THÔNG TIN KHOA HỌC KỸ THUẬT
Đại học Nông Lâm Tp. HCM Tạp chí KHKT Nông Lâm nghiệp, số 3/2007
113
ABSTRACT
Chau Ma minority people in Cat Tien National
Park have an indigenous knowledge of forest
resource use which is a social potential for the rural
development. From generations to generations,
they have not only depended on forest resources
but also summed up the experience in non-timber
forest collection, firewood collection, up-hill
cultivation, low land rice cultivation, wildlife
hunting and fishing, and indigenous indigo textile
fabrics. So it is necessary to develop and improve
their indigenous knowledge in the rural
development strategy.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Với diện tích trên 71.920 ha, vườn Quốc Gia
Cát Tiên bảo vệ một trong những diện tích rừng
mưa nhiệt đới lớn nhất còn lại ở Việt Nam. Đây là
vùng đất không những bảo tồn được nguồn gen
nhiều loài động thực vật q hiếm mà còn lưu giữ
nhiều tập quán quý báu và giàu tính nhân văn của
11 dân tộc anh em cùng sinh sống. Qua nhiều thế
hệ tồn tại và phát triển gắn liền với núi rừng, người
dân nơi đây đã tích luỹ được nhiều kinh nghiệm
và kiến thức quý báu giúp họ tồn tại và thích nghi
với các điều kiện bất lợi của tự nhiên.
Kiến thức bản đòa còn được gọi là kiến thức truyền
thống hay kiến thức đòa phương (Hoàng Xuân Tý,
1998). Nó tồn tại và phát triển trong những hoàn

VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
Nghiên cứu theo phương pháp đònh tính trong
nghiên cứu xã hội học nông thôn và tiếp cận nghiên
cứu từ dưới lên. Các công cụ chính sử dụng cho
nghiên cứu là phỏng vấn nhóm, phỏng vấn cá nhân;
chủ yếu áp dụng phương pháp đánh giá nông thôn
có sự tham gia (PRA).
Phương pháp chọn mẫu có đònh hướng, mẫu
đại diện cho cộng đồng người Châu Mạ sống ở vùng
đệm và vùng lõi của vườn Quốc Gia Cát Tiên nơi
còn nhiều phong tục tập quán truyền thống. Cộng
đồng người Châu Mạ chỉ sống hai khu vực của vườn
Quốc Gia Cát Tiên là Cát Lộc và khu vực Nam Cát
Tiên (hầu hết ở ấp 4 - Tà Lài). Do đó, chọn hai
cộng đồng người Châu Mạ ở ấp 4 - Tà Lài -Tân Phú
– Đồng Nai, thôn K’it – xã Gia Viễn - huyện Nam
Cát Tiên (khu vực Cát Lộc) - Lâm Ðồng; trong đó
34 hộ ở ấp 4 (10,2% số hộ của ấp) và 15 hộ ở thôn
K’it (83,4% số hộ của thôn), đối tượng phỏng vấn
là người lớn tuổi của mỗi gia đình do già làng và
trưởng thôn giới thiệu.
Đòa điểm, đối tượng và thời gian nghiên cứu
Vật liệu điều tra nghiên cứu là lâm sản ngoài
gỗ, lúa nước, lúa rẫy đòa phương, bắp, khoai, điều,
các sản phẩm và công cụ dệt thổ cẩm của đồng
bào Châu Mạ.
Thời gian nghiên cứu từ 10/ 2005 – 9/ 2006.
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Kiến thức bản đòa trong hoạt động hái lượm
Tập quán hái lượm được duy trì cho tới ngày

môi trường sống của động vật rừng. Để giảm áp
lực khai thác măng, cần có các biện pháp xử phạt
thích đáng, đồng thời mỗi gia đình cần triển khai
trồng tre xung quanh ranh giới đất của mình nhằm
bảo vệ hoa màu và có nguồn măng cho gia đình sử
dụng.
Rau rừng và đọt mây luôn có mặt trong bữa
cơm hàng ngày của đồng bào Châu Mạ. Qua nhiều
thế hệ, họ đã đúc kết và truyền cho nhau những
loài thực vật có thể ăn được, thøng thì sử dụng lá,
quả và ngay cả thân để làm thực phẩm. Lá bép
(biêp) là nguyên liệu chính dùng để nấu canh của
đồng bào. Đặc biệt, họ có kinh nghiệm tìm lá “biêp
nhau” có vò ngọt như bột ngọt để nấu canh. Song
song với rau rừng thì người Châu Mạ sử dụng đọt
mây trong bữa ăn hàng ngày. Các loại mây được
bà con ở đây dùng đọt như một món ăn ưa thích là:
mây đọt đắng (Pletocomia sp, Pletocomiopis
geminflorus) , song bột (Calamus poilanei ) và mây
rả. Ngoài ra, quả của một số loại mây sau người
dân ở đây cũng dùng để ăn như: mây hèo (Calamus
pseudoscutellaris), mây cát (Deamonorops
pierreanus). Nếu tình trạng khai thác rau rừng và
đọt mây tiếp diễn như vậy sẽ cạn kiệt nguồn tài
nguyên rừng. Vì vậy, mỗi người khai thác phải tự
giác trồng thêm mây vào mùa mưa, trồng rau ở
vườn hộ tạo nguồn thực phẩm cũng như tăng thu
nhập cho gia đình.
Hạt ươi (Scaphium macropodium) là một lâm
sản ngoài gỗ mang lại thu nhập quan trọng cho

ô, đây là truyền thống xa xưa của tổ tiên họ để lại,
nay còn xuất hiện trong các dòp lễ hội. Tài nguyên
tre nứa có vai trò hết sức quan trọng với đồng bào
Châu Mạ, nếu khai thác quá mức sẽ cạn kiệt rừng
tre và ảnh hưởng đến phát triển bền vững nông
thôn.
Song mây cũng gắn liền với cuộc sống người
Châu Mạ từ ngàn xưa. Song mây quen thuộc đến
mức họ có thể nhận biết các loài mây khác nhau,
đặc điểm phân bố và ngay cả mức độ thành thục,
công dụng của từng loài. Theo kinh nghiệm của
họ thì những nơi cao ráo, rừng có độ che phủ cao
là nơi thích hợp cho các loài mây, nhưng chiếm ưu
thế là song bột, song xanh, mây đỏ và mây tu. Họ
nhận ra những loại mây có đọt ăn được như mây
đọt đắng, song bột, mây cát, mây rả. Đặc biệt mây
đọt đắng có vò đắng được đồng bào ưa thích trong
các bữa ăn. Hơn thế nữa, một kinh nghiệm được
lưu truyền qua nhiều thế hệ trong việc nhận ra
tuổi thành thục của mây để khai thác là nhìn cây
mây chỉ còn lá ở đọt, thân rụng lá và có màu đỏ
nâu, vàng, trắng hoặc xanh. Nhờ vậy mà họ biết
được thời điểm khai thác song mây. Các loại mây
thường đươc khai thác để làm gùi là song bột, mây
chỉ, mây tu, mây cát, mây đọt đắng, mây ruột gà,
mây rả. Ngày nay, đồng bào ở đây khai thác các
THÔNG TIN KHOA HỌC KỸ THUẬT
Đại học Nông Lâm Tp. HCM Tạp chí KHKT Nông Lâm nghiệp, số 3/2007
115
loại mây này để bán cho các doanh nghiệp chế

Như vậy, để duy trì và phát triển kiến thức về
canh tác nương rẫy của người Châu Mạ phục vụ
cho chiến lược phát triển bền vững nông thôn, cần
có sự hỗ trợ về kỹ thuật, giống có năng suất cao
thông qua các trạm khuyến nông.
Tập quán canh tác lúa nước
Đòa bàn cư trú dọc theo lưu vực sông Đồng Nai,
người Châu Mạ ở vườn quốc gia Cát Tiên cũng có
tập quán lâu đời canh tác lúa nước. Đầu vụ, nước
được dẫn vào ruộng để làm mềm đất, sau đó cuốc
và san bằng mặt ruộng. Công cụ bang đất là tấm
ván khoảng 2m có hai người kéo và một người đi
sau điều khiển tấm ván lên cao hay xuống thấp
theo mặt ruộng. Ngày nay thì chỉ một người dùng
trâu để làm công việc này. Bang đất xong, nước
được tháo ra để phơi đất trong nữa tháng. Sau đó
tiến hành gieo lúa theo phương thức truyền thống:
một người đi trước cầm hai cọc nhọn có bòt sắt
thọt lỗ, hai người đi sau gieo lúa. Họ cũng không
có thói quen bón phân cho ruộng này.
Tập quán canh tác lúa nước của người Châu
Mạ không có hiệu quả kinh tế cao vì không áp
dụng các biện pháp khoa học kỹ thuật cũng như
tốn nhiều công. Vì vậy, trạm khuyến nông ở đòa
phương nên tổ chức hội thảo, hướng dẫn đồng bào
cải tiến phương thức sản xuất, đầu tư phân bón và
thuốc trừ sâu thích hơp; giới thiệu hay hỗ trợ bà
con giống lúa mới có năng suất cao; cải tạo, nâng
cấp hệ thống thuỷ lợi.
Kiến thức và thể chế trong săn bắt

bẫy tròng chân, bẫy thòng lọng cổ, bẫy kẹp. Họ
biết rõ tập tính của các loài động vật như nơi uống
nước, nơi kiếm ăn, nơi ngủ và mùa sinh đẻ của
chúng. Thòt thú săn sẽ được chia nhau và sinh hoạt
ăn uống tập thể. Hiện nay, thú rừng đã trở thành
hàng hoá có giá trò cao nên khi săn được họ thường
bán. Nhưng do số lượng thú ngày càng cạn kiệt và
sự bảo vệ nghiêm ngặt của kiểm lâm cũng như
chính quyền đòa phương nên việc săn bắt động vật
rừng diễn ra rất ít. Vì vậy, thay vì đi săn thì đa số
người dân đi bắt và tát cá ở các khe suối gần nơi
họ sinh sống cũng như trong vùng lõi vườn quốc
gia Cát Tiên để cho gia đình sử dụng hàng ngày,
đồng thời phơi khô để ăn dần.
Để giảm bớt hoạt động săn bắt thú rừng và khai
thác cạn kiệt nguồn tài nguyên cá trong thiên nhiên,
ngoài công tác bảo vệ rừng, chúng ta cần lập các
dự án phát triển chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản
nhằm nâng cao thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc
sống cho đồng bào Châu Mạ, đồng thời đảm bảo
được mục tiêu bảo tồn động vật hoang dã của vườn
quốc gia Cát Tiên.
Kiến thức bản đòa về nghề dệt thổ cẩm
Dệt thổ cẩm là nghề truyền thống của người
Châu Mạ. Lao động của nghề này là nữ vì thích
hợp với đôi tay khéo léo của họ. Xưa kia, với cuộc
sống tự cung tự cấp, nguyên liệu dệt thổ cẩm lấy
từ bông vải do họ trồng, còn chất nhuộm thì lấy từ
thân, lá, vỏ của các loại cây rừng. Và những sản
phẩm họ làm ra như áo, váy, khăn, mền chủ yếu

Hệ thống canh tác lúa nước, nương rẫy truyền
thống với qui trình chọn rẫy, đốt dọn, gieo hạt,
nông lòch dựa trên các luật tục truyền thống của
cộng đồng Châu Mạ.
Nghề dệt thổ cẩm là tri thức truyền thống của
cộng đồng Châu Mạ. Tuy vậy, xu hướng phát triển
của xã hội đã làm xói mòn kiến thức bản đòa này
một cách đáng kể.
Đề nghò
Với sụ phát triển của kinh tế xã hội và công tác
bảo tồn ở vườn Quốc Gia Cát Tiên, một số kiến
thức bản đòa rất quý giá ngày nay đã trở nên không
phù hợp; cần nghiên cứu cải tiến nhằm đem lại
hiệu quả kinh tế cao hơn. Dựa vào tri thức bản đòa
để phát triển sản xuất nhưng không làm giảm tính
đa dạng và bền vững của hệ sinh thái. Điều đó đòi
hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa mặt tích cực
của kiến thức bản đòa và những tiến bộ khoa học
kỹ thuật.
Từ những kinh nghiệm truyền thống của đồng
bào Châu Mạ trong việc sử dụng tài nguyên rừng
nên xây dựng những quy ước nhất đònh về bảo vệ
rừng, sử dụng rừng. Các quy ước này được thông
qua dân bản và bổ sung; việc chấp hành quy ước là
sự tự nguyện trên cơ sở truyền thống cộng đồng.
Đẩy nhanh việc khôi phục làng nghề dệt thổ
cẩm truyền thống, đồng thời tìm thò trường tiêu
thụ cho các sản phẩm này sẽ tận dụng lao động
nhàn rỗi, tăng thu nhập cho người dân.
Tiếp tục nghiên cứu sâu kiến thức bản đòa của

livelihood strategies in Mopane Woodland.
Technische university Dresden.
IIRR, 1994. Recording and using indigenous
knowledge: a manual.
Javier Beltrán, Adrian Phillips, 2000. Indigenous
and traditional people and protected areas.
Principles, guidelines and case studies. World
Commission on protected areas, Best Practice
Protected area guidelines series No. 4. IUCN .
The World Conservation Union.
William Jackson, Nguyen Van San, Harry Van der
Linde, 1999. Sustainable utilisation of non-timber
forest products, project-Vietnam. Report of the
Internal Review.