Vai trò của công nhân trong Xô Viết Nghệ Tĩnh
Nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Đảng 3-2-1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết
lời đề tựa cho Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh: "Năm 1930 - 1931, khi Đảng ta mới ra
đời, một phong trào lớn mạnh đã dâng lên trong cả nước, mà đỉnh cao nhất là Xô
viết Nghệ Tĩnh…"(1). Xô viết Nghệ Tĩnh là một trong những sự kiện lịch sử oanh
liệt của cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX. Để làm nên sự kiện lịch sử oanh
liệt ấy, giai cấp công nhân Nghệ An với tư cách vừa là giai cấp lãnh đạo, vừa là
đội quân chủ lực đã có vai trò to lớn đi đầu trong các cuộc biểu tình, đấu tranh
chống đế quốc phong kiến, lập nên Chính quyền Xô Viết công nông đầu tiên ở các
xã, huyện trong hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Khẳng định vai trò của
Nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Đảng 3-2-1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã
viết lời đề tựa cho Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh: "Năm 1930 - 1931, khi Đảng ta
mới ra đời, một phong trào lớn mạnh đã dâng lên trong cả nước, mà đỉnh cao
nhất là Xô viết Nghệ Tĩnh…"(1). Xô viết Nghệ Tĩnh là một trong những sự kiện
lịch sử oanh liệt của cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX. Để làm nên sự kiện
lịch sử oanh liệt ấy, giai cấp công nhân Nghệ An với tư cách vừa là giai cấp lãnh
đạo, vừa là đội quân chủ lực đã có vai trò to lớn đi đầu trong các cuộc biểu tình,
đấu tranh chống đế quốc phong kiến, lập nên Chính quyền Xô Viết công nông đầu
tiên ở các xã, huyện trong hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Khẳng định vai trò của
công nhân, báo Vô sản lúc bấy giờ viết: "Công nhân Bến Thủy đã mở đầu cao trào
đấu tranh nhưng nông dân Thanh Chương, Nam Đàn đã lập Xô Viết"(2).
Ngay sau khi ra đời, Đảng cộng sản Việt Nam đã phát động phong trào đấu
tranh rộng lớn trong toàn quốc. Ở Nghệ An, từ tháng 3 đến cuối tháng 4-1930,
dưới sự lãnh đạo của các chi bộ và Công hội đỏ, công nhân đã tổ chức 5 cuộc bãi
công lớn; điển hình là các cuộc bãi công của công nhân Nhà máy cưa Thái Hợp
(13-3-1930), công nhân Nhà máy Diêm (16-3-1930). Các cuộc bãi công đã tập
trung đòi giới chủ tăng lương, giảm giờ làm, không được đuổi việc công nhân bãi
công.
Nhân dịp kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1-5-1930, Trung ương Đảng Cộng
sản Việt Nam phát động phong trào đấu tranh để kỷ niệm ngày Quốc tế lao động
lần đầu tiên tại Việt Nam. Hưởng ứng chủ trương của Trung ương Đảng, công

máy diêm, Nhà máy sửa chữa xe lửa Trường Thi, Nhà máy cưa Thái Hợp; nông
dân các huyện Thanh Chương, Hưng Nguyên (Nghệ An), Can Lộc (Hà Tĩnh).
Theo thống kê “từ đầu tháng 5 đến cuối tháng 8-1930, toàn quốc có 27 cuộc đấu
tranh dưới hình thức bãi công, đình công, biểu tình thì Nghệ Tĩnh chiếm 17
cuộc”(5).
Phong trào đấu tranh của công nhân đã tác động mạnh mẽ đến nông dân. Nông
dân được giác ngộ về ý thức và phương pháp đấu tranh thông qua sự tuyên truyền
của các đảng viên cộng sản, các hội viên nông hội và trực tiếp tham gia các cuộc
đấu tranh của công nhân. Do vậy, bất chấp những cuộc đàn áp đẫm máu và những
thủ đoạn xảo quyệt của chính quyền thực dân phong kiến, từ đầu tháng 9-1930,
phong trào đấu tranh đã lan ra mạnh mẽ khắp các huyện thuộc hai tỉnh Nghệ An
và Hà Tĩnh với những cuộc đấu tranh quy mô lớn, ngày càng quyết liệt.
Ngày 30 tháng 8 năm 1930, dưới sự lãnh đạo của Huyện ủy, 3000 nông dân
huyện Nam Đàn đã tập trung kéo về thị trấn Sa Nam, tràn vào huyện đường, đốt
hồ sơ, phá nhà giam, giải thoát tù nhân. Cuộc đấu tranh đã buộc Tri huyện chấp
nhận yêu sách của đoàn biểu tình. Cuộc biểu tình lịch sử ngày 1-9-1930 của
20.000 nông dân huyện Thanh Chương được coi là mốc mở đầu đánh dấu sự ra
đời của chính quyền Xô viết Nghệ Tĩnh. Tiếp đến là các cuộc biểu tình của hàng
ngàn nông dân các huyện Can Lộc ngày 7-9, Cẩm Xuyên ngày 9-9 (Hà Tĩnh);
ngày 10-9, nông dân và ngư dân huyện Nghi Lộc biểu tình đòi "Xóa bỏ chế độ thu
tiền nhập khẩu và không được hà hiếp dân đánh cá"; cuộc biểu tình của 8000 nông
dân Hưng Nguyên và xã Nam Kim (Nam Đàn) ngày 12-9-1930 bị đế quốc tàn sát
dã man làm 217 người chết, 125 người bị tổn thương và hàng chục người bị bắt
giam đã làm chấn động dư luận trong nước và quốc tế.
Sau vụ đàn áp dã man đoàn người biểu tình của nông dân Hưng Nguyên ngày
12-9, Công hội đỏ đã phát động công nhân các nhà máy, các đồn điền liên tục biểu
tình, đình công phản đối sự đàn áp dã man của đế quốc phong kiến và ủng hộ
phong trào đấu tranh của bà con nông dân các huyện. Tính từ cuộc biểu tình của
công nhân các nhà máy ở Vinh - Bến Thủy ngày 13-9-1930, ủng hộ làn sóng đấu
tranh của nông dân và phản đối đàn áp dã man của đế quốc phong kiến đến tháng

1. Xô viết Nghệ Tĩnh, Tiểu Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng - Tỉnh ủy Nghệ An,
NXB Nghệ An, năm 2000, trang 3.
2. Báo "Người lao khổ", Cơ quan Tuyên truyền của xứ ủy Trung kỳ, số đặc biệt
ra ngày 2-9 và 5-10 năm 1930, Lưu trữ tại LĐLĐ tỉnh Nghệ An.
3. Lịch sử phong trào công nhân thành phố Vinh, Nguyễn Quốc Hồng, NXB
Nghệ An, năm 2004, trang 67.
4. Những sự kiện lịch sử phong trào công nhân Nghệ Tĩnh, tập 1, Nguyễn Quốc
Hồng - Đặng Thanh Quê, NXB NA; năm 1984, trang 51.
5. Lịch sử phong trào công nhân và công đoàn Nghệ Tĩnh, tập 1 (1885-1945),
LHCĐ Nghệ An, NXB Lao động, năm 1987.
6. Xô viết Nghệ Tĩnh (sđd), tr 90.
7. Xô viết Nghệ Tĩnh (sđd), tr 161.