Báo cáo khoa học:
Kiến thức bản địa trong canh tác trên đất dốc
của ng-ời dân xã Thượng Hà - Bảo Yên - Lào Cai
Tạp chí KHKT Nông nghiệp 2007: Tập V, Số 2: 57-61

Đại học Nông nghiệp I

Kiến thức bản địa trong canh tác trên đất dốc
của ngời dân xã Thợng Hà - Bảo Yên - Lào Cai
Indigenous knowledge for upland farming in Thuong Ha commune - Bao Yen district -
Lao Cai province
Trần Sỹ Hải
1
, Nguyễn Hữu Thành
2
SUMMARY
Recently, indigenous knowledge has adapted local conditions from generation to
generation and its understanding is highly considered to develop the appropriate farming
system. Therefore, the purpose of this research is to investigate indigenous knowledge of
Thuong Ha people, Bao Yen district, Lao Cai province. The methodologies were applied such
as field surveys, interviews farmers, participatory analysis, synthesis and comparison. The
results show that indigenous knowledge of Thuong Ha people in their traditional shifting
cultivation is very diversified, profound and suitable to farming conditions of upland areas.
For instance, for protecting soils, local people have many experiences in developing farming
calendar, soil erosion control, crop rotation, field plot selections, forest plantation. The
findings reveal that new technology and economic development should be based on

không quan trọng. Điều quan trọng hơn là
thay vì tìm kiếm những công nghệ và giải
pháp từ bên ngoài, trớc tiên chúng ta hãy thử
xem trong cộng đồng có những kiến thức gì.
Sau đó, chúng ta sẽ sử dụng kiến thức nào hiệu
quả hơn hoặc kết hợp chúng một cách tốt nhất.
Đất dốc chiếm ba phần t lãnh thổ nớc
ta và có vị trí quan trọng trong phát triển nông
nghiệp của cả nớc (Thái Phiên và Nguyễn Tử
Siêm, 1998). Bảo vệ đất dốc để sản xuất nông
lâm nghiệp bền vững, ổn định đời sống định
canh định c cho đồng bào các dân tộc là một
giải pháp u tiên hàng đầu trong chính sách an
toàn lơng thực đối với các tỉnh miền núi. Xã
Thợng Hà huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai có
những nét đặc trng của vùng miền núi phía
Bắc Việt Nam. Theo thống kê của xã năm
2005, tổng diện tích đất tự nhiên của xã là
Trần Sỹ Hải, Nguyễn Hữu Thành
7442ha, gồm 1020.84ha đất nông nghiệp;
2559.5ha đất lâm nghiệp. Toàn xã có 1006 hộ
gia đình bao gồm 5 dân tộc: Kinh, Tày,
Hmông, Dao, Nùng cùng chung sống. Trong
đó dân tộc Hmông và Dao chiếm tới 90% dân
số. Ngời dân Thợng Hà từ lâu đã có tập
quán canh tác nơng rẫy. Trải qua một thời
gian canh tác lâu dài với các điều kiện tự

Lâm nghiệp Lào Cai, Phòng Nông nghiệp
huyện Bảo Yên, kết hợp điều tra, phân tích với
kết quả của các mô hình canh tác để đa ra sự
so sánh về ảnh hởng của các hình thức và
biện pháp canh tác đến sự bền vững của đất.
3. KếT QUả NGHIÊN CứU
3.1. Kiến thức bản địa trong việc tính lịch
thời vụ
Lịch thời vụ đợc ngời dân Thợng Hà
tính dựa trên sự thay đổi về thời tiết và khí hậu
địa phơng từng ngày, tháng và mùa vụ cây
trồng. Do đặc điểm của canh tác nơng rẫy
phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên nên
lịch thời vụ đóng vai trò rất quan trọng, nó
quyết định kết quả của thu hoạch. Sau đây là
lịch mùa vụ 12 tháng trong năm.
Bảng 1. Lịch mùa vụ theo từng tháng
Tháng

Tên địa phơng Kinh nghiệm Hoạt động chính
1 Y Ly Ma rét Các hoạt động vui chơi giải trí
2 Au Ly Bắt đầu có nắng ấm
Tìm kiếm, chọn nơng làm rẫy, gieo ngô, trồng
khoai lang, tổ chức cới hỏi
3 Pi ly Nắng ấm và có nhiều ong Phát quang rẫy, làm cỏ cho ngô và trồng sắn
4 Plau Ly
Nắng ấm và có nhiều ong, lúa
ra hoa
Đốt rẫy, gieo lúa nơng, thu hoạch ngô
5 Tru Ly Thờng có ma bão Gieo lúa nơng, làm cỏ sắn

những ngày xấu. Theo quan niệm của ngời
dân ở đây, tuần trăng là biểu tợng của sự phát
triển cây trồng và vật nuôi. Dựa vào sự thay
đổi của tuần trăng, họ sắp xếp lịch thời vụ gieo
trồng để có thể thu đợc năng suất cao nhất.
Bảng 2. Ngày gieo trồng phù hợp với từng loại
cây trồng
Cây trồng
Ngày thích hợp trong
tháng
Ghi chú
Sắn
Từ mùng 1 đến mùng 3, 4

Từ 27 đến 30
Trăng mờ
Lúa 18
Chuối 14,16,17 Trăng sáng
Tre, mía 17, 18
Dứa 14, 15
Khoai lang 16, 17
Tập trung vào
tháng giêng,
hai và ba
3.2. Những kinh nghiệm trong dự báo thời
tiết
Canh tác nơng rẫy phụ thuộc rất nhiều
vào điều kiện tự nhiên (Trần Đức Viên, 1996),
do đó việc quan sát những sự thay đổi của thời
tiết, khí hậu đóng một vai trò quan trọng trong

thực vật và đặc biệt là so sánh sự phát triển
của cây trồng trên những loại đất khác nhau.
Bảng 3. Các cách nhận biết đất xấu và đất tốt
Chỉ thị Đất tốt (Ang Dong)

Đất xấu (Ang Pay)

Cây tự nhiên

Cây phát triển tốt
Chủ yếu là cây bụi
và cỏ tranh
Màu sắc
Đất màu nâu hoặc
đen
Đất bạc màu
Đặc tính lý
học
Đất xốp, mềm, giữ
nớc tốt
Đất cứng, khô, khả
năng giữ nớc kém

Những đặc
tính khác
Có tầng thảm mục
dày, nhiều phân
giun
Tầng thảm mục
hầu nh không có,

thờng thích hợp với mọi loại cây trồng. Họ
không chọn những khu vực có nhiều đá lẫn,
cây phát triển còi cọc. Một số loại cây cỏ có
khả năng là chỉ thị phản ánh một cách khá
chính xác chất lợng độ phì của đất. Ví dụ,
khi độ phì của đất tốt thì có nhiều cây phát
triển xanh tốt, đặc biệt khi có sự xuất hiện của
nhiều cây mây. Sự xuất hiện của cỏ tranh
(imperata) cho thấy độ phì của đất đã giảm.
Nếu có sự xuất hiện của cây xấu hổ (mimosa)
điều đó có nghĩa là đất đã bị xói mòn và thoái
hóa. Ngoài ra, ngời dân còn có kinh nghiệm
phân loại đất dựa vào điều kiện địa hình. Trên
thực tế, địa hình canh tác của họ thờng ở
những nơi có độ dốc. Theo kinh nghiệm, họ
thờng chọn những khu vực có độ dốc khoảng
25 đến 30%. Việc phân loại này giúp họ có
thể bố trí những loại cây trồng phù hợp. ở
những nơi có độ dốc cao, họ thờng trồng
những loại cây lấy gỗ, ở những thung lũng gần
sông và suối là nơi thích hợp để trồng các cây
lơng thực nh lúa, ngô, khoai.
3.3.2. Kinh nghiệm sử dụng đất canh tác
Với điều kiện trình độ dân trí còn thấp và
canh tác phần lớn dựa vào thiên nhiên, ngời
dân thờng ít chú ý đến việc cải thiện kỹ thuật
canh tác, thay vào đó, họ chú ý đến thời vụ và
tính phù hợp của cây trồng đối với từng loại
đất khác nhau. ở những khu vực đất tốt, ngời
nông dân trồng những cây lơng thực chính

theo tập quán của nông dân xã Thợng Hà
đợc tiến hành theo các bớc: đầu tiên phát
sạch cỏ bằng các dụng cụ chủ yếu là cuốc và
dao (thờng vào tháng 4 dơng lịch), sau đó
thu gọn các tàn d thực vật, cỏ rác đem phơi
Kiến thức bản địa trong canh tác trên đất dốc
7-10 ngày, gom lại trên bề mặt nơng rẫy
thành từng đống và đốt. Theo quan niệm của
ngời dân, càng đốt kỹ càng tốt (đốt cho lửa
cháy to, cháy hoàn toàn thành tro, màu đất
tầng mặt chuyển thành màu gạch non). Bớc
tiếp theo, tiến hành chọc lỗ bỏ hạt đối với lúa
nơng hoặc đào hốc tra hạt với ngô, lạc, thời
gian thờng vào tháng 5 dơng lịch. Thu
hoạch lúa nơng là vào tháng 10 dơng lịch,
ngời dân chỉ lấy từ cổ bông, toàn bộ phần
còn lại của cây lúa đợc để lại trên nơng rẫy.
Thu hoạch các loại cây lấy củ nh cây sắn,
dong riềng, khoai sọ đợc thu hoạch từ
tháng 11 đến tháng 12.
Dùng phế phụ phẩm: Đây là tập quán sử
dụng các loại cỏ và một số loại cây trồng nh
lúa, lạc, đậu để làm phân bón. Ngời dân để
các phần còn lại của cây sau khi đã thu hoạch,
sau đó đốt hoặc vùi vào đất để làm phân bón.
Ngoài ra, để giảm mức độ xói mòn, ngời dân
không chọn canh tác những nơi có độ dốc quá
lớn, họ sử dụng phơng pháp trồng trọt đơn
giản là chọc lỗ bỏ hạt, mặc dù rất đơn giản
nhng biện pháp này rất hiệu quả trong việc

động khuyến nông, khuyến lâm. Nhà
xuất bản Nông nghiệp, trang 50- 75.
D. Michael Warren (1995). Sử dụng kiến thức
địa phơng cổ truyền trong phát triển
nông nghiệp. Nhà xuất bản Nông
nghiệp, Hà Nội, page 7-25.
Thái Phiên, Nguyễn Tử Siêm (1998). Canh tác
bền vững trên đất dốc ở Việt Nam. Nhà
xuất bản Nông nghiệp, Hà nội, page 80-
100.
Trần Đức Viên (1996). Canh tác nơng rẫy
với vấn đề môi trờng và phát triển
nông nghiệp bền vững trên đất dốc. Nhà
xuất bản Nông nghiệp.
Walker, D H; Thapa, B and Sinclair, F L.
(1995). Incorporation of indigenous
knowledge and perspectives in
agroforestry development. Part One:
Review of methods and their application.
Agroforestry Systems, 30: 235-248.
T¹p chÝ KHKT N«ng nghiÖp 2007: TËp V, Sè 2: 104

§¹i häc N«ng nghiÖp I