1Một số thành tựu về cải thiện giống cây rừng
ở nước ta trong những năm gần đây GS. Lê Đình Khả, TS. Hà Huy Thịnh

I. Mở đầu.

Công tác giống cây rừng ở nước ta được bắt đầu từ năm 1930 khi các nhà lâm nghiệp
người Pháp xây dựng một số điểm khảo nghiệm cho một số loài cây trồng rừng ở
nước ta. Sau đó, trong những năm 1950 - 1960 các khảo nghiệm cho bộ giống 18
loài bạch đàn, 15 loài thông và một số loài keo đã được tiến hành tại vùng núi Đà Lạt
mà đến nay đã thành một số loài có giá trị như Eucalyptus microcorys và E. grandis
cao 60m với đường kính 55 - 60 cm. Tuy vậy, do điều kiện chiến tranh nên trong
một thời gian dài công tác giống chỉ dừng lại ở bảo quản hạt giống và xây dựng rừng
giống là chính.

2Sau năm 1975, đặc biệt là từ năm 1980, hoạt động cải thiện giống cây rừng mới được
đẩy mạnh trong cả nước. Các hoạt động trong thời gian đầu chủ yếu là khảo nghiệm

triển vọng nhất của chúng nhằm phục vụ các chương trình trồng rừng trong cả nước.
Đó là một số xuất xứ thuộc các loài keo vùng thấp như Keo tai tượng (Acacia
mangium), Keo lá tràm (A. auriculiformis), Keo lá liềm (A. crassicarpa), Keo vùng
cao (như Keo đen A. mearnsii), Keo chịu hạn cho vùng cát khô hạn Ninh Thuận,
Bình Thuận (như A. difficilis, A. tumida, A. torulosa), cùng các loài Bạch đàn vùng
thấp (như E. urophylla, E. cloeziana, E. tereticornis, E. camaldulensis), Bạch đàn
vùng cao (như E. grandis, E. microcorys và E. urophylla). Các xuất xứ có triển vọng
được chọn trong nhóm thông là các loài Thông caribê (như Pinus caribaea var.
hondurensis), Thông ba lá (P. kesiya), Thông nhựa (P. merkusii). Thành tựu nổi bật
là một số xuất xứ được chọn của một số loài tràm có sinh trưởng nhanh gấp 2 lần
loài tràm của ta (như loài Melaleuca leucadendra) hoặc có nhiều tinh dầu (như M.
internifolia) cho vùng ngập phèn ở đồng bắng Cửu Long.

Nhiều giống trong số này đã được gây trồng trên diện rộng ở nhiều nơi trong cả
nước, trong đó một số giống đã được công nhận là giống tiến bộ kỹ thuật.

42. Các cây trội được chọn, các rừng giống và vườn giống được xây dựng.

Hàng loạt cây trội đã được chọn trong nước và ngoài nước làm cây giống để xây
dựng rừng giống và vườn giống hoặc khảo nghiệm hậu thế hay khảo nghiệm dòng vô
tính trong những năm qua. Trong đó có thể kể đến vườn giống Thông ba lá của Công
ty giống ở vùng Đà Lạt, hơn 100 cây trội của Thông ba lá và các khảo nghiệm hậu
thế của chúng tại vùng Đà Lạt và Kon Tum do Trung tâm lâm sinh Lâm Đồng xây
dựng.

còn có tiềm năng bột giấy cao hơn và đặc biệt là có khả năng cải tạo đất cao hơn rất
nhiều so với các loài keo bố mẹ (Lê Đình Khả, 1999). Giống Keo lai đang là một
trong những giống cây trồng rừng chủ yếu ở nước ta. Đến nay hơn 10.000 ha Keo lai
đã được gây trồng trong cả nước.

Bên cạnh giống Keo lai là các dòng Bạch đàn urophylla như U6 nhập từ Trung Quốc
(Xí nghiệp giống thành phố Hồ Chí Minh), các dòng PN2, PN14 do Trung tâm cây
nguyên liệu giấy Phù Ninh chọn tạo. Ngoài ra, còn có các dòng Phi lao 701 và 601
được nhập của Trung Quốc (Trung tâm bảo vệ rừng số 2, Thanh Hoá) cũng là những
giống có năng suất cao, thích hợp với vùng cát ven biển.
6
4. Một số giống lai nhân tạo ở Bạch đàn và Keo được đưa vào khảo nghiệm.

Giống lai tự nhiên giữa Bạch đàn trắng và Bạch đàn đỏ (gọi là Bạch đàn lẫn) được
phát hiện trước đây có năng suất cao gấp 2 - 3 lần giống bố mẹ (Lê Đình Khả, 1970),
cũng như các giống Bạch đàn lai khác trên thế giới và Keo lai trong những năm gần
đây có năng suất rất cao đã gợi lên vấn đề lai giống nhân tạo cho Bạch đàn và Keo.

Trong các năm 1996 - 2000 Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng đã lai giống và tạo
được hơn 50 tổ hợp lai thuận nghịch giữa các loài Bạch đàn urô (U), Bạch đàn trắng
caman (C) và Bạch đàn liễu (E). Qua khảo nghiệm 2 - 3 năm tại Ba Vì và một số nơi
khác đã chọn được một số cây trội trong 8 tổ hợp lai thuộc các nhóm tổ hợp UC, UE,
EU và UU có năng suất gấp 1,5 - 3 lần các giống sản xuất tốt nhất của các loài bố
mẹ, đồng thời có thân cây đẹp và không bị sâu bệnh. Những giống lai này đã được

8Nuôi cấy mô phân sinh tuy tốn kém và đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, song lại có tác
dụng trẻ hoá cao độ vật liệu giống nên phối hợp với nhân giống hom tạo thành công
nghệ mô-hom đang được áp dụng ở một số cơ sở nghiên cứu và sản xuất lâm nghiệp
ở nước ta.

6. Công nghệ tế bào và chỉ thị phân tử bắt đầu được áp dụng trong cải thiện
giống cây rừng ở nước ta.

ứng dụng chính của công nghệ tế bào trong cải thiện giống cây rừng là nuôi cấy mô
phân sinh. Tuy vậy, hiện nay một số nước đã ứng dụng công nghệ này vào việc
chuyển gen (transgene) cho một số loài cây rừng để tăng năng suất, tăng chất lượng
và tính chống chịu của giống.

Từ năm 1998 Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng đã hợp tác với Viện Nghiên cứu
lâm nghiệp thuộc Công ty giấy Oji của Nhật nghiên cứu biến nạp gen làm giảm hàm
lượng lignin (hoặc đơn giản hoá quá trình chế biến lignin) ở Bạch đàn trắng. Từ năm
2000 Trung tâm lại có hợp tác với Khoa lâm nghiệp của CSIRO ứng dụng chỉ thị
phân tử trong việc xác định các dòng Keo lai và Keo lá tràm tốt nhất đã lựa chọn,
cũng như trong nghiên cứu chọn giống Keo tai tượng.
9

11
Summary

Some achievements of forest tree improvement
in our country for recent years Significant achievements of forest tree improvement in our country for recent years
were as follow: 1 - Some tree species with promising provenances were selected for
some main ecological regions (particularly acacia species for dry-zone and
Melaleuca leucadendra for waterlogged sulphate acid soils); 2 - Plus trees were
selected and some seed orchards were established for some main planting species
(particularly Pinus merkusii with high resin yield); 3 - Natural acacia hybrid clones
and clones of Eucalypt and Casuarina were tested and planted in large scale; 4 -
Some artificial hybrid combinations having high productivity of eucalypt and acacia
were created and tested; 5 - Micropropagation and cutting propagation were applied
in many research and production units. Tree breeding is significantly contributed to
improve productivity of plantations.