z
LUẬN VĂN:
Văn hóa pháp lý của đội ngũ cán bộ
lãnh đạo ở Việt Nam hiện nay
Sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân
và vì dân rất cần một đội ngũ cán bộ lãnh đạo có đức, có tài. Đó là những người
đảm nhiệm những trọng trách ở mọi cấp, mọi ngành từ trung ương đến cơ sở, đại
diện cho Đảng, Nhà nước và sự ủy quyền của nhân dân để xây dựng và thực thi các
chủ trương, chính sách, pháp luật; là nhân tố có tính chất quyết định đối với công
cuộc đổi mới và xây dựng đất nước. Cán bộ lãnh đạo là người đại diện cho lợi ích
của quần chúng nhân dân, lãnh đạo quần chúng nhân dân, nên phải có uy tín trước
dân. Uy tín của cán bộ lãnh đạo được tạo ra từ nhiều yếu tố, trong đó có văn hóa
pháp lý.
Tuy nhiên, trình độ văn hóa pháp lý của cán bộ, công chức, viên chức, đặc
biệt là của đội ngũ cán bộ lãnh đạo hiện nay còn nhiều bất cập. Điều này được thể
hiện thông qua nhiều hạn chế về chất lượng, hiệu quả hoạt động của các tổ chức,
các cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương, đặc biệt là thông qua năng lực vận
dụng pháp luật của đội ngũ cán bộ lãnh đạo. Những hạn chế đó không những không
phát huy được sức mạnh và quyền lực của người lãnh đạo, mà có nơi còn gây nên
những hậu quả, tác hại to lớn về người và của, làm suy giảm uy tín của người cán
bộ lãnh đạo trong nhân dân.
Trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, việc tích lũy kiến thức pháp
luật dưới dạng kinh nghiệm của đội ngũ cán bộ lãnh đạo là cần thiết, nhưng cũng
phải thấy rằng, đã đến lúc cần đào tạo một cách cơ bản, chính quy về kiến thức pháp
luật cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo. Nhu cầu công tác đòi hỏi đội ngũ cán bộ lãnh đạo
phải có trình độ văn hóa pháp lý tương ứng với cương vị mà họ đảm nhiệm.
Việc xây dựng và phát triển văn hóa pháp lý nhằm làm cho cán bộ, đảng viên
và công chức có nhận thức sâu sắc về vai trò và những giá trị xã hội của pháp luật
và biết vận dụng, thực hành văn hóa pháp lý trong thực tiễn công tác. Đó là, pháp
luật được xây dựng trên các giá trị tốt đẹp như lòng nhân ái, trung thực, tinh thần
đoàn kết, ý thức cộng đồng, sự khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý sẽ làm cho
xã hội phát triển lành mạnh, pháp luật được tôn trọng; thức tỉnh ở mỗi con người về
danh dự để chống lại mọi cám dỗ của lợi ích vật chất không chính đáng, giúp họ từ
Đó là các công trình “Văn hóa và đạo đức” do tác giả, Trường Lưu chủ biên”; “Văn
hóa lối sống và xây dựng đời sống văn hóa ở Việt Nam” do tác giả Khái Vĩnh chủ
biên; “Văn hóa thẩm mỹ và phát triển con người trong thế kỷ XXI” do tác giả
Nguyễn Văn Huyên chủ biên: “Mấy vấn đề của văn hóa môi trường” của tác giả Đỗ
Huy; “Văn hóa kinh doanh” do tác giả Đỗ Minh Cương chủ biên…
Từ năm 1995, Viện Chính trị học đã thực hiện đề tài “Văn hóa chính trị và
nâng cao năng lực cho cán bộ lãnh đạo”, xuất bản sách năm 1995 do tác giả Phạm
Ngọc Quang chủ biên. Vào năm 2005 Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh kết
hợp với Ban Tư tưởng văn hóa Trung ương tổ chức hội thảo về “Văn hóa Đảng”, đã
có một số bài đăng trên một số tạp chí Trung ương và tạp chí chuyên ngành.
Tuy nhiên, lĩnh vực văn hóa liên quan chặt chẽ tới trình độ và năng lực lãnh
đạo của cán bộ như văn hóa chính trị, văn hóa đảng, ở nước ta chưa được nghiên
cứu nhiều. Đặc biệt văn hóa pháp lý đối với chúng ta còn quá mới mẻ. Mấy năm
gần đây bắt đầu xuất hiện một vài bài viết trên tạp chí chuyên ngành. Tác phẩm
"Văn hóa pháp lý Việt Nam" của Luật sư Lê Đức Tiết là một trong số ít công trình
đánh dấu sự khởi đầu lý luận và thực tiễn về văn hóa pháp lý (2005). Ngoài ra có
một số bài viết đăng trên các tạp chí, như: Một số ý kiến về xây dựng văn hóa
pháp lý ở nước ta hiện nay, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 9 (1999); Hoạt
động tư vấn pháp luật và vấn đề nâng cao văn hóa pháp lý, Tạp chí Dân chủ và
pháp luật, số 1 (1999) của Luật sư Trần Quang Mỹ; Văn hóa pháp lý - dòng
riêng giữa nguồn chung của văn hóa dân tộc Việt Nam, Tạp chí Dân chủ và pháp
luật, số 10 (2004) của PGS.TS Hoàng Thị Kim Quế và luận văn thạc sĩ Luật học
của Phan Bạt Tố: Văn hóa pháp lý và xây dựng văn hóa pháp lý ở Việt Nam hiện
nay.
Vai trò quan trọng của văn hóa pháp lý và tính bức xúc của việc nâng cao
văn hóa pháp lý cho cán bộ, viên chức nói chung và cán bộ lãnh đạo nói riêng còn
là một lĩnh vực khoa học bị bỏ trống, cần được nhanh chóng bổ khuyết. Bản luận
văn này hy vọng góp một phần nhỏ vào việc khắc phục hạn chế đó.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
nước có liên quan đến văn hóa pháp lý, công tác cán bộ; các tài liệu, công trình
khoa học có liên quan của những người đi trước.
6. Đóng góp mới về khoa học của luận văn
- Góp phần làm chính xác hóa và sâu sắc thêm khái niệm văn hóa pháp lý.
- Nêu nên được những yêu cầu về văn hóa pháp lý đối với đội ngũ cán bộ
lãnh đạo và thực trạng văn hóa pháp lý của họ ở nước ta hiện nay.
- Luận văn đề xuất một số phương hướng và giải pháp nâng cao văn hóa
pháp lý của đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở địa phương.
- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy ở các
trường chính trị tỉnh về lĩnh vực văn hóa pháp lý; là tài liệu tham khảo cho việc
hoạch định chính sách nâng cao văn hóa pháp lý của đội ngũ cán bộ lãnh đạo.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn
được kết cấu thành 3 chương, 6 tiết.
Chương 1
Văn hóa pháp lý và yêu cầu về văn hóa pháp lý
đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở Việt Nam hiện nay
1.1. Một số vấn đề về văn hóa pháp lý
1.1.1. Khái niệm văn hóa pháp lý
Vốn là hiện tượng xã hội hết sức đa dạng, đa cấp độ, văn hóa từng được nhìn
nhận theo nhiều cách thức khác nhau. ở trình độ lí luận và yêu cầu của xã hội hiện
nay, văn hóa được coi là tất cả những gì liên quan đến con người, ít nhiều thể hiện
được sức mạnh bản chất của con người. Theo đó, có thể hiểu: Văn hóa là những
phương thức và kết quả hoạt động của con người đạt được trong lịch sử, bao gồm
giá trị vật chất, giá trị tinh thần do con người sáng tạo ra. Với nghĩa hẹp, văn hóa
phản ánh hệ thống các giá trị và quy tắc ứng xử được xã hội chấp nhận, hàm chứa
những quan điểm về mục đích và lí tưởng xã hội. Văn hóa hướng con người tới các giá
trị chân, thiện, mỹ. Nói đến văn hóa là nói đến con người, văn hóa là thuộc tính biểu
tiếp, chính yếu. Các sản phẩm và kết quả của các hoạt động vật chất, hoạt động chính
trị - xã hội chỉ là giá trị văn hóa trong chừng mực chúng thể hiện hoặc biểu trưng cho
các năng lực nhận thức, sáng tạo, cho tình cảm, thị hiếu của con người. Nói cách
khác, trong tư cách thăng hoa, văn hóa tồn tại như là phương diện hoặc nhân tố văn hóa
cấu thành các lĩnh vực hoạt động xã hội.
Sự phân chia văn hóa thành tư cách thực thể và tư cách thăng hoa chỉ mang
tính chất tương đối. Vì rằng, trong bất kỳ tư cách nào, con người (với tổng thể năng
lực nhân cách của họ) cũng là chủ thể của sáng tạo văn hóa và mọi thành tựu văn
hóa đều phục vụ sự phát triển nhân cách của con người. Bởi vậy, chức năng chủ yếu
của văn hóa là điều tiết sự phát triển của con người, nó lấy phát triển, tiến bộ làm
mục đích tối hậu. Đó cũng là lý do tại sao văn hóa ngày càng thâm nhập, ngày càng
thăng hoa, ngày càng có vai trò to lớn trong mọi quá trình phát triển, mọi hoạt động
vì tiến bộ của con người.
Trong lĩnh vực hoạt động pháp luật, văn hóa tồn tại với tư cách là sự thăng
hoa trong một lĩnh vực hoạt động xã hội - chính trị đặc thù. Mức độ thăng hoa là
khả năng đối tượng hóa những năng lực nhân tính trong hoạt động pháp luật, nó quy
định hiệu quả và phát huy hết vai trò của pháp luật trong xã hội. Ngược lại, hiệu quả
của pháp luật trong xã hội là một chỉ số, một thước đo trình độ phát triển của một
nền văn hóa. Yếu tố văn hóa trong lĩnh vực pháp luật, là sự thống nhất hữu cơ giữa
quá trình hoạt động sống của con người trong quan hệ pháp lý và hiệu quả đối t-
ượng hóa năng lực của con người trong lĩnh vực đó. Do đó, phát triển yếu tố văn
hóa trong lĩnh vực pháp luật không những bảo đảm nâng cao hiệu quả của pháp luật
mà còn bảo đảm cho sự phát triển nhân cách của con người. Nó biến hoạt động
pháp luật với tư cách là một lĩnh vực hoạt động xã hội - chính trị thành một lĩnh vực
hoạt động sáng tạo theo quy luật của cái đẹp.
Như mọi lĩnh vực hoạt động xã hội khác, lĩnh vực pháp luật ở nước ta hiện
nay, hơn lúc nào hết đòi hỏi phải tính đến vai trò và vị trí của nhân tố văn hóa. Nói
khác đi, trong lĩnh vực hoạt động pháp luật, vai trò của pháp luật đòi hỏi phải thể
hiện được tối đa sức mạnh văn hóa. Hoạt động của bộ máy pháp luật với tính cách
những kinh nghiệm và thói quen tích lũy được trong quá trình xây dựng
và thực thi pháp luật [35, tr.18].
Theo chúng tôi, nói tới văn hóa pháp lý cần phải nhấn mạnh tới những mặt
tiến bộ của một nền pháp luật, nghĩa là một nền pháp luật có những đóng góp tích
cực vào sự phát triển, tiến bộ xã hội và sự hoàn thiện nhân cách của con người.
Nếu xét từ giác độ cá nhân, người có trình độ văn hóa pháp lý là người có
đầy đủ ba yếu tố, tồn tại trong thể thống nhất là tri thức, tình cảm và hành vi tích
cực pháp luật. Nếu ai đó, có tri thức pháp luật nhưng lại không có tình cảm đúng
đắn với pháp luật, và do đó, không có hành vi tích cực đối với pháp luật thì người
đó không thể gọi là người có văn hóa pháp lý theo nghĩa đầy đủ của nó.
Với tất cả những điều trình bày trên đây, có thể nói: Văn hóa pháp lý là những
giá trị nhân đạo, tiến bộ, tích cực của hệ thống pháp luật trong xã hội được thể hiện
trong các bộ luật, đạo luật và thiết chế xã hội nhằm bảo đảm cho xã hội vận hành
đúng yêu cầu của nó. Đồng thời, các giá trị đó còn được thẩm thấu vào nhận thức và
hành động của mỗi cá nhân, biến thành nhu cầu thường trực trong hoạt động pháp
lý, trong đời sống xã hội, trong ứng xử của họ.
Rõ ràng, văn hóa pháp lý là toàn bộ các giá trị tinh thần và giá trị vật chất
được hình thành nên trong lĩnh vực hoạt động chính trị- pháp lý, nó vừa là phương
thức vừa là kết quả hoạt động sáng tạo của con người; chi phối hành vi của các cá
nhân, chi phối hoạt động của các tổ chức xã hội và của các cơ quan nhà nước. Chính
vì thế để hành động được một cách đúng đắn, đầy đủ về văn hóa pháp lý, chúng ta
phải có quan điểm toàn diện khái quát toàn bộ các giá trị tư tưởng của hệ thống
pháp luật đã được thiết lập và sự thể hiện tư tưởng đó trong hoạt động pháp luật.
Xét về mặt kết cấu, văn hóa pháp lý là thể thống nhất của tư tưởng, tri thức
pháp luật, phương thức tổ chức thực hiện pháp luật, tình cảm pháp luật đúng đắn và
hành vi xử sự tích cực của người công dân đối với pháp luật. Trước hết cần phải
làm rõ văn hóa pháp lý từ mặt kết cấu. Để hiểu rõ hơn nội hàm của khái niệm văn
hóa pháp lý.
1.1.2. Kết cấu của văn hóa pháp lý
hợp với nội dung của pháp luật.
Trong đời sống pháp luật, trước hết phải nói đến nhu cầu điều chỉnh hành vi
xử sự của con người nhằm tạo lập một xã hội ổn định. Hành vi của con người không
diễn ra một lần mà thường lặp đi, lặp lại nhiều lần. Từ đó, nảy sinh nhu cầu điều
chỉnh các hành vi xử sự của con người. Nhu cầu sử dụng các quy tắc để điều chỉnh
hành vi con người trong đời sống cộng đồng vốn tồn tại khách quan, nhưng các cá
nhân khác nhau lại nhìn nhận và nảy sinh tâm lý về nhu cầu đó khác nhau. Do đó,
tâm lý pháp luật hình thành một cách tự phát dưới dạng tình cảm, tâm trạng, cảm
xúc đối với đời sống pháp lý.
Tâm lý pháp luật là những yếu tố có tính chất tự phát nhưng nó chịu sự chi
phối của tư tưởng pháp luật. Không hình thành tâm lý pháp luật thì cũng không có ý
thức pháp luật, không có ý thức pháp luật thì không thể có hành vi tuân thủ pháp
luật một cách nghiêm minh.
Tâm lý pháp luật hình thành một cách tự phát dưới dạng tình cảm, tâm trạng,
cảm xúc của các cá nhân và các nhóm xã hội đối với pháp luật cũng như các hiện
tượng pháp lý xảy ra trong đời sống xã hội. Tâm lý pháp luật chỉ biểu hiện cấp độ
nhận thức thông thường dựa trên cơ sở tình cảm pháp luật truyền thống, kinh
nghiệm sống, tập quán và tâm lý xã hội. Nói cách khác, ở cấp độ này, ý thức pháp
luật mới chỉ thể hiện sự thừa nhận, tiếp thu và xử sự theo sự thừa nhận và tiếp thu
điều hay lẽ phải, việc nên làm, điều cần tránh, theo tình cảm hướng thiện.
Ngoài hai bộ phận nói trên, sự kết hợp hài hòa giữa tâm lý pháp luật và tư
tưởng pháp luật trong ý thức pháp luật thể hiện mối quan hệ của con người đối với
pháp luật, thể hiện sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi
xử sự của con người, cũng như trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà
nước và tổ chức xã hội.
Với tư cách là yếu tố cơ bản và quan trọng của văn hóa pháp lý, ý thức pháp
luật tích cực và tiến bộ là tiền đề tư tưởng trực tiếp để xây dựng và hoàn thiện hệ
thống pháp luật, là nhân tố thúc đẩy việc thực hiện pháp luật trong đời sống xã hội
và bảo đảm cho việc áp dụng đúng đắn các quy phạm pháp luật. Củng cố và nâng
có ý nghĩa to lớn đối với sự hình thành và phát triển một nền văn hóa pháp lý. Các
giá trị văn hóa pháp lý phải được kết tinh từ tính chặt chẽ, cụ thể và chính xác của
từng quy phạm pháp luật; từ việc xác định rõ ràng giới hạn và nội dung của các chế
định pháp luật, cũng như việc tính tới tính hoàn chỉnh và thống nhất của mỗi ngành
luật. Mỗi bộ luật hay đạo luật được ban hành là sản phẩm trí tuệ tập thể, và phải
được nhìn nhận như là những tác phẩm văn hóa pháp lý.
Hệ thống pháp luật, ở chừng mực nhất định, được coi là thước đo, là chuẩn
mực để đánh giá trình độ phát triển của nền văn hóa pháp lý ở mỗi quốc gia hay của
một dân tộc. Bởi vậy, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật vừa là một đòi hỏi
khách quan của xã hội và văn hóa, vừa có tác dụng tạo cơ sở cho sự phát triển văn
hóa pháp lý. Muốn có hệ thống pháp luật ở mức độ ngày càng hoàn thiện thì cần
phải xuất phát từ những tiêu chuẩn cơ bản của nó: đó là tính toàn diện, tính đồng bộ,
tính phù hợp và trình độ kỹ thuật pháp luật cao; đồng thời cũng mang tính tiên tiến
và thấm đượm bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc.
Các thiết chế pháp luật được hiểu là một tổng thể các tổ chức, cơ quan nhà
nước được trang bị những phương tiện vật chất nhất định và được giao những quyền
hạn, trách nhiệm nhất định nhằm thực hiện các chức năng soạn thảo, phê chuẩn và
ban hành pháp luật; hoạt động giám sát, xét xử, bảo vệ pháp luật cũng như đưa pháp
luật vào thực tiễn cuộc sống.
Các thiết chế pháp luật là công cụ rất quan trọng để thực hiện và bảo vệ pháp
luật, chúng được xây dựng dựa trên các quy định của pháp luật, chịu sự chi phối của
pháp luật. Đến lượt mình, các thiết chế pháp lý lại là phương tiện để cho các chủ thể
sử dụng nhằm thỏa mãn các nhu cầu của mình. Điều đó tạo ra các ưu thế của thiết
chế pháp lý trong việc thúc đẩy sáng tạo ra các giá trị văn hóa pháp lý và sử dụng
những giá trị đó trong đời sống xã hội.
ở nước ta, quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phân
cấp và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước. Theo đó, một cách tương đối,
thiết chế pháp luật được chia thành ba loại: thiết chế lập pháp, thiết chế hành pháp
và thiết chế tư pháp. Mỗi loại thiết chế đó theo tính năng của nó, đã và đang tham
cấu thành văn hóa pháp lý, hành vi pháp luật phải được hiểu là hành vi xử sự tích
cực đối với pháp luật và các hiện tượng pháp luật; tức là hành vi dựa trên cơ sở
những tri thức pháp luật và tình cảm pháp luật đúng đắn, phù hợp với sự tiến bộ xã
hội.
Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, hành vi pháp luật tích cực là hành vi hợp
pháp có ý nghĩa văn hóa, một mặt, nói lên động cơ chi phối hành vi của chủ thể;
mặt khác, nó phản ánh nhu cầu phát triển tiến bộ của xã hội nói lên sự hài hòa ở
những mức độ khác nhau giữa lợi ích xã hội mà pháp luật phản ánh với lợi ích cá
nhân, giữa nhu cầu của nhà nước và công dân, có tác dụng làm ổn định xã hội và
tăng cường ý thức tôn trọng pháp luật. Vì vậy, hành vi hợp pháp thể hiện trình độ
văn hóa pháp lý và được pháp luật bảo vệ.
Lối sống theo pháp luật gắn liền với hành vi pháp luật, là thành phần không
thể thiếu tạo nên văn hóa pháp luật. Lối sống là tổng thể những nét cơ bản đặc trưng
cho hoạt động sống và phương thức hành động của các giai cấp, các dân tộc, các
nhóm xã hội hay cộng đồng xã hội trong những điều kiện xã hội nhất định. Hoạt
động sống và phương thức hành động của cộng đồng như thế nào thì sẽ tạo ra lối
sống như thế ấy. Lối sống theo pháp luật là một hình thức biểu hiện của lối sống,
trong đó, dựa trên nền tảng ý thức pháp luật xã hội tiên tiến, các nhóm xã hội và
cộng đồng xã hội tổ chức các hoạt động sống, sản xuất, sinh hoạt và hành động sao
cho phù hợp với các giá trị, chuẩn mực, yêu cầu của hệ thống pháp luật.
Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, sống theo pháp luật là một biểu hiện cao của
lối sống có văn hóa. Lối sống theo pháp luật mang tính cộng đồng, nó có tác dụng
tạo ra môi trường tích cực cho quá trình xã hội hóa hành vi pháp luật của các cá
nhân, của các cơ quan, tổ chức nhà nước và xã hội. Sự tích lũy và phát triển các giá
trị văn hóa là kết quả bền vững nhất, mang tính chất nền tảng nhất của tiến bộ xã
hội. Lối sống theo pháp luật vừa có tác dụng đóng góp vào quá trình sáng tạo ra các
giá trị pháp lý, lại vừa là quá trình tiếp nhận và phát huy các giá trị pháp lý trong
thực tiễn cuộc sống của cộng đồng xã hội, đỉnh cao của quá trình đó là “Sống, học
tập, làm việc theo hiến pháp và pháp luật”.
yêu cầu của pháp luật; văn hóa pháp lý có tác dụng định hướng cho các thành viên
của xã hội vươn tới tiếp thu, vận dụng các giá trị đó, đồng thời sáng tạo nên những
giá trị mới, tiến bộ cho một hệ thống pháp lý tiến bộ, phù hợp với thực tiễn xã hội.
Giữa các lĩnh vực văn hóa thường có sự thẩm thấu và tương tác lẫn nhau.
Văn hóa pháp lý thông qua các đặc trưng và cơ chế tác động của nó, có tác động tới
các lĩnh vực khác của nền văn hóa nói chung như văn hóa đạo đức, văn hóa chính
trị, văn hóa nghệ thuật v,v
Đường lối lãnh đạo của Đảng, quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước
phải phù hợp với nhu cầu, lợi ích của nhân dân lao động, với truyền thống chính trị
- đạo đức pháp lý của cộng đồng và của dân tộc. Văn hóa pháp lý tác động tích cực
tới các chính sách của Đảng và Nhà nước với yêu cầu hệ thống pháp luật phải ngày
càng hoàn thiện hơn, đem lại lợi ích và giá trị cho nhân dân lao động, sự phồn vinh
và thịnh vượng cho đất nước. Đảng và Nhà nước không chỉ cần đề ra chính sách,
pháp luật đúng đắn, kịp thời mà còn phải tổ chức thực hiện tốt các chính sách, pháp
luật đó để mang lại hiệu quả xã hội cao trên cơ sở những biện pháp mang tính nhân
văn.
Phát triển văn hóa pháp lý là cơ sở, nền tảng quan trọng và cần thiết để hình
thành và xây dựng lối sống có văn hóa, lối sống theo pháp luật.
1.1.4. Các chức năng cơ bản của của văn hóa pháp lý
Với tư cách là một bộ phận cấu thành của một nền văn hóa, văn hóa pháp lý
tuân theo quy luật vận động và phát triển của nền văn hóa đó. Tuy nhiên, văn hóa
pháp lý cũng tồn tại một cách tương đối độc lập, với những giá trị, chuẩn mực, biểu
hiện riêng trong lĩnh vực hoạt động pháp luật. Vì thế, văn hóa pháp lý cũng có
những chức năng nhất định của nó. Từ vai trò đã nêu chúng ta thấy, văn hóa pháp lý
có ba chức năng cơ bản, đó là chức năng nhận thức, chức năng giáo dục và chức
năng thực tiễn.
Chức năng nhận thức là chức năng đầu tiên của bất kỳ hoạt động văn hóa
nào, trong đó có văn hóa pháp lý. Một bộ luật, đạo luật nào đó với tư cách một sản
phẩm văn hóa pháp lý, trước khi có thể đi vào thực tiễn cuộc sống, phát huy vai trò
phẩm của tư duy văn hóa, là sản phẩm của văn hóa. Với tư cách là sản phẩm của
văn hóa, pháp luật biểu hiện những quy tắc mà con người sử dụng để định hướng và
ảnh hưởng tới sự sáng tạo những giá trị văn hóa khác như văn hóa đạo đức, văn hóa
thẩm mỹ, văn hóa tôn giáo v,v
Nghiên cứu văn hóa pháp lý đòi hỏi phải đặt nó trong mối tương quan và sự
liên hệ với các hình thức văn hóa khác, với đời sống kinh tế, chính trị, xã hội. Sự
định hướng và phát triển văn hóa pháp lý đặt ra vấn đề nhận thức lý luận về trình độ
lập pháp nói chung. Trình độ lập pháp là một biểu hiện rất cao của văn hóa pháp lý.
Các chuẩn mực, quy phạm pháp luật quan trọng chỉ có thể được hình thành khi các
nhà làm luật nhận thức một cách sâu sắc các quy luật của đời sống xã hội trên các
mặt kinh tế, chính trị, văn hoá và xã hội. Những quan hệ xã hội mới phát sinh cần
phải có luật điều chỉnh, phạm vi và mức độ điều chỉnh? Văn hóa pháp luật với chức
năng nhận thức của nó, giúp cho các nhà làm luật hiểu biết và xử lý tốt các tình
huống mà cuộc sống đặt ra.
Nâng cao trình độ nhận thức của con người cũng chính là phát huy những
tiềm năng, năng lực bản chất của con người. Đó là bước đầu rất quan trọng để hoàn
thiện con người, hoàn thiện xã hội. Do đó, văn hóa nói chung và văn hóa pháp lý
nói riêng luôn luôn chứa đựng tính chất nhân văn. Cơ sở của mọi hoạt động trong
lĩnh vực văn hóa pháp lý cũng là khát vọng hướng tới cái Chân, cái Thiện, cái Mỹ -
ba trụ cột vĩnh hằng của sự phát triển văn hóa, ba giá trị phổ quát của mọi nền văn
hóa.
Trong quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc
dân tộc dĩ nhiên cần chú trọng xây dựng và phát triển văn hóa pháp lý - một đòi hỏi
mang tính khách quan và cấp thiết. Phát triển văn hóa pháp lý mang lại một sự nhận
thức mới mẻ về các quy tắc, chuẩn mực, quan điểm pháp luật theo định hướng chân
- thiện - mỹ như là những giá trị xã hội, chứ không phải chỉ thuần túy là pháp luật.
Giá trị pháp lý là nhân tố quan trọng đối với hành vi của cá nhân, điều chỉnh các
nguyện vọng và hành động của con người, là tiêu chuẩn pháp lý để đánh giá hành
động và nghĩa vụ của mỗi công dân, để xác định lợi ích của các thành viên xã hội;
biết, là hành động có ý thức của con người diễn ra trong môi trường điều chỉnh của
pháp luật; trong mọi trường hợp, hành vi pháp luật chỉ có thể là hành vi hợp pháp
hoặc là hành vi bất hợp pháp. Tuy nhiên, ý nghĩa giáo dục từ định hướng văn hóa
cho hành vi pháp luật nổi bật ở chỗ giáo dục cách xử sự tích cực đối với pháp luật
dựa trên tri thức pháp luật và tình cảm pháp luật đúng đắn, phù hợp với các giá trị
văn hóa pháp lý. Bản thân mỗi cá nhân, theo quy luật hướng thiện, không muốn
thực hiện các hành vi vi phạm, phá vỡ các quy tắc, yêu cầu hay đòi hỏi của chuẩn
mực pháp luật. Nhưng để đạt được điều này, bên cạnh ý thức tự giác tích cực của
mỗi người còn cần đến chức năng giáo dục. Định hướng giá trị văn hóa pháp lý là
xu hướng của con người muốn vươn lên chiếm lĩnh hoặc tiếp cận các giá trị văn hóa
cao đẹp của pháp luật, nhờ đó mà dần dần hoàn thiện nhân cách của mình; định
hướng giá trị đó, xác định thái độ lựa chọn hành động của con người trước mỗi tình
huống cụ thể của cuộc sống, quy định hành vi pháp luật của cá nhân, quy định
khuynh hướng và tính tích cực xã hội của nó.
Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, do những điều kiện, hoàn cảnh lịch sử riêng nên
đã hình thành những truyền thống văn hóa pháp lý riêng phù hợp với truyền thống
văn hóa, đạo đức, pháp luật, phong tục tập quán của dân tộc. Lịch sử đấu tranh
dựng nước và giữ nước của cha ông ta qua các thời kỳ lịch sử đã tạo dựng nên nền
văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc. Các công trình nghiên cứu về văn hóa pháp lý
phải hướng vào các di sản văn hóa pháp lý mà cha ông ta đã sáng tạo ra trong các
thời kỳ lịch sử; từ đó mà phát hiện những giá trị pháp lý, phát huy những giá trị
truyền thống trong xã hội hiện đại. Điều đó cũng có nghĩa là văn hóa pháp lý góp
phần vào việc giáo dục lòng tự hào dân tộc, giáo dục thái độ tôn trọng, giữ gìn các
giá trị văn hóa pháp lý của dân tộc. Nó cũng chứng minh rằng: việc giáo dục con
người bằng văn hóa, bằng các giá trị và truyền thống văn hóa có vai trò hết sức quan
trọng.
Dĩ nhiên, quan tâm đến chức năng giáo dục của văn hóa và văn hóa pháp lý
không có nghĩa là biến các hoạt động văn hóa đó thành những bài giáo huấn khô
khan hay giáo điều và trừu tượng. Chức năng giáo dục được thực hiện trong mối liên
Nói đến chức năng thực tiễn của văn hóa pháp lý, trước hết, là nói đến sự
vận dụng và phát huy các kết quả nghiên cứu văn hóa pháp lý vào hoạt động thực
tiễn của việc hoạch định và xây dựng chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước;
chính sách pháp luật là khâu quan trọng đối với hoạt động lập pháp nói chung và
việc ban hành các bộ luật, đạo luật nói riêng. Chính sách pháp luật có ảnh hưởng
quan trọng tới tâm lý và ý thức của con người, góp phần hình thành ý thức pháp lý
mang tính tích cực của các cá nhân và các nhóm xã hội. Dưới tác động của văn hóa
pháp lý, việc hoạch định và xây dựng chính sách pháp luật đúng đắn là định hướng
quan trọng cho công tác xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật. ở đó phải có sự
phù hợp của nội dung hệ thống pháp luật thực định so với những đòi hỏi khách quan
Copyright: Tài liệu đại học ©