VÀI DẤU ẤN VỀ CHIẾN
TRANH VÀ NGƯỜI LÍNH
Dù sao, đề tài về chiến tranh, đề
tài về người lính vẫn cứ đeo đẳng
hoài như một món nợ đối với thế
hệ họa sĩ đã trải qua hai cuộc
chiến tranh vào loại dai dẳng
nhất, khốc liệt nhất và cũng rất
đỗi hào hùng của dân tộc Việt
Nam ta.
Chiều cuối thu se lạnh. Tôi chợt
nhớ tới những kỷ niệm khó quên
về chuyện thi cử, học hành của
mình tại trường Mỹ thuật trong
những năm chiến tranh ác liệt.
Sau nhiều năm công tác ở miền
núi rừng Tây Bắc xa xôi, mãi tới
giữa năm 1965 tôi mới được Ty
Văn hóa Lai Châu đồng ý cho về
dự kỳ thi tuyển vào trường Mỹ thuật Việt Nam (nay là Đại học Mỹ

ĐẶNG TRẦN SƠN-Trưởng xe
tăng Lê Trung Tuyến, Binh đoàn
Tây Nguyên-Ký họa
thuật Hà Nội). Trường sơ tán về vùng Hà Tây. Gần hai trăm thí sinh từ
khắp nơi về “tỷ thí” với nhau ở ngôi đình làng Tốt Động đúng vào
những ngày mưa to gió lớn. Vậy mà trường chỉ chọn lấy 10 người. Số
phận thật mong manh. Thi xong, tôi lại trở lên cơ quan. Thời gian ấy
máy bay Mỹ đánh phá rất dữ dội. Cơ quan phải sơ tán trong khu rừng
Pa Ham đầy muỗi và vắt. Mong mỏi hoài mà không thấy có giấy báo
kết quả thi của trường. Ngày lại ngày chỉ hai bữa ngô bung ăn với

nể trọng. Những hạt nhân văn nghệ xuất sắc lúc bấy giờ có rất nhiều
như: Lưu Mai Phương, Huỳnh Thị Triết, Tạ Phương Thảo, Trần Thị
Hồng, Ka Lê Thắng, Mô Lô Kai, Vi Quốc Hiệp, Lê Trí Dũng, Lê Đức
Biết v.v Họ đã là nòng c
ốt cho một thời kỳ oanh liệt nhất trong phong
trào tiếng hát át tiếng bom của Trường Mỹ thuật Việt Nam.
Hào hứng và đáng nhớ nhất là những mùa thực tập, mỗi năm khoảng 3
tháng. Cả lớp tỏa đi khắp nơi, nhất là những địa bàn nóng bỏng và ác
liệt để mà vẽ, mà tôi luyện.
Tôi đã cùng với Trần Văn Phú, Trần Thành Công, Giang Nguyên Thái,
Nguyễn Hồng Xuân, Trần Văn Thọ đạp xe xuống vùng đ
ất mỏ Quảng
Ninh. Vừa mới vượt qua đèo Bụt được một quãng đã b
ị “phủ đầu” bằng
một trận bom khủng khiếp. Mười hai chiếc “con ma” thay nhau bổ
nhào, c
ắt bom xuống kho gạo chỉ cách chúng tôi dăm chục mét. Đất đá,
khói bụi, mảnh bom tung tóe, mịt mù. Dứt đợt oanh tạc, chúng tôi vội
lên xe phóng thật nhanh. Trần Thành Công còn cố nhặt một mảnh bom
làm kỷ niệm. Mảnh bom nóng quá nên Công cứ phải tung tung lên cho
khỏi bị bỏng tay. Chúng tôi chia từng nhóm để vẽ ở Cửa Ông, Đ
èo Nai,
Cẩm Phả. Tôi và Trần Văn Phú vẽ ở mỏ Thống Nhất. Ngày thì vẽ
thông tầm trong hầm lò ẩm ướt, tối tăm. Tối lại cùng đ
ội văn nghệ xung
kích đi biểu diễn khắp nơi. Cánh thợ mỏ xếp cho tôi vào lo
ại “bậc 7” về
ca hát và đệm đàn ghi ta. Xót xa nhất là mỗi sáng sớm chúng tôi lại
phải viết những tấm bia mộ cho những người bị bom “tọa độ” sát hại
vào đêm hôm trước.

Qua bến Nhật Lệ, qua phà sông Gianh
Nơi đây hỏi chị hỏi anh
Còn nhớ xác giặc tan tành ra răng?
Tuyên Hóa ai có nhớ chăng
Kể rằng ở Mỹ hung hăng bay vào
Giữa vùng đồi rậm non cao
Mà sao bỗng thấy ào ào đạn vây
Máy bay kẻ cướp tan thây
Tôi cũng theo gót các chiến sĩ vào sâu phía trong để vẽ các chiến sĩ
đoàn Kiên Giang, vẽ tổ trinh sát mang tên ấp Bắc, từng bắn rơi trực
thăng Mỹ trên cao điểm 74 (Vĩnh Linh), vẽ các chiến sĩ tiểu đoàn 91
quân giải phóng Trị Thiên - Huế anh hùng. Suốt mấy tháng trời tôi
chẳng hề thấy bóng dáng một phóng viên quay phim, nhiếp ảnh nào
đến đây, cho nên phương tiện dường như “độc tôn” để ghi lại hình ảnh
của cuộc chiến, của người lính và ký họa. Vì vậy mà vai trò của người
họa sĩ càng trở nên quan trọng và được các chiến sĩ vô cùng ưu ái, thân
thương.
Suy cho cùng, trong chiến tranh cũng như trong hòa bình, người lính
phải chịu đựng nhiều nhất những hy sinh, gian khổ và cũng chính họ đ
ã
tạo nên niềm cảm phục, yêu thương, quý trọng nhất cho ngư
ời họa sĩ có
thể rung cảm mãnh liệt nhất khi miêu tả về họ. Cũng chính vì thế mà
khi chiến tranh đã qua lâu rồi nhưng tôi vẫn thường xuyên có những
chuyến đi vẽ về người lính ở quần đảo Trường Sa, ở Binh đoàn Tây
Nguyên, ở các đơn vị đặc công, không quân, các đồn biên phòng nơi
núi rừng heo hút.
Từ khi đất nước chuyển sang “cơ chế thị trường” thì những tác phẩm
mỹ thuật về đề tài chiến tranh, đề tài người lính hầu như không có nơi
tiêu thụ. Sáng tác ra, dự triển lãm xong lại trở về nhà mà xếp vào góp