z

LUẬN VĂN:
Xây dựng môi trường văn hóa ở
thành phố Hạ Long trong thời kỳ
đổi mới hiện nay

phát triển cao, mà cùng với nó phải là một MTVH trong sạch, lành mạnh, thực sự là
nguồn năng lượng tinh thần vô giá, là "cái nôi" nuôi dưỡng tâm hồn, phát triển trí
tuệ và hình thành nhân cách con người. Nhiệm vụ này hoàn toàn thống nhất với
mục tiêu của con đường đi lên CNXH mà Đảng ta đã lựa chọn: "Dân giàu, nước
mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" [16, tr. 163], hoàn toàn phù hợp với
nguyện vọng thiết tha của toàn thể dân tộc ta.
Thành tựu lớn lao của chặng đường hơn 15 năm đổi mới toàn diện đất nước
càng khẳng định xây dựng MTVH phải trở thành yêu cầu bức thiết và là điều kiện
cơ bản đảm bảo cho sự thành công của công cuộc đổi mới, đảm bảo sự phát triển
tiến bộ, bền vững của quốc gia dân tộc. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX cũng
khẳng định phải phát triển nhanh nhưng bền vững; tăng trưởng kinh tế phải đi đôi
với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường; mục tiêu chân - thiện
- mỹ là đích vươn tới của văn hóa Việt Nam.
Cũng cần phải nghiêm túc thừa nhận rằng, bên cạnh những thành tựu đáng
tự hào mà chúng ta đã đạt được trong công cuộc đổi mới vừa qua, thực trạng
MTVH nước ta còn nhiều những hạn chế, bất cập đáng lo ngại: sự gia tăng nhanh
chóng của tệ nạn xã hội; sự băng hoại đạo đức, lối sống của một lớp người trong xã
hội, đặc biệt là lớp thanh niên trẻ; sự tấn công, phá hoại nhiều mặt của các thế lực
thù địch trong và ngoài nước đang làm xói mòn đạo đức, lối sống, phá vỡ thuần
phong mỹ tục, chao đảo kỷ cương, phép nước Tất cả dẫn đến nguy cơ nhiễu loạn,
ô nhiễm MTVH, cản trở con đường đi lên CNXH ở nước ta.
Tuy nhiên, việc xây dựng MTVH đáp ứng những yêu cầu nhiệm vụ của
CNH, HĐH đất nước còn là vấn đề khá mới mẻ, chưa được quan tâm nhiều trong
hoạt động nghiên cứu khoa học cũng như trong thực tiễn xây dựng MTVH ở các địa
phương cho nên không tránh khỏi những hạn chế, bất cập trong nhận thức và giải
quyết vấn đề.
Hạ Long (thuộc tỉnh Quảng Ninh) là một thành phố trẻ, một trung tâm du
lịch của cả nước, có tầm cỡ thế giới. Đặc biệt, với hệ thống đường biển và cảng biển

phong phú và thuận lợi, Hạ Long là cửa ngõ giao thông quan trọng của các tỉnh phía

Tiếp cận văn hóa như một tổng thể chiều sâu, bề rộng, tầm cao của các giá
trị mang tính nhân văn, TS. Văn Đức Thanh trong cuốn Về xây dựng môi trường
văn hóa cơ sở, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001 đã đặt ra yêu cầu nhận thức và
vận dụng đúng đắn những vấn đề phương pháp luận trong quá trình xây dựng
MTVH cơ sở.
TS. Trần Lê Bảo và các tác giả của cuốn Văn hóa sinh thái nhân văn, Nxb
Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2001 lại xem xét vấn đề văn hóa, MTVH từ góc độ quan
hệ hữu cơ của con người với tự nhiên, với môi trường sinh thái (MTST) của nó, coi
đó là cơ sở để giải quyết vấn đề MTST - nhân văn, cũng là MTST - xã hội đang trở
nên bức xúc hiện nay.
Ngoài ra, nhiều tác giả không trực tiếp đề cập đến MTVH mà đi sâu nghiên
cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về văn hóa như: Văn hóa và đổi mới của
Phạm Văn Đồng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995; Vấn đề văn hóa và phát
triển của GS.TS Hoàng Trinh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996; Quản lý hoạt
động văn hóa của Nguyễn Văn Hy - Phan Văn Tú - Hoàng Sơn Cường, Nxb Văn
hóa thông tin, Hà Nội, 1998; Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên
tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của Nguyễn Khoa Điềm (chủ biên), Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2001; Những vấn đề văn hóa Việt Nam đương đại của GS.TSKH
Bùi Khái Vinh, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2001 Đây thực sự là những công
trình nghiên cứu có giá trị, tạo cơ sở cho việc nghiên cứu toàn diện về MTVH.
Trong những năm gần đây, đã có một số luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ
nghiên cứu về MTVH ở các lĩnh vực khác nhau và các địa phương khác nhau. Tuy
nhiên, MTVH vẫn đang đặt ra những vấn đề lý luận và thực tiễn cần giải quyết tiếp
và vấn đề "Xây dựng môi trường văn hóa ở thành phố Hạ Long trong thời kỳ đổi
mới hiện nay" chưa có công trình nào đề cập đến. Kế thừa những thành tựu đã đạt

được, luận văn này sẽ tập trung đi sâu vào tìm hiểu toàn diện hơn về MTVH và làm
rõ những vấn đề đang đặt ra trong việc xây dựng MTVH ở thành phố Hạ Long hiện
nay.
3. Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu

- Luận văn cung cấp nguồn tư liệu cho các cấp các ngành và chính quyền
địa phương tham thảo trong hoạt động lãnh đạo quản lý xây dựng MTVH trên địa
bàn thành phố.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm
3 chương, 6 tiết.

Chương 1
môi trường văn hóa và Vai trò của xây dựng
môi trường văn hóa trong sự nghiệp đổi mới

1.1. Quan niệm về môi trường văn hóa
Nói tới văn hóa là nói tới con người, nói đến việc phát huy những năng lực
bản chất của con người nhằm hoàn thiện con người, hoàn thiện xã hội. Nghiên cứu
MTVH trên cơ sở phương pháp luận mácxít thực chất là nghiên cứu mối quan hệ
biện chứng giữa con người với hoàn cảnh. Con người là một thực thể xã hội được
hình thành trong những điều kiện hoàn cảnh tự nhiên và xã hội nhất định, trong đó
con người không chỉ là sản phẩm của hoàn cảnh mà còn là kẻ sáng tạo ra hoàn cảnh,
là chủ thể tích cực của hoàn cảnh. Mác và Ăngghen đã khẳng định rằng: "Con
người tạo ra hoàn cảnh đến mức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức
ấy" [28, tr. 55].
Như vậy, xét theo góc độ văn hóa, con người vừa là chủ thể sáng tạo, tích
lũy và phát triển văn hóa, vừa là khách thể trong sự tác động trở lại của văn hóa
nhằm tạo nên những nhân cách toàn diện. Toàn bộ những sản phẩm văn hóa do con
người sáng tạo ra bằng tri thức, lao động và tất cả các hoạt động khác của nó hợp
thành một "thế giới nhân tạo" phân biệt với thế giới tự nhiên, được gọi là "hệ sinh
thái văn hóa". Cùng với hệ sinh thái tự nhiên, hệ sinh thái văn hóa thường xuyên tác
động đến con người, nuôi dưỡng tâm hồn, phát triển trí tuệ và hình thành nhân cách
con người. Trong sự tác động qua lại nhiều chiều ấy, "nếu đại tự nhiên là cái nôi
đầu tiên nuôi sống con người thì văn hóa là cái nôi thứ hai, ở đó toàn bộ đời sống

khoa học về văn hóa mới chính thức được khẳng định. Tuy nhiên, chỉ đến thế kỷ
XX, đặc biệt là những thập niên cuối của thế kỷ, việc nhận thức về văn hóa và vai

trò của nó đối với đời sống xã hội mới thực sự được chú ý. Sự phát triển như vũ bão
của khoa học công nghệ khiến con người tiến nhanh về phía trước với những bước
đi của "người khổng lồ", song bên cạnh đó là sự sụp đổ về mô hình phát triển ở một
số quốc gia dân tộc chỉ chú trọng phát triển kinh tế thuần túy, xem nhẹ vai trò của
văn hóa đã khiến cho con người bắt đầu nhìn nhận văn hóa với một nhãn quan mới.
Văn hóa được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau. Bằng lập luận của mình, mỗi nhà
khoa học đều có sự phân tích, bổ sung thêm, làm cho văn hóa trở thành một đối
tượng đặc biệt có nội hàm không ngừng được mở rộng, được nhìn nhận với một thái
độ rất văn hóa và cũng rất khoa học. Bởi lẽ đó, cho đến nay, theo thống kê của một
nhà dân tộc học người Mỹ, có khoảng hơn 400 định nghĩa về văn hóa. Có thể nói,
có bao nhiêu người nghiên cứu văn hóa thì có bấy nhiêu định nghĩa về văn hóa, và
việc đưa ra một khái niệm đầy đủ về văn hóa là vô cùng khó khăn. Jacques Dérrida,
nhà nghiên cứu văn hóa người Pháp đã phải thốt lên: "Văn hóa chính là cái tên mà
chúng ta đặt cho điều bí ẩn không cùng với những ai ngày nay đang tìm cách suy nghĩ
về nó" [19, tr. 35].
Từ điển Triết học đưa ra định nghĩa: "Văn hóa gồm toàn bộ những giá trị
vật chất và tinh thần do con người tạo ra trong quá trình thực tiễn xã hội - lịch sử và
tiêu biểu cho trình độ đạt được trong lịch sử phát triển xã hội Văn hóa là một hiện
tượng lịch sử, phát triển phụ thuộc vào sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội"
[43, tr. 1329-1330].
Hiện nay UNESCO đang nhìn nhận văn hóa với một ý nghĩa rộng rãi hơn,
coi văn hóa như một phức thể - tổng thể các đặc trưng, diện mạo về tinh thần, vật
chất, tri thức, tình cảm khắc họa nên bản sắc của một cộng đồng gia đình, xóm
làng, vùng miền, quốc gia, xã hội. Năm 1988, khi phát động Thập kỷ thế giới phát
triển văn hóa, Tổng giám đốc UNESCO Federico Mayor cũng đưa ra một định
nghĩa: "Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo của cá nhân và cộng
đồng trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình

PGS.TSKH Trần Ngọc Thêm đã đưa ra định nghĩa: "Văn hóa là một hệ thống hữu cơ

các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt
động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội
của mình" [42, tr. 27]. Định nghĩa này đã nêu bật bốn đặc trưng quan trọng của văn
hóa là: tính hệ thống, tính giá trị, tính lịch sử, tính nhân sinh.
Ngoài ra, một số các định nghĩa khác của GS. Hà Văn Tấn, GS. Trần Quốc
Vượng, GS. Hoàng Vinh, GS. Trần Văn Bính, PGS. Trường Lưu cũng là những
đóng góp quan trọng bổ sung cho nhận thức chung về văn hóa. Mặc dù đứng ở
nhiều góc độ tiếp cận khác nhau nên cách giải thích, cách quan niệm cũng khác
nhau song nhìn chung, đại đa số các nhà nghiên cứu văn hóa đều quan niệm văn hóa
gắn với con người, là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra, trở
thành bộ phận cơ bản trong xã hội.
Tóm lại, văn hóa không phải là một lĩnh vực riêng biệt có tính ngành nghề.
Đó là hoạt động nhằm phát huy những năng lực bản chất của con người, vươn tới
cái chân, cái thiện, cái mỹ. Văn hóa là hoạt động nhằm tạo ra những giá trị, những
chuẩn mực xã hội. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân và
hoạt động có hướng đích nhằm đạt tới một giá trị nào đó trong xã hội. Văn hóa là
"thiên nhiên thứ hai", là "cái nôi' nuôi dưỡng tâm hồn và hình thành nên phẩm giá
con người. Một không gian văn hóa lành mạnh bao gồm toàn bộ những sản phẩm,
hành động, khuôn mẫu ứng xử chứa đựng hệ thống giá trị nhân văn và vốn kinh
nghiệm xã hội, sẽ tạo thành "môi trường văn hóa" lành mạnh nuôi dưỡng đời sống
tinh thần con người, phát triển con người ngày càng hoàn thiện về mọi mặt. Đây
chính là cơ sở lý luận quan trọng để tiếp cận, nghiên cứu về MTVH.
Khái niệm môi trường văn hóa
Trước đây ở nước ta, một số khái niệm liên quan đến môi trường như: môi
trường sống, môi trường tự nhiên, môi trường xã hội thường được dùng phổ biến
để chỉ phạm vi những điều kiện thiết yếu cho sinh vật (trong đó có con người) tồn
tại và phát triển. Từ Hội nghị Trung ương 4 (khóa VII) của Đảng Cộng sản Việt
Nam, một thuật ngữ mới là "môi trường văn hóa" bắt đầu xuất hiện, được đông đảo

nghiên cứu đã đưa ra, PGS. Trường Lưu khái quát lại: "Về một định nghĩa chung nhất
thì môi trường là những gì gắn chặt và bao quanh con người" [27, tr. 241].
Tập hợp tất cả các ý kiến trên, có thể rút ra nhận định: Môi trường là một
khái niệm "mở", nó bao gồm "mọi thứ quanh ta", "có liên quan mật thiết với ta". Đó
là những yếu tố tự nhiên hay nhân tạo, thuộc phạm trù vật chất hay tinh thần, bao
quanh con người, có ảnh hưởng đến sự tồn tại, phát triển của con người và xã hội.
Theo đó có thể hiểu, môi trường sống của con người không chỉ là MTTN và MTXH,
đó là còn là MTVH - môi trường sống đặc biệt chỉ có ở cộng đồng người. Các yếu
tố này có quan hệ hữu cơ mật thiết với nhau, đan xen vào nhau tạo nên điều kiện
sống và điều kiện phát triển của cá nhân và của xã hội. Như vậy, MTVH chính là
một bộ phận của môi trường sống của con người, nhưng nó không tồn tại tự thân mà
nó chính là kết quả của sự "đan bện" rất phức tạp và đa dạng giữa các hệ môi trường
với nhau, tạo nên một môi trường đặc biệt riêng có ở con người, gắn với cuộc sống
của con người, còn gọi là môi trường nhân văn (MTNV).
Khái niệm MTVH lần đầu tiên được đề cập đến trong tác phẩm "Sinh thái
nhân văn" năm 1975 của Giáo sư sinh - nhân chủng học người Pháp Georges
Olivier, trong đó MTVH hay MTNV được tạo nên bởi "sự tác động của con người
tới con người" và "tổ chức xã hội của chúng ta", còn "sự tác động của con người với
tự nhiên cũng như sản phẩm từ nền công nghiệp đương nhiên đã có và phải có" [20,
tr. 10]. Theo ý nghĩa này, MTVH là khái niệm mang tính đa phương, đa diện:
MTVH là không gian văn hóa chứa đựng các mối quan hệ giữa con người với thiên
nhiên, con người với xã hội, con người với con người.
Theo quan niệm của nhà nghiên cứu Xô viết GS.TS Triết học A.I.ác-nôn-đốp
, MTVH là "tổng thể ổn định những yếu tố vật thể và nhân cách, nhờ đó các cá thể
tác động lẫn nhau. Chúng ảnh hưởng tới hoạt động khai thác và sáng tạo giá trị văn
hóa, tới nhu cầu tinh thần, hứng thú và định hướng giá trị của họ. Môi trường văn hóa

không chỉ là tổng hợp những yếu tố văn hóa vật thể mà còn có những con người hiện
diện văn hóa" [1, tr. 75].
ở Việt Nam những năm gần đây, MTVH trở thành vấn đề bức xúc, thu hút

Mặc dù góc độ nghiên cứu, cấp độ nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu và cách
diễn giải về MTVH khác nhau nhưng các tác giả đều đi đến khẳng định MTVH là
một bộ phận quan trọng không thể thiếu được trong môi trường sống của con người.
Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng để phân tích khái niệm cũng rất đa
dạng, song nhìn chung, quan niệm về MTVH của các tác giả mang tính đồng thuận,
đồng chiều, không có sự đối lập, mâu thuẫn, phủ định nhau.
Tuy nhiên, để nắm được một cách đầy đủ bản chất của MTVH, cần đối
chiếu, so sánh và phân biệt khái niệm MTVH với một số khái niệm khác có liên
quan.
Lâu nay, văn hóa được coi là "thiên nhiên thứ hai" do con người tạo nên, là
"cái nôi" nuôi dưỡng đời sống tinh thần, tình cảm con người. Gần đây, khi khái
niệm MTVH xuất hiện, người ta cũng gọi MTVH là "cái nôi" nuôi dưỡng tinh thần
và phát triển nhân cách con người. Đó không phải là những cách hiểu thiếu chiều sâu
dẫn đến sự lẫn lộn, không phân biệt hoặc đồng nhất hai khái niệm này. Nguyên do là ở
chỗ giữa hai khái niệm "văn hóa" và "môi trường văn hóa" có những nét tương đồng.
Nếu văn hóa là "sự phát huy các năng lực bản chất của con người, là sự thể hiện đầy đủ
nhất chất người nên văn hóa trở thành năng lực tinh thần đặc biệt, giúp con người hoàn
thiện nhân cách, tâm hồn, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của con người" [8, tr.
65], thì một khi đã hình thành, văn hóa lại tạo ra môi trường sống, MTVH của con
người, góp phần quan trọng trong việc hình thành con người như một thực thể văn
hóa. Trong mối quan hệ nhiều chiều của môi trường sống đến con người, văn hóa và
MTVH đều là những nhân tố có ảnh hưởng, tác động quan trọng đến phát triển toàn
diện con người.

Bên cạnh những nét tương đồng, có thể nhận thấy giữa văn hóa và MTVH
có những sự khác biệt tương đối để phân định, không thể đồng nhất. Văn hóa hàm
chứa một ý nghĩa rất rộng lớn. Văn hóa được nhìn nhận là trình độ, năng lực bản
chất người, là hoạt động sáng tạo và sản phẩm (giá trị) sáng tạo của con người. Văn
hóa vừa tiềm ẩn trong con người, vừa được thể hiện ra thế giới xung quanh con
người. Còn MTVH lại chính là một bộ phận của môi trường sống được "nhân hóa",

nói chung, trong đó bao gồm nhiều yếu tố văn hóa, hay môi trường văn hóa cũng
đồng thời là môi trường xã hội nếu hiểu văn hóa là đời sống tinh thần của xã hội"
[27, tr. 241]. Có nghĩa là, MTXH và MTVH vừa thống nhất hữu cơ, vừa khu biệt
theo cơ chế tổ chức. Cũng không nên quan niệm MTVH, do chỗ là tổng hợp những
giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra nên nó biệt lập, tách rời MTTN. Đến
đây có thể thấy rõ, sự phân định môi trường sống của con người ra thành ba lĩnh
vực: MTTN, MTXH, MTVH như trên chỉ có tính tương đối. MTVH là một lĩnh vực
riêng có trong môi trường sống của con người, nó có tính độc lập tương đối với quy
luật vận động và phát triển mang tính đặc thù. Sự "đan bện" phức hợp giữa ba hình
thái môi trường này sẽ tạo ra những điều kiện cần thiết cho sự phát triển toàn diện
con người.
Trong tiến trình lịch sử phát triển của nhân loại, con người ngày càng được
tạo điều kiện để phát huy năng lực hoạt động sáng tạo của mình nhằm thỏa mãn
những nhu cầu vật chất và tinh thần ngày càng cao của xã hội. Xã hội càng phát triển
thì phạm vi của MTVH càng rộng mở và càng có tác động tích cực đến đời sống con
người và xã hội. MTVH hình thành nên những biểu trưng giá trị cho con người và cộng
đồng, xác định nội dung tư tưởng, điều chỉnh nhu cầu và nguyện vọng, định hướng cho
mọi hoạt động sáng tạo trong xã hội hướng tới chân - thiện - mỹ. Nói cách khác,
MTVH là tổng hòa các điều kiện vật chất, tinh thần, hoàn cảnh, tổng hòa các mối
quan hệ xã hội có ảnh hưởng, tác động đến sự phát triển và hoàn thiện nhân cách,
phát triển năng lực sáng tạo của con người. Vì lẽ đó, xem xét con người không bao
giờ được tách rời khỏi mối quan hệ với ba hình thái môi trường nêu trên. Và, thực hiện

nhiệm vụ xây dựng MTVH ở nước ta phải dựa trên cơ sở kết hợp đồng bộ, hài hòa và
chặt chẽ với nhiệm vụ xây dựng MTTN và MTXH thực sự phong phú, trong sạch, lành
mạnh. Xây dựng MTVH là phải giải quyết tốt các mối quan hệ giữa con người với xã
hội, con người với tự nhiên và con người với con người. "Môi trường văn hóa của
chúng ta là môi trường mà ở đó con người giao tiếp với tự nhiên, phát triển hài hòa với
tự nhiên. Môi trường văn hóa của chúng ta là môi trường mà ở đó con người được
sống bình đẳng, tự do và hạnh phúc, và bộ giá trị chân - thiện - mỹ là hướng vận động

vấn đề và hiện tượng sẽ thấy MTVH bao gồm các hình thái chuẩn mực (phong tục, tập
quán), các hình thái giá trị (truyền thống yêu nước, thương dân, quên mình vì nghĩa
lớn) và hình thái biểu tượng (các vua Hùng, Lạc Long Quân - Âu Cơ, các vị anh hùng
dân tộc dựng nước và giữ nước).
Bất luận từ phương diện nghiên cứu hay góc độ nghiên cứu nào để nhìn nhận,
xem xét, đánh giá thì MTVH cũng gắn với một không gian xác định và những cấp
độ khác nhau.
Nếu phân chia theo phạm vi không gian thì MTVH sẽ bao gồm hai cấp độ
cơ bản là:
- MTVH vi mô: là môi trường mà ở đó diễn ra quá trình nhập thân văn hóa
đầu tiên của con người, là nơi con người có sự chuyển biến quan trọng từ chỗ là một
sinh thể (con người tự nhiên) trở thành một con người xã hội, một thực thể văn hóa,
làm cho nhân cách mỗi người ngày càng hoàn thiện hơn. Nói đến MTVH vi mô là
nói đến MTVH ở phạm vi nhỏ hẹp, có quan hệ trực tiếp và tác động qua lại nhiều
chiều, thường xuyên đối với mỗi cá nhân như MTVH gia đình, dòng tộc , MTVH
làng bản, khối phố, trường học , MTVH công sở, cơ quan, đơn vị công tác, sản
xuất
Gia đình là MTVH vi mô của xã hội, có ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức,
thái độ, hành vi, niềm tin của con người. Đó là nơi con người hình thành cá tính và
khám phá bản thân. Văn hóa gia đình ngoài các chức năng kinh tế - xã hội còn có

hai thiên chức không gì thay thế được là: duy trì nòi giống và giáo dưỡng tình cảm,
tính nhân bản của con người. Do đó, gia đình là môi trường cơ bản của xã hội, đảm
nhận chức năng khởi nguồn của đạo đức, lối sống và chuẩn giá trị xã hội. Đặc biệt,
gia đình là nơi bảo toàn và trao truyền các giá trị văn hóa, nơi hình thành các giá trị
nhân văn của xã hội, nơi lưu truyền và phát triển các giá trị nhân bản nhất của con
người. Văn hóa gia đình như một MTVH đặc thù với những giá trị chuẩn mực "chi
phối đời sống, quan hệ trong nội bộ gia đình với tư cách là một tế bào của xã hội"
[22, tr. 262]. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH đã chỉ rõ:
"Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi

MTVH xã hội (MTVH vĩ mô) là tổng hòa MTVH của tất cả các cá nhân riêng lẻ,
của gia đình và của các cộng đồng lớn nhỏ. Cũng cần khẳng định rằng, MTVH vi
mô hay vĩ mô đều có tầm quan trọng đối với sự phát triển của mỗi người, mỗi cộng
đồng và cả loài người, và đều chịu sự tác động lẫn nhau. Lớn hay nhỏ ở đây là
phạm vi, kích thước. MTVH nếu được coi trọng đúng mức sẽ tác động mạnh mẽ
đến các môi trường khác trong quan hệ tương tác và sự khoan hòa giữa MTTN,
MTXH và MTVH là một trạng thái lý tưởng cho sự phát triển của con người như
một tổng hòa các quan hệ xã hội.
MTVH hết sức đa dạng và phong phú cho nên ngoài cách phân chia cấu
trúc theo hai cấp độ cơ bản trên còn có thể có nhiều cách phân chia khác nữa, không
theo một khuôn mẫu nhất định nào. Chẳng hạn, nếu xem xét cấu trúc MTVH trên
phương diện các thành tố cơ bản cấu thành nên nó thì MTVH bao gồm:
- Văn hóa chính trị tư tưởng: là lĩnh vực đặc thù trong thượng tầng kiến trúc
cũng như trong kết cấu một chế độ xã hội, nó là lĩnh vực phức tạp, nhiều khi trừu
tượng, có thể định tính mà không định lượng được. Một chế độ xã hội phát triển và ổn
định thì lĩnh vực tư tưởng - văn hóa cũng phát triển và ổn định; và ngược lại, lĩnh vực

tư tưởng - văn hóa phát triển lành mạnh cũng tác động tích cực đến sự ổn định, phát
triển của một chế độ xã hội nói chung và kinh tế nói riêng.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX xác định:
Toàn Đảng nghiêm túc học tập chủ nghĩa Mác - Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh Đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống tham nhũng, quan
liêu, làm trong sạch đội ngũ Đảng viên. Các cấp ủy tổ chức, hướng dẫn
và kiểm tra đảng viên học tập, không ngừng nâng cao trình độ chính trị,
học vấn, chuyên môn, nghiệp vụ, kiến thức lãnh đạo, quản lý và vận
động nhân dân, phát huy vai trò tiên phong gương mẫu. Cán bộ, đảng
viên ở bất cứ cương vị nào đều phải chấp hành nghiêm chỉnh Cương
lĩnh, Điều lệ, Nghị quyết của Đảng và pháp luật của Nhà nước [16, tr.
139-140].
- Văn hóa đạo đức, lối sống: đạo đức và lối sống là những giá trị cốt lõi của

của văn hóa xã hội" [21, tr. 141]. Theo Mác (trong "Bản thảo kinh tế - triết học"
năm 1844) thì bản chất của con người là biết sáng tạo hiện thực theo quy luật cái đẹp,
đó chính là dấu hiệu cơ bản để phân biệt hoạt động của con người với hoạt động của
con vật. Bởi vậy, văn hóa thẩm mỹ có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát
triển nhân cách theo định hướng giá trị xã hội, ươm mầm những phẩm chất tốt đẹp cao
quý của con người. ở một mức độ nào đó, nó tạo nên khả năng tự điều chỉnh của con
người. Vì vậy, Macxim Goocki hoàn toàn có lý khi gọi mỹ học là "đạo đức học của
tương lai".
Xem xét cấu trúc của MTVH theo các thành tố cơ bản cấu thành như trên
cũng chỉ là sự phân tách tương đối, bởi giữa các thành tố cấu thành MTVH nêu trên có
mối quan hệ biện chứng thống nhất với nhau khó thể tách rời.
Trong một chỉnh thể môi trường sống nói chung của con người, MTVH chính
là một trong những yếu tố cấu thành quan trọng nhất. Song khi đặt vấn đề nghiên
cứu MTVH như một đối tượng nghiên cứu độc lập thì nó trở thành một hệ thống

bao gồm các yếu tố cấu thành có chức năng riêng nhưng vẫn có quan hệ với nhau
hết sức chặt chẽ. Điều đó nói lên tính thống nhất mà đa dạng của MTVH, đồng thời
đặt ra yêu cầu khi nghiên cứu MTVH, dù ở cấp độ nào, phạm vi nào cũng phải đặt
nó trong một hệ thống, xem xét ngoại diên (đặt MTVH trong mối quan hệ với các
yếu tố khác của hệ thống đó), kết hợp với xem xét nội hàm của nó (mối quan hệ
giữa các yếu tố cấu thành nên MTVH). Từ đó giúp chúng ta nhận định đúng những
đặc điểm của MTVH để định ra những chủ trương, đường lối, chính sách đúng đắn,
sát hợp trong xây dựng MTVH theo mục tiêu đã đề ra.
1.1.3. Đặc điểm của môi trường văn hóa
Là sản phẩm hoạt động tinh thần của xã hội, MTVH không thể không phản
ánh và chịu sự quy định của phương thức sản xuất vật chất. Trong tiến trình lịch sử
nhân loại, mỗi hình thái kinh tế - xã hội nhất định hình thành một kiểu MTVH nhất
định tương ứng với nó. Trong đó, hệ tư tưởng, ý thức hệ của giai cấp thống trị luôn
là hạt nhân cốt lõi của MTVH, giữ địa vị thống trị và chi phối toàn bộ sự phát triển
của văn hóa, định hướng việc tạo lập và phát huy tác dụng của MTVH phù hợp với