69
GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ HỢP ĐỒNG KINH TẾ
NHỮNG BẤT CẬP DƯỚI GÓC ĐỘ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
Đoàn Đức Lương
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam khóa IX, kỳ họp thứ tư đã thông qua
Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật tổ chức Tòa án nhân dân vào ngày 28
tháng 12 năm 1993. Điều 1 của Luật quy định thẩm quyền của Tòa án nhân dân
xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh tế, lao động và giải
quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. Trên cơ sở đó Pháp lệnh thủ
tục giải quyết các vụ án kinh tế được ban hành có hiệu lực thi hành từ ngày 1
tháng 7 năm 1994 quy định thẩm quyền và thủ tục giải quyết các tranh chấp kinh
tế. Kể từ thời điểm này chấm dứt hoạt động của Cơ quan trọng tài kinh tế nhà
nước các cấp và các tranh chấp kinh tế thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án
nhân dân theo thủ tục tố tụng kinh tế. Qua mười năm hoạt động và thực hiện
Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế có thể nói Tòa án nhân dân các
cấp có thẩm quyền đã vận dụng tôtú các quy định của pháp luật để giải quyết các
tranh chấp kinh tế. Việc giải quyết đã mang lại quyền và lợi ích hợp pháp cho các
chủ thể kinh doanh, đảm bảo công khai, trực tiếp, bước đầu đã tạo niềm tin cho
các chủ thể vào hình thức giải quyết tranh chấp kinh tế mới tại toà án theo thủ tục 70
tố tụng tư pháp. Tình hình thụ lý và giải quyết các tranh chấp kinh tế tại cấp sơ
thẩm mười năm qua như sau:
Năm
199
4

107
8
101
0
859 575 557

638
(Nguồn các Báo cáo tổng kết ngành của Toà án nhân dân tối cao)
Trong các tranh chấp kinh tế phát sinh tại Tòa án các tranh chấp về hợp
đồng kinh tế chiếm tỷ lệ chủ yếu nhưng khi áp dụng các quy định của pháp luật
về hợp đồng nhiều trường hợp gặp phải nội dung của điều luật quy định không rõ
ràng, dễ dẫn đến cách hiểu khác nhau và chưa có hướng dẫn áp dụng thống nhất
nên các tòa án áp dụng pháp luật để giải quyết các tranh chấp cụ thể dễ dẫn đến
kết quả khác nhau. Điều 8 Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế quy định hợp đồng kinh
tế bị coi là vô hiệu trong các trương hợp: Nội dung của hợp đồng kinh tế vi phạm
điều cấm của pháp luật; một trong các bên ký kết hợp đồng kinh tế không có
đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật để thực hiện công việc đã được
thỏa thuận trong hợp đồng; người ký kết hợp đồng không đúng thẩm quyền hoặc
có hành vi lừa đảo. Việc xử lý tài sản tiến hành theo nguyên tắc các bên có nghĩa 71
vụ hoàn trả cho nhau tất cả tài sản đã nhận được từ việc thực hiện hợp đồng. Tuy
nhiên vào năm 1989, tuy nền kinh tế đổi mới từ tập trung bao cấp sang kinh tế thị
trường nhưng Pháp lệnh hợp đồng kinh tế, một pháp lệnh gần như "con đẻ" của
cơ chế tập trung quan liêu bao cấp vẫn được thông qua (1). Đến thời điểm hiện
nay Pháp lệnh vẫn còn hiệu lực thi hành nên thực tiễn giải quyết tuyên bố hợp
đồng kinh tế vô hiệu còn vướng mắc. Ví dụ về một trường hợp cụ thể tranh chấp
về hợp đồng kinh tế việc giải quyết của các cấp Tòa án khác nhau: Tranh chấp
hợp đồng mua bán tôm đông lạnh giữa Công ty xuất nhập khẩu thủy sản HN (gọi

Sau khi vụ án được xét xử phúc thẩm các đương sự có đơn khiếu nại nên
Chánh án Tòa án tối cao đã có kháng nghị số 04/ 2002/ TK-KT đối với bản án số
126 của Tòa án cấp phúc thẩm. Trong Quyết định số 08/UBTP-KT của Ủy ban
thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xét xử theo trình tự giám đốc thẩm nhận định
việc tuyên bố hợp đồng vô hiệu là toàn bộ là phù hợp nhưng cấp phúc thẩm
không xem xét số tiền thuế giá trị gia tăng 69.712.202 đồng mà Công ty HN đã
nộp thay cho Công ty TP. Tiền thuế này Công ty TP đã làm thủ tục khê khai khấu
trừ theo công văn của trả lời của Cục Thuế; đồng thời Công ty TP có văn bản
cam kết sẽ chuyển 10 phần trăm thuế giá trị gia tăng cho Công ty HN khi được
Cục Thuế khấu trừ. Vì vậy, quyết định giám đốc thẩm đã sửa một phần bản án
phúc thẩm buộc Công ty TP phải hoàn trả 69.712.202 đồng cho Công ty HN.
Trong vụ án trên, quan điểm của cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm về vụ án
khác nhau nên đưa ra các phán quyết hoàn toàn khác nhau. Tuy nhiên, cần xem
xét việc đưa ra các phán quyết của hai cấp xét xử dựa trên các quy định nào của
pháp luật. Theo quy định tại điểm c, khoản 1, điều 8 Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 73
thì hợp đồng kinh tế bị coi là vô hiệu toàn bộ khi người ký kết hợp đồng kinh tế
không đúng thẩm quyền. Trong thực tế có những trường hợp hợp đồng do cấp
phó ký trong phạm vi phân công nội bộ công ty (cấp phó phụ trách mảng kinh
doanh) hoặc người đại diện theo pháp luật biết việc ký kết hợp đồng kinh tế và
thực hiện hợp đồng kinh tế đó có coi là có sự chấp thuận hay không. Theo quy
định tại điều 154 Bộ luật Dân sự năm 1995 quy định giao dịch dân sự do người
không có thẩm quyền đại diện xác lập thực hiện không làm phát sinh quyền và
nghĩa vụ đối với người được đại diện trừ trường hợp được người đại diện chấp
thuận. Trở lại vụ án trên, mặc dù hợp đồng kinh tế do Phó giám đốc Công ty ký
không có ủy quyền nhưng hợp đồng đã được thực hiện thông qua việc Công ty
TP đã nhận đủ hàng bán lại cho đối tác khác và đã thanh toán 650 triệu đồng cho
Công ty HN. Ở đây, rõ ràng đã có sự chấp thuận của Giám đốc - người đại diện

và chủ thể hợp đồng kinh tế nói riêng, góp phần làm lành mạnh môi trường kinh
doanh. Để đảm bảo quyền tự do hợp đồng nên đã đến lúc tuyên bố hủy bỏ Pháp
lệnh hợp đồng kinh tế năm 1989 và xây dựng chế định hợp đồng chung trong Bộ
luật dân sự hoặc luật riêng về hợp đồng phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội ở
nước ta hiện nay và trong tương lai. Hiện nay, ở nước ta chính vì quan niệm hợp
đồng dân sự và hợp đồng kinh tế có bản chất pháp lý khác nhau, do đó, pháp luật
điều chỉnh của chúng ta không có khả năng hỗ trợ bổ sung cho nhau đã dẫn đến
tình trạng các cơ quan tài phán Việt Nam thường lúng túng trong việc áp dụng
pháp luật (2). Việc xem xét hợp đồng vô hiệu nên quy định thành các trường hợp
khác nhau (tương tự như hợp đồng vô hiệu tuyệt đối và vô hiệu tương đối) theo
như pháp luật các nước trên thế giới. Trong trường hợp hợp đồng kinh tế vi phạm
điều kiện chủ thể, thiếu sự tự nguyện mà các bên vẫn chấp nhận thực hiện chỉ có
tranh chấp quyền và nghĩa vụ phát sinh theo hợp đồng thì giải quyết theo yêu cầu
không cần tuyên bố vô hiệu. Hợp đồng có thể sai quy định về hình thức, giao kết
sai thẩm quyền, nhầm lẫn, song các bên tự nguyện chấp nhận thì Tòa án không
can thiệp (3). Ngoài ra việc cần sửa đổi tên gọi hợp đồng kinh tế thành hợp đồng
kinh doanh, hợp đồng thương mại có tính chất là các hợp đồng chuyên biệt cho 75
đúng với tính chất và mục đích và thống nhất với pháp luật trong nước (Điều 29
Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004, Pháp lệnh trọng tài thương mại năm 2003 ) Chú thích:
1. Trần Hữu Huỳnh. Pháp lệnh Trọng tài thương mại những thử thách
phía trước. Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Văn phòng Quốc Hội, số
4 (2003) 61
2. Phương Linh. Từ chuyện "Hợp đồng vô hiệu" đến niềm tin vào pháp
luật. Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Văn phòng Quốc Hội, số 4


77
Doan Duc Luong
College of Sciences, Hue University
SUMMARY
Among the economic disputes arising at the courts, the number of disputes
over economic contracts is considerably big. However, the related resolutions
are not made in the same way by the courts of various levels due to the fact that
the current regulations and laws about economic contracts are either outdated or
overlapped or ambiguous . This essay points out the issue by analyzing a specific
case, thereby showing the necessity to improve them to adapt well to the existing
market economy in our country.