Cuốn sổ tay hướ
ng dẫn này dựa trên nghiên cứu do Mạng lưới hỗ trợ tâm lý xã hội
trong tình huống khẩn cấp của khu vực thực hiện và không phản ánh chính sách
của UNICEF

LỜI NÓI ĐẦU
Tháng tám năm 2001, văn phòng Quỹ nhi đồng liên hợp quốc khu vực Đông Á và Thái
Bình Dương(EAPRO) đã bắt đầu đề nghị các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức dựa vào

tỉnh Cotabato miền nam Midanao-Philippines, một khu vực thường xuyên chịu ảnh
hưởng bởi xung đột vũ trang và là nơi cộng đồng đã th
ể hiện một sức chịu đựng đáng kể.
Cuộc thử nghiệm đã được hoàn thành sau một quá trình đánh giá thực sự (trong tình

huống tình trạng khẩn cấp kéo dài (mãn tính). Mục tiêu của thử nghiệm là kiểm tra hiệu
lực của các phương pháp trong việc thiết lập một mạng lưới hoạt động hiệu quả và phù
hợp cũng như cung cấp những hướng dẫn đầy đủ để tổng hợp dữ liệu. Cuốn sách đã được
sửa đổi dựa trên những kinh nghiệm của cuộc thử nghi
ệm và sau đó nó đã được gửi tới
các tổ chức phi chính phủ cũng như các cán bộ của Unicef trong khu vực để phê chuẩn.

Thảm họa sóng thần năm 2005 đã làm tăng thêm nhu cầu cấp bách về một tài liệu hướng
dẫn đánh giá tâm lý xã hội, và bản thảo cuối cùng đã nhanh chóng được hoàn thiện để
xuất bản. Cuốn sách này dành cho nhiều đối tượng từ các tổ chức phi chính phủ, các tổ

chức hàn lâm tới các cán bộ của Unicef và các tổ chức khác hoạt động trong lĩnh vực
phục hồi cùng với cộng đồng.

Đặc tính của một đánh giá là thường xuyên đi kèm với các hoạt động hỗ trợ và có thể
được thực hiện bởi một nhóm khác. Mặc dù cuốn sách này tập trung vào đánh giá ban
đầu được triển khai ngay sau những thảm hoạ tự nhiên hoặc những cuộc xung đột vũ
trang, đ
ánh giá nhất thiết là một quá trình tiếp diễn và cần được tổ chức nhiều lần trong
một tình huống thảm hoạ.

Điều quan trọng nhất là việc đánh giá vừa là một quá trình vừa là một công cụ nhằm
đáp
ứng nhu cầu khẩn cấp và dài hạn của cộng đồng. Đánh giá được thực hiện chỉ nhằm thu
thập thông tin để đáp ứng nhu cầu của các nhà tài trợ là rất phổ biến. Khi các dữ liệu đã

Tạo ra môi trường và điều kiện sống tốt: 28
MỘT ĐÁNH GIÁ NÊN ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO? 29
1. Sự phối hợp 29
2. Định hướng 31
a. Các nguyên tắc và khung mẫu: 31
b. Bối cảnh văn hóa xã hội ở vùng xảy ra thảm hoạ 32
c. Chính quyền và các tổ chức 33
d. Những hướng dẫn đối với cộng đồng 34
3. Những mối liên hệ 35
a. Liên hệ với các tổ chức và người lãnh đạo địa phương 35
b. Liên hệ với những người có khả năng chăm sóc cộng đồng tại địa phương
36
4. Thu thập số liệu 37
5. Hướng dẫn chung về cách ghi chép 41
6. Lấy phản hồi từ quá trình đánh giá, phương pháp đánh giá và các phương
pháp tiếp cận của đội làm công tác đánh giá
41
MÔ HÌNH HỖ TRỢ VỀ TÂM LÝ XÃ HỘI 44
SỬ DỤNG ĐÁNH GIÁ ĐỂ PHÁT TRIỂN CÁC KHUYẾN NGHỊ VỀ 47
HỖ TRỢ TÂM LÝ XÃ HỘI TRONG TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP 47

1. Những gợi ý cho phát triền những kiến nghị 47
2. Chiến lược cho sức khoẻ tâm lí xã hội 49
3. Vận động sự tham gia của hệ thống chăm sóc trẻ sẵn có 55
4. Sự chuẩn bị và các biện pháp phòng chống 58
5. Bảo vệ môi trường 59


phục hồi đặc thù của riêng từng địa phương?” Việc đánh giá thực trạng trước, trong và
sau thảm hoạ là quan trọng nhằm phát hiện và khuyến khích các đáp ứng với tâm lý xã
hội phù hợp với văn hóa địa phương, những nhu cầ
u của trẻ em cũng như của các gia
đình trong cộng đồng chịu tác động của thảm họa.

Việc cứu chữa và phục hồi cho các cá nhân và gia đình họ là cần thiết giải quyết nhu cầu
cho việc phục hồi và tái thiết cộng đồng tốt hơn. Để giải quyết những hậu quả tâm lý xã
hội sau một thảm hoạ là rất khó khăn, nguyên tắc cơ bản là khuyế
n khích quá trình phục
hồi ở mọi cấp độ, sự tham gia đầy đủ của cộng đồng trong đánh giá tình hình tại những
khu vực bị ảnh hưởng và trong việc đưa ra các khuyến nghị về hỗ trợ tâm lý xã hội.
1

1
UNICEF (2001) Technical Notes: Special Consideration for Programming in Unstable Situations.
1

Tự giúp đỡ và giúp đỡ lẫn nhau về tâm lý xã hội, đặc biệt đối với trẻ em và gia đình họ là
nội dung cơ bản của cuốn sách này. Nguyên lý cơ bản trong xây dựng và sử dụng cuốn
sách này là tầm quan trọng của sự phối hợp chặt chẽ với các tổ chức địa phương cũng
như các tổ chức dựa vào cộng đồng trong đánh giá sự thoải mái về
tâm lý xã hội. Trong
các tình huống khác nhau, sự phối hợp này đòi hỏi nhiều thời gian và năng lượng trên
thực địa cùng với những người bị ảnh hưởng bởi thảm họa.

Tài liệu này dành cho mọi cơ quan, tổ chức và cơ sở hàn lâm đang thực hiện phục hồi.
Tài liệu này tập trung vào đánh giá thực hiện ngay sau khi một thảm hoạ xảy ra hoặc sau
một cuộc xung đột vũ
trang. Trong những tình huống đó, các cơ quan có trách nhiệm đáp

3
HƯỚNG DẪN VỀ NGUYÊN TẮC VÀ ĐẠO ĐỨC


 Hỏi về nguyên nhân tiềm ẩn của xung đột và căng thẳng ở mức độ cá nhân và xã
hội.
 Hỏi c
ộng đồng về những sự hỗ trợ cần thiết để theo đuổi hòa bình và phát triển.
4

2. Tôn trọng truyền thống văn hoá (cách tiếp cận bối cảnh)

Đội đánh giá cần tìm hiểu để biết được những truyền thống văn hoá và thông lệ của cộng
đồng. Sự tôn trọng và đánh giá cao sự khác biệt cũng như việc tìm ra những điểm tương
đồng giữa văn hóa của các thành viên và văn hoá của cộng đồng bị ảnh hưởng là rất cần
thi
ết trong việc thiết lập và duy trì mối liên hệ với cộng đồng. Những từ đáng chú ý ở đây
là “môi trường”, “văn hóa” và “quan niệm”

Trong quá trình đáng giá cần:
- Biết cách đặt câu hỏi một cách lịch sự.
- Tôn trọng thứ bậc trong xã hội nhưng không được để điều đó làm ảnh hưởng đến
nhu cầu bảo vệ sự bí mật và quyền riêng tư của cá nhân tham gia vào quá trình
đánh giá.
- Tôn trọng cách ăn mặc và ăn uống. Ví dụ về những nhạy cảm văn hoá

 Khách tới nhà của những người Yakan ở Philippines không được đi lại tự do từ nơi
này đến nơi khác (Ví dụ: Từ vườn ra cửa trước và từ cửa trước vào nhà) khi khi chưa
có lời mời của gia chủ.
 Dùng ngón trỏ để chỉ vào người hay vật nào đó bị coi là bất lịch sự ở Malayxia và
Indonexia. Ở đây họ dùng ngón cái để chỉ.

3
. Những người tham gia
phải được thông báo trước là họ có thể từ chối trả lời bất cứ câu hỏi nào vì bất cứ lí do
nào và sẽ không có bất cứ tác động xấu đối với bản thân họ. Trong trường hợp một người
tham gia nào đó có phản ứng không tốt về tâm lý đối với việc phỏng vấn hay các phương
pháp đánh giá khác, đội đánh giá có nhiệm vụ tìm kiếm sự hỗ tr
ợ cho người đó
4
. Trước
khi đánh giá, những thành viên trong đội phải xác định được những dịch vụ hỗ trợ sẵn có
ngay trong hoặc gần khu dân cư đó. Đội đánh giá cũng có nhiệm vụ bảo vệ bất cứ trẻ em
nào nếu họ nhận được thông tin về những nguy hại tới trẻ em.
5

Trong quá trình đánh giá:
 Tìm ra những người trong cộng đồng có khả năng hỗ trợ cho những trẻ em và cha
mẹ có nhu cầu được quan tâm đặc biệt. 2
Ibid
3
UNICEF, Guidelines for undertaking an assessment of the situation of children affected by armed conflict
and unstable environment, (Child Protection: New York Section: New York, November 2000) Draft 02,
p.7.
4
Ibid
5
National Children’s Bureau, Guidelines for Research, www.ncb.org.uk/resguide.htm
6

iểm và ý kiến. Công nhận kĩ năng phản
ứng và các phương pháp tự thân hay có sự giúp đỡ của người khác.
6. Tôn trọng khả năng và thế mạnh của cộng đồng
6
UNICEF Evaluation office, Children Participating in Research, Monitoring, and Evaluation (M&E) –
Ethics and Your Responsibilities as a Manager, Evaluation Technical Notes, No. 1 (UNICEF, April 2002),
p.5.
7
Những người ngoài cuộc thường cho rằng trẻ em và cộng đồng trong trường hợp có xung
đột và thiên tai là những nạn nhân thụ động, khó cứu giúp, yếu đuối và dễ bị tổn thương.
Nhưng thực tế thì không đơn giản như vậy: cộng đồng ấy lại có thể rất chủ động và có
khả năng tự hồi phục, họ có thể tìm cách tự bảo vệ và tự
giúp chính bản thân mình trong
những lúc gặp khó khăn. Người dân trong vùng bị thảm họa, đặc biệt là trẻ em thường
được xem là những nạn nhân bị chấn thương về mặt tâm lý chứ không phải là những
người có thể đảm bảo trách nhiệm đối với bản thân họ và có thể là cho cả những người
khác nữa. Thách thức đối với đội đánh giá đó là việc phải nhận ra được và tôn trọng khả

năng cũng như những thế mạnh của cộng đồng đó và quyết định xem nên sử dụng những
khả năng ấy như thế nào để có thể giúp đỡ và bảo vệ hơn nữa quyền lợi của trẻ em. Nếu
cần thiết, đội đánh giá cũng phải thông báo cho cộng đồng đó về quyền trẻ em và sức
mạnh cũng như kh
ả năng tự phục hồi của chúng, chứ không phải coi trẻ em là những nạn
nhân thụ động.

Trong quá trình đánh giá, cần chú ý:
 Huy động cả cộng đồng đặc biệt là những người đứng đầu tôn giáo, giáo viên và

trong trường hợp có họ phải phụ thuộc như khi họ không có nơi ăn chốn ở và phải sống
nhờ vào cứu hộ.

Trong quá trình đánh giá:
 Khi có trẻ em tham gia cần giải thích rõ bản chất và mục tiêu của việc đánh giá
cho bố mẹ hay người giám hộ của trẻ và phải được cho phép nói chuyện trực tiếp
với trẻ.
 Giải thích rõ về dự án cho đứa trẻ sao cho chúng có thể hiểu thật rõ.
 Phải được đứa trẻ cho phép nói chuyện.
 Thông báo cho đối tượng tham gia rằng chúng có thể đồng ý hoặc từ
chối tham
gia vào nghiên cứu mà sẽ không gặp phải bất kì một ảnh hưởng xấu nào.

8. Bảo vệ các cá nhân khỏi nguy cơ bị lạm dụng

Những thành viên của đội đánh giá có nhiệm vụ phải tạo ra và duy trì được một môi
trường có thể ngăn chặn việc lạm dụng và bóc lột, và họ có trách nhiệm quan trọng là
phải hỗ trợ, duy trì và củng cố môi trường đó. Bất kì m
ột hình thức bóc lột hay lạm dụng
nào của thành viên đội đánh giá đều ảnh hưởng xấu đến công tác đánh giá và đều vi phạm
hợp đồng hay điều khoản thoả thuận. Việc trao đổi tiền bạc, nghề nghiệp, hàng hóa hay
dịch vụ để quan hệ tình dục bao gồm việc thoả mãn tình dục hay các dạng khác của hành
vi thoái hoá, làm nhục hoặc bóc lột đều bị cấm. Không được quan hệ tình dụ
c với trẻ em
dưới 18 tuổi.

9
Trong quá trình đánh giá:
 Không được để lộ thông tin về trẻ em tham gia quá trình đánh giá .
 Cẩn thận với những người được phép đi kèm với bất kì thành viên nào của đội

phỏng vấn cụ thể nào. Điều này thể hiện sự không đảm bảo tính bảo mật của các
thông tin cá nhân.
10
 Hiểu biết rõ về những người phiên dịch, cố gắng tìm kiếm những người khách
quan và đáng tin cậy nhất.

10. Quyền sở hữu

Trẻ em và cộng đồng phải được thông báo về kết quả đánh giá. Trẻ em có thể biểu thị ý
tưởng của chúng qua các hình vẽ hoặc biểu đồ và chúng có quyền sở hữu những dữ liệu
đánh giá đó. Điề
u này có nghĩa là chúng có quyền biết về những tài liệu mà chúng tạo ra
sẽ được sử dụng như thế nào.

Trong quá trình đánh giá:
 Cần được sự cho phép dụng tranh hay các công cụ đánh giá khác và giải thích về
việc chúng sẽ được sử dụng ra sao.
 Hỏi xem trẻ hay đối tượng là người lớn có muốn một bản sao của bản đánh giá
cuối cùng hay không và ghi lại cách thức gửi bản báo cáo đó
đến cho họ.

11. Làm rõ về kỳ vọng và kết quả đánh giá đối với cộng đồng

Những thành viên của cộng đồng bị ảnh hưởng đều muốn biết việc tham gia vào quá trình
đánh giá có thể mang lại lợi ích gì cho bản thân họ. Đơn giản là không nên hứa hẹn bất
cứ điều gì không thể thực hiện được và hãy thực hiện điều đã hứa. Rất nhi
ều người sống
trong những khu vực có xung đột hay trong những trại tị nạn đều phải sống trong những
điều kiện hết sức khó khăn và thiếu thốn. Ngay từ lúc bắt đầu, đội đánh giá phải đảm bảo
rằng trẻ em,cha mẹ, gia đình và cộng đồng hiểu được họ sẽ làm gì khi tham gia vào điều

Bản đánh giá phải cho biết được những ảnh hưởng của thiên tai và xung đột đối với sức
khoẻ tâm lý xã hội của trẻ em và cộng đồng. Công việc này bao gồ
m cả việc phải chú ý
đến những thay đổi và ảnh hưởng đến:
 Khả năng của gia đình và cộng đồng trong việc bảo vệ trẻ em - việc trải qua thiên
tai có làm mất đi hay làm tăng khả năng ấy cho các bậc phụ huynh, nhân viên
chăm sóc sức khỏe, giáo viên, cảnh sát, nhân viên xã hội và những người khác
(những người tiếp xúc với trẻ em) hay không?
 Kiến thức, kĩ năng số
ng và sự tham gia của trẻ - có thông tin chính xác, thích hợp,
vừa đủ và dễ tiếp cận nào có thể giúp cho trẻ tìm cách tự giúp chính bản thân và
những người khác trong cộng đồng hay không?
 Thái độ, truyền thống, phong tục, cách cư xử, các mối quan hệ và các thông lệ -
kinh nghiệm trải qua xung đột hay thiên tai có giúp đem lại những thái độ và cách
thức làm việc nào có thể khiến cho việc hồi phục nhanh chóng hay không hay
chúng lại gây hại nhiều hơn?. Ví dụ, khi đố
i mặt với thảm họa, có những thông lệ
hay việc làm nào không tôn trọng phong tục của cộng đồng đó như việc nhận
dạng, động chạm hay xử lý các xác chết hay không?
 Thể chế và cam kết của chính phủ cần tuân thủ - có biện pháp nào được thực thi
trong trường hợp khẩn cấp để bảo vệ trẻ em và quyền của chúng hay không? Có
các biện pháp bảo vệ nào không?
 Khả n
ăng phục hồi và ổn định - thảm họa đó có làm ảnh hưởng đến khả năng
phục hồi của cộng đồng hay không? Việc này bao gồm việc đánh giá ảnh hưởng
13
về cách thức xử lí và phục hồi của cộng đồng, sự tương trợ giữa các nhóm người
trong cộng đồng (ví dụ như các tổ chức phụ nữ hay nhà thờ) cũng như các dịch
vụ, biện pháp chăm sóc và hỗ trợ cơ bản.
Việc đánh giá cũng là một quá trình hỗ trợ. Nó phải tạo điều kiện cho cộng đồng đánh giá

tìm ra trong quá trình đánh giá và tìm ra các phương pháp nâng cao sức khoẻ tâm lý xã
hội cho cả trẻ em và người lớn. Đánh giá cũng cần tìm kiếm sự cộng tác và phối kết hợp
trong cộng đồng, các đối tác và với các cơ quan bên ngoài khác.

14
AI LÀ NGƯỜI TIẾN HÀNH ĐÁNH GIÁ?

Để lập một đội đánh giá, đầu tiên phải kiểm tra xem có ai hay tổ chức nào ở cộng đồng bị
ảnh hưởng có thể làm đối tác trong khu vực đó hay không. Sau đó phải xác định xem
nhóm đó có khả năng hướng dẫn một đánh giá có sự tham gia về để đánh giá sức khoẻ
tâm lý xã hội của trẻ em và cộng đồng trong tình huống khẩn cấp hay không. Những cá
nhân hay tổ chức địa phương này c
ần phải thành thạo công việc đánh giá, tự tin và được
cộng đồng tin tưởng. Nhóm đánh giá cần phải bao gồm các cá nhân từ những vùng khác
nhau của đất nước, có kinh nghiệm làm việc tại khu vực bị ảnh hưởng và/hoặc có những
kiến thức về lịch sử, văn hoá và thông lệ của khu vực bị ảnh hưởng đó. Trong một số
trường hợp, nếu có thêm sự trợ giúp quố
c tế trong quá trình đánh giá sẽ là rất cần thiết và
hữu ích.

Ban đầu là phải đánh giá tình hình: cộng đồng bị ảnh hưởng này có yêu cầu giúp đỡ hay
không? Ở đó có các cơ quan chính phủ hay các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức quốc
tế đang tiến hành đáp ứng với tình huống khẩn cấp hay không? Nếu có, cần tìm ra những
đánh giá nào đang được tiến hành và đang được lên kế hoạch. Nếu không có công tác
đánh giá nào như vậy thì khi lập nên một đội đánh giá sẽ không gây ra mâu thuẫn. Nếu
như có công tác đánh giá đang được tiến hành thì cần xác định xem công tác đó có cần
hợp tác hay không hoặc phân chia vùng nếu có thể và sau đó thì các kết quả sẽ được chia
sẻ giữa các nhóm.

Nếu không có nhóm địa phương nào có thể tiến hành hay tham gia vào quá trình đánh giá

đội phải cam kết tiến hành công tác đánh giá mà không gây tổn hại đến sức khoẻ của trẻ
em và cộng đồng.

Chuẩn bị cho những trường hợp hiếm khi xảy ra như khi đội làm công tác đánh giá bị
buộc phải ra khỏi khu vực bị ảnh hưởng trước khi hoàn thành công việc. Ví dụ: một đội
đánh giá trong một cuộc xung độ
t vũ trang ở Philippines phải ra khỏi khu vực làm việc
chỉ sau hai ngày. Để chuẩn bị, phải cung cấp tài liệu như cuốn hướng dẫn kèm với quyển
sổ tay này và chỉ dẫn tường tận cho đội đánh giá dự trữ về quá trình và quy tắc trước khi
thực sự bắt đầu tiến hành một công tác đánh giá nào. 16