XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GIÚP HỌC SINH SOẠN BÀI NHẰM
NÂNG CAO TÍNH TỰ GIÁC, TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC TIẾT ĐỌC
VĂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CẨM THUỶ 2
A- ĐẶT VẤN ĐỀ
Lí thuyết dạy học hiện đại mà hiện nay chúng ta đang áp dụng luôn đề
cao vai trò chủ động , tích cực của học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức, Vì vậy
một trong những vấn đề quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học hiện
nay là vấn đề làm sao để phát huy tính tự giác, chủ động, tích cực của học sinh
trong việc lĩnh hội kiến thức.
Theo tôi, sự chủ động, tích cực của học sinh được thể hiện ở hai hoạt
động cơ bản: Thứ nhất, thể hiện qua việc soạn bài, làm bài tập ở nhà; Thứ hai,
biểu hiện qua thái độ tích cực của học sinh trong việc tiếp thu, xây dựng bài ở
trên lớp. Trong hai hoạt động đó, tôi đánh giá cao hoạt động soạn bài và làm bài
ở nhà của học sinh.Vì đây là hoạt động tự học, hoạt động có ý nghĩa hết sức
quan trọng giúp học sinh củng cố, khắc sâu kiến thức. Hoạt động này rất cần
thiết trong việc học tập ở tất cả các môn học. Riêng môn Ngữ văn, đặc biệt là
tiết đọc văn thì việc soạn bài trước khi tiết học diễn ra trở thành một công việc
đặc thù, một yêu cầu chung của môn học. Công việc này ảnh hưởng rất lớn tới
chất lượng của tiết học, tới kết quả tiếp thu bài học của học sinh. Để việc chuẩn
bị bài ở nhà của học sinh diễn ra được tốt, học sinh cần có sự định hướng. Thông
thường hiện nay, yếu tố định hướng để học sinh chuẩn bị bài chính là hệ thống
câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa, nhìn chung hệ thống câu hỏi
này được xây dựng kĩ lưỡng dựa trên yêu cầu chuẩn kiến thức kĩ năng của từng
bài học. Tuy nhiên hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc văn mới chỉ là định hướng
chung cho mọi đối tượng học sinh, chưa có sự phân loại cụ thể. Trong khi đó đối
tượng học sinh rất đa dạng, khả năng nắm vấn đề của học sinh ở mỗi khu vực,
vùng miền có sự khác nhau nên sử dụng câu hỏi chung trong sách giáo khoa
nhiều khi chưa phù hợp. Hơn nữa từ hệ thống câu hỏi này, đã có rất nhiều bộ
sách biên soạn câu trả lời sẵn nên nhiều học sinh không có tinh thần tự giác sẵn
sàng sao chép y nguyên tài liệu vào vở mà không cần đọc văn bản, không nắm
được chút gì về văn bản. Như vậy từ một công việc mà giáo viên yêu cầu để tạo

dung, tư tưởng rồi mới đến thưởng thức nghệ thuật. Cách thức biểu đạt nội dung
trong mỗi văn bản cũng vô cùng đa dạng, không văn bản nào giống văn bản nào
nên việc tìm hiểu một văn bản văn học không thể theo một công thức, thói quen
nào đó. Khi học sinh tiến hành bước soạn bài ở nhà, đây được xem như là bước
tiếp xúc văn bản, bước đầu tự khám phá tác phẩm văn học ở mức độ khái quát.
Vì vậy sự định hướng kĩ lưỡng cho học sinh bằng một hệ thống câu hỏi là một
việc rất cần thiết .
Hơn nữa, tác phẩm văn học vốn được xem là một hệ thống mở, dù khi
giảng dạy tác phẩm văn học trong nhà trường, người giáo viên có căn cứ chung
là tài liệu chuẩn kiến thức kĩ năng, xem đây là mục tiêu cần đạt được của bài học
về kiến thức, kĩ năng và tư tưởng. Nhưng do đặc điểm của tác phẩm văn học nên
để đạt chuẩn đó, giáo viên có thể có nhiều “con đường” khác nhau để dẫn dắt
học sinh nhằm khai thác khai thác các giá trị của tác phẩm văn học, tuỳ vào mỗi
cách khai thác văn bản mà người giáo viên có thể sử dụng một hệ thống câu hỏi
phù hợp để dẫn dắt học sinh. Vì vậy để việc soạn bài ở nhà thực sự hiệu quả cho
việc học tập của bản thân học sinh và thuận lợi cho việc tiến hành tiết dạy của
giáo viên thì việc giáo viên trực tiếp đứng lớp soạn cho học sinh hệ thống câu
hỏi phù hợp với cách giảng dạy, cách khai thác tác phẩm văn học nhằm đạt
chuẩn kiến thức kĩ năng thể hiện trong giáo án của mình là việc làm rất tốt, phù
hợp với đặc thù của tiết học, môn học.
II. THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
Qua theo dõi rút ra được trong thực tế dạy học nhiều năm qua của tôi ở
trường THPT Cẩm Thủy 2 trên nhiều đối tượng học sinh, kết hợp với việc tham
khảo ý kiến của đồng nghiệp giảng dạy cùng bộ môn ở cùng trường và các
2
trường bạn, tôi nhận thấy hiện nay đa số học sinh chưa thực sự chủ động và tích
cực trong việc soạn bài trước khi đến lớp, chưa tích cực chủ động trong tiếp thu
kiến thức trên lớp, các biểu hiện có thể dễ dàng nhận thấy như:
Thứ nhất, chưa tự giác, tích cực trong việc soạn bài ở nhà: Không đọc văn
bản trước, nhiều em không soạn bài, có soạn thì cũng chỉ mang tính đối phó

hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa- cơ sở quan trọng để học sinh soạn bài
ở nhà chưa thực sự hợp lí như: Hỏi quá chung chung; hệ thống câu hỏi chưa
thực sự logic, chưa có tính dẫn dắt, hỏi gộp nhiều ý trong một câu khiến học
sinh lúng túng…. Hơn nữa hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa chỉ là định
hướng chung cho việc khai thác văn bản , trong khi đó trình độ của học sinh lại
hết sức đa dạng, được phân chia thành nhiều đối tượng khác nhau, không phải
nơi nào, lớp nào cũng như nhau.
3
Như vậy vấn đề soạn thảo và sử dụng câu hỏi cho học sinh nhằm định
hướng dẫn dắt cho học sinh tìm hiểu văn bản văn học trong tiết đọc văn là một
việc làm rất thiết thực.Về vấn đề này, hiện nay đã có một số công trình nghiên
cứu, các bài viết của các chuyên gia, các nhà giáo dục và giáo viên có liên quan
đến đề tài như:
- Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường
(NguyễnViết Chữ)
- Phương pháp dạy học văn (Phan Trọng Luận)
- Đặt câu hỏi trong dạy học tác phẩm tự sự dân gian chương trình Ngữ
văn lớp 10 (Phạm Thúy Hằng)
- Sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học văn bản ở trường THCS (Tham
luận tại hội nghị chuyên đề môn Ngữ văn tại trường THCS Rô Men, Đam Rông,
Đăk Lăk.)
Tuy nhiên, chưa có một công trình nào thực sự quy mô, chi tiết để tìm ra
giải pháp hữu hiệu cho thực trạng trên.
III. GIẢI PHÁP
Để hạn chế thực trạng trên, từ kinh nghiệm giảng dạy của mình tôi đã tiến
hành thực hiện một giải pháp thay thế là: Giáo viên xây dựng lại một hệ thống
câu hỏi dựa trên hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa và
giáo án giảng dạy của mình cung cấp đến cho học sinh trước mỗi tiết học để
định hướng cho các em chuẩn bị bài.
1. Cách xây dựng hệ thống câu hỏi.

mức độ đọc- hiểu như trên cũng phù hợp với các mức độ tiếp thu tri thức của
học sinh mà chuẩn kiến thức kĩ năng yêu cầu trong các bài học (từ nhận biết,
thông hiểu đến vận dụng thấp, vận dụng cao).
Hệ thống câu hỏi cần đa dạng và nhiều mức độ, nhưng chủ yếu hướng
vào việc buộc học sinh phải đọc văn bản trước và nắm được nội dung, các chi
tiết quan trọng của văn bản.
Biên soạn câu hỏi cũng cần tuân thủ theo cấu trúc thông thường đó là từ
thấp đến cao, từ khái quát đến cụ thể để phù hợp với đặc điểm và quy luật nhận
thức của học sinh.
Ví dụ: Khi đọc – hiểu hình tượng nhân vật người đàn bà hàng chài trong
truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyễn Minh Châu cần hỏi
để học sinh phát hiện những nét khái quát về nhân vật trước qua câu hỏi: Khi ở
toà án huyện, tác giả đã để nhân vật bộc lộ mình bằng cách nào? sau đó giáo
viên mới đặt câu hỏi tiếp cụ thể hơn như: Qua những biểu hiện đó giúp em hiểu
gì về số phận và đặc điểm tính cách của người phụ nữ này? Hãy chứng minh
bằng những chi tiết cụ thể trong văn bản?
Xuất phát từ những yêu cầu trên, tôi chia ra 3 loại câu hỏi: Câu hỏi tìm
hiểu cốt truyện và các tình tiết tạo nên cốt truyện, thúc đẩy cốt truyện phát triển,
câu hỏi tìm hiểu hình tượng nghệ thuật, câu hỏi đánh giá tác phẩm. Mỗi loại câu
hỏi chia làm 3 mức độ: Nhận biết, thông hiểu, vânh dụng. Yêu cầu của mỗi loại
câu hỏi cho mỗi mức độ thể hiện cụ thể như sau:
- Câu hỏi yêu cầu tìm hiểu tình tiết chính tạo nên cốt truyện.
Nằm trong cả 3 hệ thống câu hỏi: cảm xúc, tìm hiểu nội dung và nghệ
thuật của tác phẩm, hình dung tưởng tượng, loại câu hỏi này nhằm giúp học sinh
tìm hiểu những diễn biến chính của truyện - một yếu tố vô cùng quan trọng khi
tìm hiểu tác phẩm tự sự. Để trả lời những câu hỏi này, yêu cầu học sinh phải đọc
kĩ văn bản- một yêu cầu tưởng đơn giản nhưng hiện nay có rất nhiều học sinh
không chú trọng.
Đặc điểm của dạng câu hỏi này thể hiện qua bảng sau:
(Ví dụ cụ thể trong bảng là hệ thống câu hỏi cho việc soạn bài “ Hồi

Đánh giá chi tiết, tình tiết
Sáng tạo thêm các chi tiết
cho câu chuyện (Nếu có)
- Hành động của Trương Phi
rỏ nước mắt thụp lạy Quan
Công sau khi hiểu rõ sự việc
có ý nghĩa khái quát gì?
- Câu hỏi yêu cầu phân tích để rút ra ý nghĩa của hình tượng nghệ thuật:
Thuộc cả ba hệ thống: cảm xúc, tìm hiểu nội dung và nghệ thuật, hình
dung tưởng tượng. Loại câu hỏi này nhằm giúp học sinh phát huy năng lực khái
quát, từ những chi tiết, tình tiết cụ thể tìm ra ý nghĩa của hình tượng nghệ thuật
trong tác phẩm. Đặc điểm của dạng câu hỏi này là: từ việc phân tích hình tượng
nghệ thuật học sinh phải tìm ra ý nghĩa nhân sinh, bài học mà người xưa gửi gắm
đằng sau hình tượng đó. Nếu dạng câu hỏi tìm hiểu tình tiết chính tạo nên cốt
truyện và sơ đồ diễn biến cốt truyện, yêu cầu phân tích các tình tiết, chi tiết thì
dạng câu hỏi này yêu cầu ở mức độ khái quát cao hơn. Thông qua tìm hiểu các
chi tiết, học sinh khái quát đặc điểm của hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm,
cùng ý nghĩa của chúng. Để trả lời được loại câu hỏi này, nhận thức của học sinh
về bài học không dừng lại ở mức độ biết mà từ mức độ hiểu, vận dụng tới sáng
tạo.
Đặc điểm của dạng câu hỏi này thể hiện qua bảng sau:
(Ví dụ cụ thể trong bảng là hệ thống câu hỏi cho việc soạn bài “ Hồi trống Cổ
Thành” ( Tiết 97,98 chương trình lớp 10- nâng cao)
6
Bảng các mức độ câu hỏi yêu cầu phân tích để rút ra ý nghĩa của hình tượng
nghệ thuật:
Mức độ nhận
thức
Yêu cầu Ví dụ cụ thể
Nhận biết

đoạn trích “ Hồi trống Cổ
Thành” là gì?
- Câu hỏi đánh giá tác phẩm về nội dung và nghệ thuật:
Thuộc cả 3 hệ thống câu hỏi: cảm xúc, tìm hiểu nội dung và nghệ thuật,
hình dung tưởng tượng, giúp học sinh khái quát toàn bộ giá trị, tư tưởng của tác
phẩm, phát huy sức sáng tạo và cảm nhận của người học. Dạng câu hỏi này
thường được sử dụng vào thời điểm cuối bài học thuộc phần tổng kết. Đặc điểm
của dạng câu hỏi này thể hiện qua bảng sau:
Ví dụ cụ thể trong bảng là hệ thống câu hỏi cho việc soạn bài “ Hồi trống Cổ
Thành” ( Tiết 97,98 chương trình lớp 10- nâng cao)
Mức độ nhận
thức
Yêu cầu Ví dụ cụ thể
Nhận biết Khái quát những giá trị cơ bản
của tác phẩm
- Hãy nêu những giá trị nội
dung cơ bản của trích đoạn
7
“ Hồi trống Cổ Thành”?
- Những đặc sắc nổi bật nhất
về nghệ thuật của trích đoạn
“ Hồi trống Cổ Thành” là gì?
Hiểu, vận
dụng
Đánh giá,cảm nhận của bản
thân về chi tiết, nhân vật
truyện; so sánh trong hệ thống
các tác phẩm cùng thể loại và
khác thể loại.
- Khi xây dựng nhân vật ở

kiểm tra ngắn trong thờ gian 5 phút. Trước khi dạy tôi có kiểm tra vở soạn của
một số em để đánh giá xác xuất ý thức soạn bài, trong quá trình dạy, tôi chú ý
quan sát mức độ tích cực trong xây dựng bài của hoc sinh ở cả hai loai tiết học
thực nghiệm và đối chứng, mức độ tiếp thu bài sẽ được thể hiện trong kết quả
của các bài kiểm tra . Qua so sánh, tôi thu nhận được kết quả tôi thu như sau:
Về ý thức soạn bài ở nhà: Qua kiểm tra xác xuất tôi nhận thấy, ở các tiết
giáo viên có cho câu hỏi riêng, tuy vẫn có học sinh soạn bài đối phó hoặc soạn
8
qua loa, nhưng số học sinh chuẩn bị bài một cách nghiêm túc nhiều hơn do các
em không còn tâm lí ỷ lại sách “Để học tốt”. Để trả lời được câu hỏi buộc các
em phải đọc văn bản vì vậy đa số các em nắm kĩ nội dung, cốt truyện hơn.
Về tinh thần tích cực xây dựng bài: Do học sinh có chuẩn bị bài tốt, đọc
kĩ văn bản nên tích cực và tự tin hơn khi trả lời câu hỏi, giờ học sôi nổi hơn, học
sinh tỏ ra chủ động hơn khi tiếp thu kiến thức. Vì vậy giáo viên cũng có điều
kiện để áp dụng những phương pháp mới vào dạy học được tốt hơn
Về kết quả nhận thức của học sinh thể hiện qua bài kiểm tra như sau:
Bảng so sánh mức độ nhận thức của học sinh trong tiết học thực
nghiệm và đối chứng qua điểm bài kiểm tra:
Điểm
Loại
bài KT
Sĩ số Điểm 0-4 Điểm5-6 Điểm 7-8 Điểm 9-10
Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng

giáo viên dạy văn. Một trong những yếu tố, phương pháp để tiến hành có hiệu
quả một tiết dạy văn chính là xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp với đối tượng
học sinh qua đó giúp học sinh khám phá, cảm thụ tác phẩm văn học. Việc dạy
văn bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi có tác dụng tạo được mối quan hệ sư
phạm trong giao tiếp giữa thầy và trò và khơi dậy trong học sinh sự khám phá
nội dung, dụng ý nghệ thuật của tác giả.
Dạy văn bằng việc xây dựng hệ thống câu hỏi còn phù hợp với xu thế
giáo dục chung của Việt Nam cũng như của thế giới, phù hợp với mục đích học
tập hiện đại là “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng
định mình”.Việc dạy học khơi gợi sự tích cực, chủ động từ phía học sinh chính
là bước đầu chúng ta giáo dục học sinh theo mục tiêu ấy .

II. Đề xuất
Trên đây là những kinh nghiệm nhỏ bản thân tôi rút ra được trong
quá trình giảng dạy của mình. Để thực hiện đựơc cần có sự tâm huyết, công phu,
có sự đầu tư thời gian hơn việc soạn một giáo án giảng dạy thông thường.
Phương pháp nào cũng có những ưu, nhược điểm, có thể không phù hợp với mọi
nơi, mọi đối tượng. Vì vậy tôi rất mong được sự góp kiến bổ sung của đồng
nghiệp.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ Thanh Hoá, ngày 05/03/2013
Tôi xin cam đoan đây là SKKN
của mình viết, không sao chép
nội dung của người khác.
Người viết

Quách Thị Hà
10
MỤC LỤC
Tên đề mục Trang
A. Đặt vấn đề 1

1. n nh t chc, kim tra bi c (5phỳt)
Hi: Em hóy nờu cỏc yờu cu v cỏch túm tt vn bn thuyt minh?
2. Bi mi: GV gii thiu vo bi (1phỳt)
Cnh lỏ khộo in hỡnh Dc c
Vng hng sỏng mói d Quan Cụng
Nm trũn c quc tm hi vng
Tin tc bờn nh ba ba trụng
(Tc cnh- H Chớ Minh)
c bi th, cú th nhn ra hai danh tng nh Thc Hỏn thi Tam Quc:
Trng Phi ni ting cng trc, dng mónh, Quan V vi lũng trung ngha,
dng cm. on trớch sau s giỳp chỳng ta hiu c phn no c im ca hai
nhõn vt ny cng nh phn no bit n mt tỏc phm kinh im ca tiu
thuyt Minh Thanh Trung Quc: Tiu thuyt Tam Quc din ngha ca La Quỏn
Trung.
Tit 1 : Gm hot ng 1 v phn 1 ca hot ng 2.
Tit 2: Gm phn 2, 3 ca hot ng 2 v hot ng 3.
Hoạt động 1: Tìm hiểu chung
- Mc tiờu: Tỡm hiu v tỏc gi, tỏc phm
- Thi gian : 25 phỳt
- Cỏch thc tin hnh : Nờu cõu hi vn ỏp
- V : Mc tiu dn sau õy giỳp ta tỡm hiu v tỏc gi, tỏc phm, mt
yu t quan trng giỳp ta tỡm hiu hiu qu hn v on trớch.
12
H ca giỏo viờn v
HS
Ni dung cn t
- HS c SGK
Tr li cõu hi vn
ỏp
(?) Nờu nhng nột

quõn s quý giỏ.
3. on trớch Hi trng C thnh
oan trớch trớch hi 28 ca tỏc phm:
Sau khi anh em Lu Quan Trng b li tỏn,
Quan cụng nh bờn To Thỏo, nghe tin Lu
B H Bc liờn a hai ch dõu vt qua nm
ca i chộm sỏu tng To tỡm n bờn Lu
B. Trờn ng i gp Trng Phi c Thnh.
* i ý: Ngi ca lũng trung ngha, cng trc,
anh hựng ca anh em Quan Cụng, Trng Phi.
Hot ng 2: c- Hiu
- Mc tiờu: Tỡm hiu tớnh cỏch cỏc nhõn vt v ý ngha ca hi trng C
Thnh.
- Thi gian: 50 phỳt
- Cỏch thc tin hnh: Thụng qua h thng cõu hi vn ỏp, thuyt trỡnh
kt hp tho lun.
- ĐVĐ: Mục II giúp chúng ta hiểu sâu hơn tính cách của các nhân vật Tr-
ơng Phi, Quan Công và ý nghĩa của hồi trống Cổ Thành.
HĐ của GV và HS Yêu cầu cần đạt
13
(?) Tìm các chi tiết
miêu tả hành động của
Trương Phi khi gặp Quan
Công Từ đó nhận xét về tính
cách của Quan Công? Phân
tích cách bộc lộ đặc điểm
tính cách đó?
- HS thảo luận theo
nhóm sau đó trả lời, nhận
xét, bổ sung hoàn thiện câu

của Trương Phi. Nhưng cũng rất cẩn trọng
trong việc xác minh lòng trung thành của Quan
Công.
+ Tôn Càn bênh vực: Trương Phi mắng
cả Tôn Càn
+ Chị dâu thanh minh cho Quan Công:
Trương Phi cũng không nghe.
- Trước sự việc đầy kịch tính: Quan
Công Khẳng định mình không đem theo binh
mã, bất ngờ có binh mã đi tới Đây là tình tiết
quan trọng giúp Trương Phi thử thách anh
mình đồng thời giúp Quan Công minh oan.
Tuy nhiên khi đầu Sái Dương rơi xuống
đất khi chưa dứt hồi trống thì Trương Phi vẫn
chưa tin
+ Nghe tin lính Tào kể chuyện ở Hứa Đô
Trương Phi tin anh mình trong sáng nhưng vẫn
chưa biểu thị thái độ.
+ Chỉ đến khi quân của Mi phu nhân kể
lại mọi chuyện Trương Phi liền “ Rỏ nước mắt
thụp lạy Vân Trường”. Hành động thể hiện tính
cách anh hùng trung nghĩa, thán phục trước
nhân cách, tài năng của Quan Công.
 Hai tính cách tinh tế và thô lỗ cùng tồn
tại thống nhất trong nhân vật thể hiện lòng
trung thành vì sự nghiệp chung
- Nghệ thuật: Cách tạo tình huống bất ngờ,
kịch tính, miêu tả cử chỉ, ngôn ngữ, hành động
bên ngoài để làm nổi bật tính cách nhân vật.
2. Hình tượng nhân vật Quan Công

khoát của Trơng Phi.
- Hồi trống đoàn tụ.
Hot ng 3: tng kt
- Mc tiờu: Khc sõu thờm kin thc c bn v ni dung v ngh thut
ca tỏc phm
- Thi gian: 5 phỳt
- Cỏch thc tin hnh: Nờu cõu hi vn ỏp
- ĐVĐ: Mục III giúp chúng ta nắm chắc hơn những kiến thức cơ bản về
nội dung và nghệ thuật của on trớch
H ca Gv v HS Ni dung cn t
(?) Em hóy nhn xột
tng hp chung v nhng
nột c sc nht v ni dung
v ngh thut ca trớch
on?
III.Tng kt
1. Ni dung:
- Xõy dng nhõn vt vi nhng c im
tớnh cỏch ni bt ca ngi phm cht trung
ngha, tinh thn thng vừ, dng mónh ca
ngi anh hựng.
2, Ngh thut:
- Ngh thut k chuyn, to tỡnh tit gay cn,
bt ng.
- Ngh thut khc ho tớnh cỏch nhõn vt
Dn dũ: 4 phỳt
- Nm vng ct truyn, giỏ tr ni dung v ngh thut ca on trớch.
-Lm bi tp nõng cao( SGK)
- Son bi: Luyn tp v liờn kt trong vn bn.
15