TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Thạch Lam là một nhà văn có vị trí đáng kể trong văn học Việt Nam giai
đoạn 1932-1945. Là một trong những cây bút chủ chốt của Tự lực văn đoàn, nhưng
ông đã chọn cho mình một hướng riêng, hướng đi ấy thể hiện bản lĩnh, cá tính của
một cây bút giàu chất nhân văn và đậm tính dân tộc, một tâm hồn nhạy cảm, một
văn phong trong sáng và tinh tế. Thạch Lam không ưa sự ồn ào, hào nhoáng, mà
thiên về kín đáo, bình dị. Ông mơ tới một xã hội có nhiều “công bằng và thương
yêu” và muốn đạt tới điều đó không phải bằng hành động của một nhà cải cách xã
hội mà bằng thiên chức của một nhà văn thuần tuý, luôn khát khao vươn tới sự hoàn
thiện của cái đẹp Chân - Thiện - Mỹ. Thạch Lam đã sống một đời văn quá ngắn
ngủi, nhưng những tác phẩm văn chương của ông chắc chắn sẽ có sức sống dài lâu,
bởi ở đó, độc giả không chỉ nhìn thấy những vẻ đẹp hình thức, mà còn tìm thấy
bóng dáng đời sống tinh thần, đời sống nội tâm phong phú của chính mình.
1.2. Tuy sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau, nhưng nhắc đến Thạch Lam,
người ta nghĩ ngay đến hai thể loại đã in đậm dấu ấn riêng ông trong sáng tạo là
truyện ngắn và tùy bút. Cùng với Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, Thạch Lam đã tạo nên
một dòng truyện ngắn mang phong cách riêng: dòng truyện ngắn trữ tình, làm
phong phú thêm diện mạo của văn xuôi hiện đại nước nhà. Người ta xem Thạch
Lam là một trong những bậc thầy của truyện ngắn Việt Nam hiện đại.
1.3. Có nhiều con đường tiếp cận giá trị truyện ngắn của Thạch Lam. Nhà
văn học sử nhìn thấy vị trí của truyện ngắn Thạch Lam trong sự nghiệp của ông nói
riêng và bức tranh văn học Việt Nam hiện đại nói chung. Nhà lý luận văn học đánh
giá những đóng góp của Thạch Lam cho thi pháp thể loại Bên cạnh những phương
pháp nghiên cứu quen thuộc ấy, lối tiếp cận truyện ngắn Thạch Lam từ góc nhìn
ngôn ngữ cũng là một hướng đầy triển vọng thì việc tìm hiểu, đánh giá mặt hình
thức, trong đó có ngôn ngữ của một cây bút như Thạch Lam là việc làm cần thiết.
Thành công về mặt ngôn ngữ của một cây bút truyện ngắn có thể biểu hiện ở
mọi cấp độ, ở mọi lớp ngôn từ, trong đó, vấn đề từ ngữ là những phương diện nổi
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 1

người yêu mến văn chương Thạch Lam lúc bấy giờ. Thạch Lam cùng với truyện
ngắn đã góp phần khẳng định và đưa nền văn học hiện đại nước nhà tiến lên một
tầm cao mới và truyện ngắn cũng từ đây mà gần gũi với người đọc.
Thạch Lam bước vào văn đàn từ những năm 30 của thế kỷ, nhưng xuất hiện
với tư cách truyện ngắn từ thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương (1936-1939).
Phong trào quần chúng rộng rãi này có tác động hoàn toàn giống nhau đối với các
cây bút văn xuôi của nhóm Tự lực văn đoàn. Nhưng Thạch Lam không khẳng định
mình bằng những tiểu thuyết dài, Ông xuất hiện với phong cách truyện ngắn đặc sắc
và tiêu biểu trong Tự lực văn đoàn cũng như trong nền văn học Việt Nam, tính đến
thời đại ông. Trong văn học nước ta, các nhà phê bình thường đồng ý là Thạch Lam
- cây bút tự lực đã đưa thể loại truyện ngắn đến độ nghệ thuật cao hơn cả. Trước hết
xét về mặt khối lượng tác phẩm, truyện ngắn là thể loại được ông viết nhiều nhất
trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của mình.
Truyện ngắn cũng là thể loại thể hiện được phong cách ngôn ngữ trong sáng
tác của Thạch Lam. Phong cách ấy - như nhiều nhà nghiên cứu phê bình nhận xét -
giàu tính trữ tình, đậm chất thơ, không cầu kì, rườm rà, ngược lại, hết sức giản dị.
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 3
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
Đặc biệt, ngôn ngữ truyện ngắn Thạch Lam rất hiện đại. Hơn nửa thế kỉ đọc lại vẫn
thấy mới mẻ như ngôn từ nghệ thuật của ngày hôm nay.
2. Từ ngữ trong truyện ngắn Thạch Lam
2.1 Khái niệm từ
Cho đến nay, trong ngôn ngữ học, các định nghĩa về từ đã được đưa ra không
ít. Các định nghĩa ấy, ở mặt này hay mặt khác đều đúng nhưng đều không đủ và
không bao gồm hết được tất cả các sự kiện được coi là từ trong ngôn ngữ và ngay
cả trong ngôn ngữ cũng vậy. Chẳng hạn: Từ là một tổ hợp âm có nghĩa chăng? Từ
là một tổ hợp các âm phản ánh khái niệm chăng? Tất cả là những câu hỏi đã từng
được đặt ra nhưng chưa có câu trả lời xác đáng.
"Từ là đơn vị cụ thể của ngôn ngữ. Khi nói đến một ngôn ngữ là phải nghĩ
ngay đến từ vì ngôn ngữ mà không có từ thì không tồn tại được. Với tư cách là một

trong câu văn như: thoáng thấy, thoáng nghe, thoáng nhìn, thoáng nghĩ, thoáng
ngửi, bỗng nhiên, mang mámg, không rõ rệt một cách liên tục. Chính vì thế mà
cuộc sống hiện lên tựa hồ rất khó nắm bắt, như có như không nhưng lại có vẻ rất
gần gũi với con người: “Đọc truyện ngắn Thạch Lam, thấy tần số chữ cảm giác
xuất hiện cao. Chính nhờ cái cảm giác mà nhà văn tạo nhịp cầu nối những tâm hồn
đồng điệu chia sẻ. Cảm giác đã tạo nên chất men đặc biệt trong văn Thạch Lam:
say mà tỉnh, ảo mà thực, liên tục mà đứt đoạn, rõ ràng mà mơ hồ” .
Những trang văn tả thiên nhiên trong truyện ngắn của Thạch lam cảnh vật
đựơc hiện lên thật thuần khiết và sinh động. Ông đã phát hiện ra thiên nhiên, tâm
trạng, “nó thay đổi cùng với tâm trạng con người trong cuộc”. Trong truyện ngắn
Thạch Lam, ta bắt gặp những từ ngữ miêu tả cảnh ánh sáng và bóng tối xuất hiện
nhiều lần, sự đối lập của hai thứ ánh sáng này cũng đã góp phần tạo nên cái đặc sắc
trong các thiên truyện.
Xét một cách tổng thể, vốn từ không phải chỉ là nhân tố tạo nên sắc thái
riêng cho truyện ngắn mà còn là thành tố tạo nên sự mới mẻ, hiện đại cho ngôn ngữ
truyện ngắn của Thạch Lam.
Lớp từ được dùng với tần số cao trong truyện ngắn Thạch Lam là lớp từ
chung hoặc là từ vựng toàn dân. Lớp từ này được sử dụng phần lớn ở tập truyện mà
người viết đi sâu khảo sát. Điều này không có gì đặc biệt. Bất cứ nhà văn nào, sống
và viết trong một thời đại cụ thể, vốn từ của anh ta sẽ là sự phản ánh khá trung thực
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 5
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
từ vựng của toàn dân. Nói cách khác, vốn từ của một nhà văn luôn có nét thống nhất
với từ ngữ trong ngôn ngữ văn hóa của thời đại. Trong toàn bộ truyện ngắn của
Thạch Lam, lớp từ chung là khối từ ngữ lớn nhất, đóng vai trò nền tảng. Ta bắt gặp
trong các truyện ngắn của nhà văn, những từ ngữ sách vở, từ ngữ thi ca, từ ngữ
thông tục, từ ngữ sinh hoạt… của mọi lớp người được ông miêu tả.
Từ ngữ nghề nghiệp cũng là lớp từ được dùng với tần số cao trong truyện
ngắn Thạch Lam. Từ nghề nghiệp là lớp từ bao gồm những đơn vị từ ngữ được sử
dụng phổ biến trong phạm vi những người cùng làm một nghề nào đó. Trong tập

Trường được hiểu là toàn bộ các đơn vị ngôn ngữ (chủ yếu là các đơn vị từ
vựng) tập hợp lại do sự thống nhất về nội dung (đôi khi cũng có sự đồng nhất của
các dấu hiệu hình thức) và phản ánh sự tương đồng về khái niệm, về đối tượng hay
về chức năng của những hiện tượng mà các đơn vị ngôn ngữ đó biểu thị .
2.2.2. 1 Trường “vận động”
Một lối tiếp cận đời sống và vốn ngôn ngữ riêng của một cá nhân. Có thể
thấy rõ điều này qua việc khảo sát một số trường từ vựng trong truyện ngắn Thạch
Lam bên cạnh sự tương quan với một số nhà văn cùng thời để nhận ra những nét
đặc thù.
Đây là một trong những trường phổ biến nhất trong tác phẩm tự sự. Các nhân
vật trong truyện là những con người thuộc mọi tầng lớp trong xã hội, có cuộc đời và
số phận riêng. Tất cả đều hoạt động nói cười, ăn uống, đi lại trong không gian
được nhà văn xây dựng. Chính vì thế, lớp từ thuộc trường “vận động” xuất hiện với
tần số cao trong tác phẩm của bất kỳ nhà văn nào. Chẳng hạn trong truyện ngắn của
Vũ Trọng Phụng ta gặp những từ: rón rén, hấp tấp chạy vào, bước, bước đến,
chạy đi, cuống cẳng, bỏ chạy, nhanh nhẹn, lên tỉnh, ung dung đi ra, đi nghễu
nghện, dừng chậm đà chân, (Khảo sát các truyện Bộ răng vàng, Người có
quyền,). Thật khó mà nhận ra những dấu hiệu riêng đặc sắc trong lớp từ ngữ chỉ sự
vận động của con người trong truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng vì đó chỉ là những
từ ngữ rất quen thuộc, không có gì đặc biệt, ai cũng có thể dùng như thế.
So với Vũ Trọng Phụng thì lớp từ ngữ chỉ sự vận động trong truyện ngắn của
Thạch Lam xuất hiện thường xuyên là: vội vàng quay lại, tất tả chạy qua đường,
đi lên đây, về nhà, rảo bước, đến chơi, chạy khuất, thong thả bước, theo anh
đến nhà, đi bộ, quay đi, quay ra, đưa về. Qua đây, chúng ta dễ nhận thấy trong
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 7
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
lớp từ ngữ chỉ trường “vận động” của Thạch Lam khác hẳn với của Vũ Trọng
Phụng . Nếu như trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng lớp từ ngữ ấy thể hiện sự vận
động của con người một cách thuần tuý và chính xác là của thế giới nhân vật với
những tính cách mạnh mẽ, từ ngữ ấy cũng là những động từ có tính chất chuyển

mặt, tò mò ngắm nhìn, thấy một cảm tưởng lạ, hình như không có chút liên lạc
gì,…(khảo sát các truyện ngắn Hai đứa trẻ, Người đầm). Đọc truyện ngắn Thạch
Lam, có thể thấy những từ chỉ cảm giác xuất hiện với tần số cao. Chính nhờ cái cảm
giác, mà nhà văn đã tạo nhịp cầu nối những tâm hồn đồng điệu chia sẻ. Cảm giác đã
tạo nên chất men đặc biệt trong văn Thạch Lam: say mà tỉnh, ảo mà thực, liên tục
mà đứt đoạn, rõ ràng mà mơ hồ. Nghệ thuật phân tích cảm giác là một trong những
biệt tài của ngòi bút Thạch Lam.
2.2.2.3. Trường “đồ vật”
Trong các tác phẩm, đồ vật thường gắn với đời sống sinh hoạt của các nhân
vật. Qua thế giới đồ vật, ta có thể hình dung phần nào về cuộc sống của những con
người, những lớp người được miêu tả. Từ ngữ chỉ đồ vật vì thế cũng là một lớp từ
ngữ quan trọng.
Nhân vật trong truyện Thạch Lam là những con người nghèo khổ, lam lũ thì gắn
với họ cũng là những đồ vật bình thường, không có gì sang trọng như: chăn, màn
đỏ, giường, phản, hòm, áo bông, thúng áo, áo rét, áo vệ sinh, áo dạ, siêu nước,
vỉ buồm, sách, bàn giấy, bút, cặp, tờ báo, bàn viết, mũ, đồng hồ, va li, khăn
mặt, xà phòng, quả thuốc sơn đen, chõng nan, ). Trong truyện Thạch Lam ta
bắt gặp cả một thế giới đồ vật bình thường, bình thường nhưng không tầm thường,
bởi ở đó lại toát lên một đời sống sinh hoạt giản dị của những con người lao động
nghèo khổ trong xã hội. Thạch Lam nói về thế giới đồ vật ấy là để thương cảm, xót
xa cho con người trong cuộc sống đói nghèo túng quẫn, thể hiện lòng nhân đạo của
một nhà văn với những trang viết “nặng nghĩa đời”. Cái quan trọng ở đây là Thạch
Lam viết về những con người, những đồ vật trong truyện ngắn của ông xuất phát từ
tấm lòng gần gũi, yêu thương con người chứ không phải từ sự căm thù xã hội như
Vũ Trọng Phụng hay một số nhà văn cùng thời khác.
Trong truyện của Thạch Lam, ta còn bắt gặp lớp từ ngữ thuộc một số trường
khác cũng rất nổi bật như: trường “ánh sáng” và trường “bóng tối”. Đây là hai tập
hợp từ được Thạch Lam chú ý và gửi gắm ý đồ nghệ thuật nhất định. Chí ít, nó thể
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 9
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM

tạo dựng một bối cảnh, gây một bầu không khí thích hợp hoàn toàn với những tình
cảm dịu dàng êm ái của các nhân vật, với niềm mơ mộng và tình yêu thiết tha của
những tâm hồn bén nhạy trước mọi kích thước từ ngoại giới. Bởi cảnh sinh tình,
cảnh gợi tình và tình hoà với cảnh” .
Cơ sở để tạo nên loại ngôn ngữ này không chỉ xuất phát từ vốn kiến thức,
tính tình của nhà văn mà còn có cội rễ từ quan niệm nghệ thuật mà Thạch Lam từng
kêu gọi “Bỏ hết những cái sáo, những cái kêu to mà trống rỗng, những cái giả
dối đẹp đẽ, đi tìm cái giản dị, cái sâu sắc và cái thật bằng cách quan sát đúng và
rung động đúng, đó là công việc mà các nghệ sĩ phải làm”. Không quá trau chuốt,
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 11
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
cầu kỳ như Nguyễn Tuân, cũng không biệt tài về tiếng lóng như Nguyên Hồng, trào
phúng như Vũ Trọng Phụng, Thạch Lam chinh phục trái tim độc giả bằng ngôn ngữ
vừa cho ta nhìn vào vừa cho ta cảm. Ngôn ngữ ấy nhẹ nhàng, giản dị, trong sáng và
thật đơn giản.
Bên cạnh sự giản dị, trong sáng, mượt mà, từ ngữ trong truyện ngắn của
Thạch Lam còn sâu lắng, đằm thắm và thấm đượm tình người. Văn Thạch Lam nhẹ
nhàng nhưng sức gợi mở lớn và có khả năng khơi sâu tìm vào cảm giác. Ông đã
dùng thủ pháp so sánh để miêu tả tâm hồn nhân vật và thiên nhiên: “Tiếng mưa reo
và gió thổi như một thứ âm nhạc vui vui, ru ngủ người ta dần dần” (Tiếng chim
kêu);“Tâm hồn Thành trơ trọi như một cánh đồng thấp mà lúa đã gặt rồi” (Cuốn
sách bị bỏ quên); “bà cụ già lê nhích lại gần, cúi xuống khe khẽ kéo lại như có một
vết thương chưa khỏi” (Nhà mẹ Lê).
Sử dụng nhiều thủ pháp so sánh với ngôn từ giản dị nhưng không nhàm chán,
ngược lại, rất đắt, rất hay. Nó làm cho câu văn giàu hình tượng và sức biểu cảm. So
sánh cùng với cảnh ngắt nhịp câu dài, ngắn nhịp nhàng uyển chuyển tạo cho tác
phẩm giàu nhạc điệu:
“Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru…” (Hai đứa trẻ); “có cái gì dịu
ngọt, chăng tơ đâu đây”(Dưới bóng hoàng lan); “những thứ hàng nho nhỏ, khác
nhau và xinh xắn: cuộn chỉ, bao kim, hộp bút, cúc áo, giấy lơ một trăm thứ lặt vạt

Càng đi sâu, ta càng thấy Thạch Lam có một lối văn không thích lối dùng từ
to tát, không cố tỏ ra “uyên bác” đan dệt bởi những câu chữ mang tính sách vở.
Thạch Lam dùng “một lối văn giản dị, dễ hiểu, ít chữ Nho, một lối văn thật có tính
cách An Nam”. Những viên gạch dựng nên tác phẩm của ông là những viên gạch
mộc, từ ngữ trong văn của ông trong sáng, giản dị không quá nhiều những phương
pháp tu từ.
Văn Thạch Lam giản dị mà nó không làm mất đi vẻ mềm mại, trong sáng,
không làm duyên một cách cứng nhắc, cầu kỳ mà tự nhiên, nhẹ nhàng nhưng đầy
sức lan toả. Văn của ông lột tả những cảnh đời số phận của người nông dân, những
người chất phác trong xã hội bấy giờ, vậy nên ngoài bút của ông tả một cách chân
thực nhất về cái giản dị, mộc mạc, chất phác của những người nông dân, những
người nghèo. Nó sẽ gượng gạo, sáo rỗng, thiên cưỡng nếu ông tô vẽ những người
nông dân, người nghèo hàng ngày vật lộn với cuộc sống mưu sinh. Để có sự giản dị
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 13
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
trong sáng trong ngôn từ, nhà văn phải có mĩ cảm riêng, bởi xét cho cùng, cái đẹp
của ngôn từ nghệ thuật trong tác phẩm là kết quả của một quan niệm thẩm mĩ mà
nhà văn luôn có ý thức trau dồi
2.2. Sự mới mẻ hiện đại
Nói đến Thạch Lam, người đọc luôn nhớ đến một cây viết truyện ngắn xuất
sắc trong nhóm Tự lực văn đoàn cũng như văn học giai đoạn 1930-1945. Là nhà
văn của Tự lực văn đoàn nhưng ông lại hướng ngòi bút của mình theo một hướng
riêng, hướng đi ấy thể hiện phong cách, cá tính sáng tạo của nhà văn, ông đã tạo cho
mình một lối viết riêng mới mẻ, hiện đại.
Trong những sáng tác viết về người dân lao động Thạch Lam khác với các
nhà văn Tự lực văn đoàn, và cũng khác với các nhà văn hiện thực như Nguyễn
Công Hoan, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng. Các nhà văn của Tự lực
văn đoàn cũng quan tâm đến đời sống của nhân dân lao động, hiểu được nỗi thống
khổ của dân nghèo thành thị nhưng họ chỉ quan tâm đến đời sống bên ngoài, những
mối quan hệ xã hội và tập trung khai thác nguyên nhân của nỗi khổ đó. Họ kêu gọi

đời nàng lúc nào cũng chịu khó và hết sức như tấm vải thô dệt đều nhau. Có phải
đâu chỉ mình cô; trong những luỹ tre xanh kia, bao nhiêu người cũng như cô, cũng
phải chịu khó và nhọc nhằn”
Trong sáng tác của mình, Thạch Lam đã thực sự trở thành người nghệ sỹ tài
hoa trong việc phát huy khả năng vô tận của ngôn ngữ, tạo dựng được một phong
cách riêng, độc đáo. Văn Thạch Lam được viết cách đây hơn nửa thế kỉ nhưng vẫn
luôn tươi mới, hiện đại.
Như mọi người đều biết, Thạch Lam, qua hầu hết các truyện ngắn của ông đã
chứng tỏ một nhà văn có lối viết dùng từ ngữ nhẹ nhàng, giản dị và tế nhị hiếm có.
Ở Thạch Lam, dường như không có những từ ngữ phức tạp, cồng kềnh, thô thiển,
vênh váo Xét trên phương diện cấu trúc, truyện Thạch Lam tiến gần hơn cả với
truyện ngắn hiện đại, hầu như truyện của ông không có cốt truyện hoặc cốt truyện
đơn giản. Truyện của ông cảm xúc nhiều hơn là hình thức truyện. Tiêu biểu là tác
phẩm Hai đứa trẻ, toàn truyện không có hành động phát triển xung đột, mà chỉ toàn
là tâm trạng, một khoảng không gian. Ở nhiều truyện khác, Thạch Lam chỉ xoay
quanh một tình huống. Mỗi tình huống lại thể hiện một cảnh đời tội nghiệp nào đó.
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 15
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
Và đằng sau số phận, hoặc tâm lý nhân vật được miêu tả, bao giờ người đọc cũng
thấy thấp thoáng gương mặt của tác giả.
Ngòi bút của Thạch Lam có xu hướng hướng nội, đi vào thế giới bên trong
với những cảm xúc, cảm giác; ông đặc biệt tinh tế khi diễn tả, phân tích những rung
động mong manh, thoáng qua, những biến thái tinh vi của tâm hồn trước ngoại
cảnh. Đó là cảm giác lâng lâng lạ lùng trước thay đổi bất chợt của thiên nhiên, được
cảm nhận qua tâm hồn trẻ thơ như Hai đứa trẻ. Đó là cái “rung động khẽ như cánh
bướm non”. Đó là cái cảm giác êm ả buồn vắng khi chiều tàn nơi phố huyện với nỗi
đợi chờ mơ hồ và khắc khoải của hai chị em Liên trong Hai đứa trẻ.
Thạch Lam cũng là cây bút đầu tiên có ý thức khai thác chất thơ trong đời
sống bình dị thường nhật. Không khỏi có ý kiến cho rằng ông là nhà văn thi vị hoá
hiện thực. Khác với truyện ngắn Nguyễn Công Hoan - loại truyện mang nhiều yếu

Không gian được lựa chọn trong tác phẩm: Một phố huyện nghèo nơi tiếp
giáp giữa thành thị và thôn quê song dưới ngòi bút Thạch Lam dường như
tính chất làng đã nhiều hơn tính chất phố.
Trong không gian êm ả, tĩnh lặng của phố huyện, mỗi hình ảnh được ngòi
bút Thạch Lam gợi ra đều chan chứa chất thơ: Phương Tây "đỏ rực như
lửa cháy", đám mây "ánh hồng như hòn than sắp tàn", tiếng trống thu
không "vang xa để gọi buổi chiều", đêm mùa hạ "êm như nhung và thoảng
qua gió mát", vòm trời "hàng ngàn ngôi sao ganh nhau lấp lánh", những
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 17
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
con đom đóm "bay là là trên mặt đât hay len vào những cành cây", bóng
bác phở Siêu "mênh mông ngả xuống đất một vùng và kéo dài đến tận
hàng rào hai bên ngõ"…Tất thảy đều là những hình ảnh, màu sắc, âm
thanh vô cùng quen thuộc, bình dị mà ngỡ như rất mới mẻ, rất gợi cảm
trong những câu văn Thạch Lam bởi nó không chỉ hiện diện như một khái
niệm mà như một trạng thái của sự sống đang xao động để chuyển dần
một cách tinh tế cái xao động ấy vào tâm hồn con người. Dưới ngòi bút
Thạch Lam, thậm chí đến cả rác rưởi của một phiên chợ quê cũng gợi nhớ
bao điều thân thuộc.
Thạch Lam ít dùng những chữ to tát, những nhịp điệu gấp gáp vội
vàng, lời văn của ông nhuần nhuyễn, tinh tế để phô diễn những trạng thái,
những cảm xúc trong tâm hồn. Câu văn của Thạch Lam nhiều thanh bằng
gợi một nhịp điệu chậm buồn nhưng có sức lan toả. Chẳng hạn khi miêu
tả vẻ trầm buồn nhưng cũng rất đỗi nên thơ của phố huyện, Thạch Lam đã
viết: "Chiều, chiều rồi, một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch
nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào…" Hay miêu tả
cảnh đêm tối sau khi chuyến tàu đi qua: "Đêm tối vẫn bao bọc xung
quanh, đêm của đất quê, và ngoài kia đồng ruộng mênh mang và yên
lặng"
Bên cạnh đó, Thạch Lam đã sáng tạo ra một thứ ngôn ngữ nghệ

dịu nhẹ trong từng thiên truyện, và nhất là ở hình thức tổ chức ngôn ngữ. Tất cả bắt
nguồn từ một quan niệm nghệ thuật và một nhãn quan ngôn ngữ của nhà văn.
2. Nói đến ngôn ngữ truyện ngắn Thạch Lam, trước hết phải đề cập đến từ
ngữ được nhà văn sử dụng. Trước khi đi vào các vấn đề cụ thể, bài viết nêu quan
điểm về từ ngữ trong tác phẩm tự sự và các hướng tiếp cận.
Có thể thấy, từ ngữ trong văn bản tự sự vẫy gọi nhiều cách tiếp cận khác
nhau. Nhà từ vựng học thống kê vốn từ của nhà văn đặt chúng trong tương quan với
vốn từ của toàn dân ở một nhát cắt đồng đại để đưa ra nhận xét. Trên cở đó, luận
văn đã mô tả vốn từ trong truyện ngắn của nhà văn, ở đó, nổi bật là các lớp từ toàn
dân, từ nghề nghiệp,… Nhưng đáng nói hơn là các trường từ vựng - ngữ nghĩa tiêu
biểu có mặt trong truyện ngắn Thạch Lam. Đó là trường vận động, trường cảm
giác, cảm xúc, trường đồ vật. Để thấy được những nét riêng ở các trường từ vựng -
ngữ nghĩa được khảo sát tiểu luận đã đối sánh cách sử dụng từ của Thạch Lam với
những nhà văn cùng thời như Vũ Trọng Phụng. Tiểu luận cũng đề cập đến tính
trong sáng, giản dị, tính mới mẻ hiện đại như là những phẩm chất nghệ thuật của từ
ngữ trong truyện Thạch Lam.
GVTH: HỒ THỊ THẾ Page 20
TỪ NGỮ TRONG TRUYÊN NGẮN CỦA THẠCH LAM
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Vũ Tuấn Anh (1994), "Nỗi buồn Thạch Lam - một tâm thế xã hội
và nhân văn", sách Thạch Lam về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo dục, Hà Nội,
tr.96-101.
2. Đỗ Hữu Châu (1973), “Khái niệm “trường” và việc nghiên cứu hệ
thống từ vựng”, Ngôn ngữ, (2), tr. 45-53.
3. Đỗ Hữu Châu (1997), Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, Nxb Giáo dục, Hà
Nội.
4. Trần Ngọc Dung (1994), "Phong cách truyện ngắn Thạch Lam",
sách Thạch Lam - văn chương và cái đẹp, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội.
5. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên, 2004), Từ
điển thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.