Vài cảm nhận về Điện ảnh Đức đương đại
Trong bài viết này, một cách hạn hẹp, chỉ đề cập đến những phim truyện
(có lướt qua một vài phim tài liệu) gây tiếng vang được sản xuất gần đây của điện
ảnh Đức.
Những câu chuyện giản dị
Phải thấy rằng, những câu chuyện phim được kể, dẫu ở thái cực nào, tình
yêu hay thù hận, tìm kiếm hay chạy trốn, hạnh phúc hay sự trừng phạt…, cũng đều
giản dị. Nghĩa là không có những cách kể mang tính thực nghiệm, thách đố người
xem. Một cách nhẹ nhàng, các câu chuyện phim được dẫn dắt theo tuyến tính, dựa
trên cấu trúc chi tiết chặt chẽ, chọn lọc. Nó là sắc màu của cuộc sống hôm nay,
giữa vô số điều thân quen hoặc thậm chí, nhàm chán và vô vị, vẫn đủ sức mời gọi
cả người làm phim lẫn người xem phim bắt tay tái dựng nó theo cảm nhận riêng tư
của chính mình. Chuyện một cậu bé tìm vợ cho bố mình trong Nghịch tử (Grave
Decisions), chuyện hai cha con bất hòa trong Chó săn (Hounds), chuyện chuyến
đi Nhật trong Mùa hoa anh đào (Cherry Blossoms) hay chuyện cô gái Thổ Nhĩ
Kỳ kết hôn với một anh chàng đồng hương nghiện rượu, bất cần đời trong Đương
đầu (Head-on)…. Tất cả hoàn toàn được xây dựng theo tinh thần chân thực và
trong sáng, là những trải nghiệm cá nhân, hơn thế, là tiếng nói số phận và đời tư.
Chẳng cầu kì hay phức tạp hóa, tiếng nói ấy gây vang âm bởi nét tự nhiên hiếm có,
như chưa hề qua bàn tay gia công, chúng tự tường trình bản thân bằng tất cả cung
bậc thô mộc mà đẹp đẽ nhất mà cuộc đời này có, nếu quả đúng rằng cuộc đời luôn
bí ẩn và đáng yêu như vậy.
Giản dị không có nghĩa là đơn giản. Trong khi giản dị là một phẩm tính mà
các nhà làm phim muốn hướng tới, một cách chuyên nghiệp và đồng thời, cũng là
một hình thức để xây dựng khuynh hướng thẩm mĩ của mình thì đơn giản, ngược
lại, là thói quen cần loại bỏ. Kể câu chuyện giản dị khác với cách nhìn đơn giản về
cuộc sống, về con người. Vì thế, không nên lầm tưởng rằng, đằng sau câu chuyện
về cậu bé, về hai cha con hay về cô gái Thổ kia là sự hời hợt và bế tắc trong việc

trong gió bụi Istanbul cội nguồn. Ở Cuộc sống của những người khác, tiếng cười
chuyển sang cung bậc trào lộng và giễu nhại. Nó phảng phất không khí tiếu lâm
chính trị về Đông Đức. Điểm nhấn thú vị là ở chỗ: Wiesler, khi thất bại trong việc
theo dõi giới văn nghệ sĩ, đã tự giễu nhại chính mình và giễu nhại guồng máy an
ninh mà ông phục vụ.
Tiếng cười cũng còn thấp thoáng ở Làn sóng (The Wave) hay Nông thôn
hiện đại (Full Metal Village). Là một phim tài liệu, Nông thôn hiện đại, với
những phác thảo đối lập giữa vùng quê bình yên với Ngày hội nhạc Rock nặng
(Heavy Metal) và bằng cái nhìn của người ngoại cuộc, đạo diễn Hàn Quốc Sung-
Hyung Cho đã đem lại tiếng cười sảng khoái cho khán giả. Có không ít hương vị
hài hước dân gian ở đây khi đạo diễn chủ ý để cho những người già tự chiêm
nghiệm về tình yêu hay công việc thôn quê của họ. Như vậy, cái hài, ở góc độ
nhân sinh quan, tôi ngờ rằng, đang được thế hệ đạo diễn trẻ nước Đức vận dụng và
cải biến hết sức tinh tế. Ở một dân tộc không chỉ rạng danh bởi có thi ca, triết học
và âm nhạc mà còn bị kết án là “lò lửa chiến tranh” thì rút cuộc, ít nhất, phải ứng
xử với hiện tại bằng nụ cười thông thái. Và tiếng cười sẽ vẫy gọi hướng đến tương
lai như một nguồn sáng vĩnh cửu.
Việc chuyển hướng xây dựng những câu chuyện giản dị, dễ tiếp nhận với
đại chúng của một nền điện ảnh đã từng gây ảnh hưởng to lớn đến điện ảnh thế
giới với chủ nghĩa biểu hiện đã cho thấy các nhà làm phim Đức hôm nay đề cao
tính hiệu quả hơn. Họ tôn trọng tính tiền phong trong chừng mực hợp lí và trong
khả năng của mình.Với khoản kinh phí sản xuất eo hẹp (chừng 1,7 triệu Euro)
nhưng F. Donnersmarc vẫn mang về giải Oscar cho nền điện ảnh Đức ngữ. Nếu
chủ nghĩa biểu hiện thập niên 1920 phải lụi tàn một phần do khoản kinh phí sản
xuất phim quá lớn thì hôm nay, với tư cách là các nhà làm phim độc lập, những
Ann-Kristin Reyels, Dennis Gansel, Fatih Akin hay Donnersmarc bắt buộc phải
tìm đến xu hướng cạnh tranh mới dựa trên sức lực nội tại của mình: xây dựng
những chuyện phim giản dị, không quá cầu kì và tốn kém trong việc dựng bối
cảnh. Thay vào đó họ dành sức tạo một kịch bản tốt, cấu trúc chặt chẽ theo mô
hình điện ảnh Hollywood. Chính kịch bản đã góp phần làm nên thành công của bộ