

 
!"#$"%&'(
&'&
)*+
Sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học là một tất yếu lịch sử. Nó là sự kế thừa
có phê phán và khắc phục hạn chế của những tư tưởng tiến bộ trong lịch sử tư tưởng
nhân loại, qua các thời kỳ khác nhau. Có thể nói, tư tưởng xã hội chủ nghĩa đã có chiều
dài lịch sử cùng với lịch sử hình thành và phát triển của giai cấp và đấu tranh giai cấp.
Biết bao thế hệ các nhà tư tưởng, các nhà cách mạng ưu tú đã cống hiến, hy sinh cho lý
tưởng nhân đạo, cho sự tiến bộ của nhân loại, đặc biệt là những nhà không tưởng từ thế
kỷ thứ XVI - XIX. Tư tưởng của các ông không chỉ phản ánh nguyện vọng chủ quan,
thuần túy, lý tưởng, mà còn là quá trình tìm tòi chân lý, tìm tòi một mô hình xã hội lý
tưởng để giải phóng nhân loại cần lao. Mô hình xã hội lý tưởng được các ông phác thảo
ra thật sự chứa đựng những hạt kim cương lấp lánh mà trên cơ sở đó C.Mác,
Ph.ăngghen, V.I.Lênin đã kế thừa và phát triển, làm cho chủ nghĩa xã hội từ không
tưởng đến khoa học.
Ngày nay, khi chủ nghĩa xã hội tạm lâm vào thoái trào, kẻ thù đang tấn công
hòng tiêu diệt các nướạcc xã hội còn lại, thì hơn lúc nào hết việc nghiên cứu những mô
hình xã hội lý tưởng của các nhà không tưởng thế kỷ thứ XVI - XIX, thấy được những
ưu điểm và hạn chế của nó là việc làm cần thiết để củng cố niềm tin sắt son vào chủ
nghĩa xã hội.
',) !"$"-
&'(&''
.,/)0123
* Về kinh tế, theo Morơ, xã hội của Không tưởng là một khối kinh tế thống nhất
trên cơ sở chế độ công hữu cả về tư liệu sản xuất (chủ yếu là ruộng đất) lẫn tư liệu tiêu
dùng, được tổ chức theo nguyên tắc bình đẳng. Thành phố là trung tâm tổ chức trực tiếp
sản xuất, ở đó, Nghị viện - cơ quan tối cao của nhà nước - tiến hành việc tổ chức sản
xuất, kiểm kê và phân phối mọi sản phẩm, phân bố và điều tiết lao động từ lĩnh vực này

các lĩnh vực: hôn nhân và gia đình, chiến tranh và hòa bình, tôn giáo, con người và một
số lĩnh vực khác của chủ nghĩa xã hội.
Tác phẩm "Không tưởng" còn nhiều hạn chế và mới chỉ dừng lại ở văn học viễn
tưởng, chưa phải là một cương lĩnh lý luận và cũng chưa phải là một cương lĩnh hành
động nhằm cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới. Hơn nữa, chính ông cũng không tin
có xã hội như vậy. Tuy nhiên "Không tưởng" là tác phẩm đầu tiên nêu lên một cách rõ
rệt những luận điểm mang tính cộng sản. Với tư cách là nhà tư tưởng, Tô mát Morơ đã
để lại cho hậu thế một mô hình tương đối toàn diện về xã hội cộng sản chủ nghĩa. Trong
đó giá trị đặc sắc là tư tưởng xóa bỏ chế độ tư hữu. Tư tưởng này vào thời đại các ông là
"không tưởng", nhưng sau khi chủ nghĩa Mác ra đời đã chứng minh được tính hiện thực
của nó. Chính vì vậy, "Không tưởng" được coi là tác phẩm mở đầu lịch sử tư tưởng
cộng sản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa cận đại, trở thành tính từ chỉ các trào lưu cộng
sản chủ nghĩa trước chủ nghĩa xã hội khoa học của Mác.
Ăngghen chỉ ra những hạn chế của tác phẩm là "trong thời kỳ mà giai cấp vô sản
còn ít phát triển, còn nhìn địa vị bản thân mình một cách cũng ảo tưởng, thì bức tranh ảo
tưởng về xã hội tương lai là phù hợp với những nguyện vọng bản năng đầu tiên của
công nhân muốn hoàn toàn cải biến xã hội"1.
4,/567829.:;<(.;=>?
- Mô hình xã hội lý tưởng của ông là:
Trên lĩnh vực kinh tế: xã hội của "Thành phố mặt trời" lấy chế độ công hữu các
tư liệu sản xuất làm cơ sở. Đó là chế độ: "tất cả đều là của chung: chung ruộng đất, nhà
Mác - Ăngghen: tuyển tập, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1980, tập 1, tr.582.
cửa chung vợ, chung chồng, chung con cái". Sự phân công lao động dựa trên cơ sở tài
năng, tuổi tác và giới tính. Đó là ý nghĩa nhân văn sâu sắc, nét đặc sắc trong tư tưởng
của Cămpanela.
Nền kinh tế được tổ chức theo ba ngành chính: trồng trọt, chăn nuôi, nghề biển.
Trên cơ sở tổ chức sản xuất chung, lao động bình đẳng và phân phối hợp lý đối với mọi
người, mà mỗi người có cuộc sống hạnh phúc.
Cămpanenla đưa ra quan điểm phân phối bình quân mang tính nhu cầu, đượm
màu sắc không tưởng. "Phân phối không để ai giàu quá, không để ai nghèo quá" và

được sống trong hòa bình và coi nhau như anh em; mọi của cải cần được quản lý chung;
tất cả mọi thành viên xã hội được hưởng phần lương ăn cần thiết, được mặc như nhau,
được nhà ở, giầy dép ngang nhau, làm việc dưới sự điều khiển của những người tài giỏi
nhất để phát triển và giữ gìn của cải chung; tất cả các thành thị và cộng đồng khác nhau
sống bên cạnh nhau, chăm lo mối quan hệ liên minh với nhau, giữ gìn, không để vi
phạm cuộc sống hòa bình và đoàn kết hữu nghị, giúp đỡ nhau khi cần thiết; không như
thế thì của cải công cộng không thể tồn tại và đa số nhân dân lại bị đau khổ.
"Mỗi người được đảm bảo về nhu cầu". Đó là châm ngôn của Mêliê. Ông viết:
"Nói chung, nếu mọi người đều có và đều được hưởng thụ một cách bình đẳng những
của cải và những phương tiện sống, nếu họ nhất trí lo toan đến những công việc lương
thiện và có ích nào đó và nếu họ san sẻ khéo cho nhau những của cải trên trái đất và
những thành quả lao động và kỹ nghệ của họ, thì họ sẽ khá dồi dào để sống một cách
hài lòng và sung sướng".
Xuất phát từ tư tưởng cho rằng tư hữu là cội nguồn của mọi bất hạnh, đau khổ,
của chiến tranh và của mọi tội ác khủng khiếp, Mêliê khẳng định rằng, với chế độ công
hữu về của cải, sẽ không còn hiện tượng trộm cắp, giết người, dối trá để bảo vệ của
riêng nữa.
Với tư tưởng xóa bỏ chế độ tư hữu, xác lập chế độ công hữu về của cải, Mêliê
được coi là nhà cộng sản chủ nghĩa không tưởng đầu tiên của nước Pháp.
Tấn bi kịch trong con người Mêliê, với tính cách một nhà cộng sản không tưởng,
với tinh thần duy vật và vô thần mặc dù chưa thật triệt để, là ở chỗ coi tôn giáo như một
sự mê tín thô lỗ, một sự lừa mị, thế mà suốt đời ông đã phải truyền bá những điều dối
trá của nhân dân. Cho nên, với lời tự thú như xé lòng mình, ông đã khiến những người
đọc Những di chúc của tôi phải chia sẻ cùng ông những nỗi đau khổ về tinh thần của
một người đã lầm đường, lạc lối. Ông viết: Tôi đã đau khổ biết bao nhiêu khi tôi buộc
phải truyền bá đến bà con những điều dối trá, bỉ ổi mà trong thâm tâm tôi ghét cay ghét
đắng Sự hồn nhiên của bà con khiến tôi hối hận biết chừng nào.
4,G70)2H
Mô hình xã hội lý tưởng được ông phác thảo lên là:
Trong xã hội tương lai tốt đẹp theo tâm lý hoài cổ về một "thời hoàng kim" xa

.,6I6JIK715L&
Mô hình xã hội lý tưởng được Xanh Ximông xây dựng lên là:
Xã hội mới mà Xanh Ximông mơ ước xây dựng đó là xã hội đáp ứng được
những nhu cầu vật chất và tinh thần của mọi người. Theo ông "chế độ sở hữu phải được
tổ chức như thế nào để có lợi nhất cho xã hội về mặt tự do và về mặt của cải". Ông đã
nhận thức rõ vị trí và tầm quan trọng của vấn đề sở hữu nhưng chưa đi tới tư tưởng xóa
bỏ chế độ tư hữu.
Trong xã hội mới, tất cả mọi người đều phải làm việc, đều trở thành những người
lao động và mọi công việc được phối hợp một cách có lợi trong khối "liên hiệp" thống
nhất. Xã hội ấy trong khi tìm cách đảm bảo phúc lợi cho toàn thể nhân dân, trước hết
phải cải thiện tình hình của "giai cấp nghèo nhất và đông đảo nhất". Trong những tác
phẩm cuối của ông, Xanh Ximông đi tới một công thức về xã hội mới là: các thiết chế
xã hội phải tăng phúc lợi của những người vô sản.
Trong xã hội mới, con người được sống trong trạng thái "hòa bình vĩnh cửu" và
các dân tộc liên kết lại để bảo vệ hạnh phúc chung. Các nhà khoa học, nhà nghệ thuật và
nhà công nghiệp phải đóng vai trò điều khiển và lãnh đạo. Chỉ có họ mới đảm bảo thỏa
mãn những nhu cầu vật chất và tinh thần cho mọi người.
Xanh Xi mông chủ trương đi tới xã hội mới bằng con đường hòa bình. Ông
khẳng định, các biện pháp hòa bình mới là những biện pháp duy nhất có thể dùng nhằm
mục đích xây dựng, sáng tạo, lập nên những thiết chế vững chắc. Chủ nghĩa xã hội mà
Xanh Xi mông xây dựng vẫn còn dựa trên chế độ tư hữu.
Có thể nói rằng, mô hình xã hội tương lai của Xanh Ximông còn mang tính
không tưởng và mang sắc thái tôn giáo. Nhưng có thể nhận thấy ở Xanh Ximông là
người có công lớn với những tư tưởng bình đẳng xã hội và có nhiều dự kiến độc đáo,
đặc biệt là tấm lòng chân thành vì sự nghiệp và mưu cầu hạnh phúc cho nhân loại
cần lao vì thế mà ông được lịch sử thừa nhận là một nhà xã hội chủ nghĩa không
tưởng có vị trí quan trọng vào đầu thế kỷ XIX.
4,G7&0)1M7IG1
Xã hội mới mà Phuriê muốn xây dựng trải qua 2 giai đoạn: giai đoạn "xã hội
đảm bảo" và tiến lên "xã hội hài hòa". Trong xã hội đó sự thống nhất giữa lợi ích cá

để có tài sản tư hữu. Nếu chế độ công hữu được tổ chức đúng đắn, mọi người đều được
hưởng thụ một nền giáo dục tốt và có điều kiện sống như nhau thì sẽ không còn những
cuộc hôn nhân dựa trên sự tính toán bằng tiền; sẽ không còn những trẻ em hư, những
hành động thô bạo trong quan hệ giữa người với người; sẽ không còn mâu thuẫn đối
kháng về lợi ích giữa các dân tộc.
Ôoen coi việc thủ tiêu sự khác nhau về đẳng cấp và giai cấp do con người xa rời
những quy luật tự nhiên là điều kiện cần thiết của sự bình đẳng xã hội. Theo ông, sự
phân chia xã hội hợp lý và tự nhiên chỉ là sự phân chia theo trình độ nắm được kiến
thức và kinh nghiệm của các cá nhân theo lứa tuổi. Mỗi nhóm lứa tuổi được nhận công
việc hoàn toàn phù hợp với khả năng và sức lực của nó, không một ai được ngoại lệ,
không một ai được đặc quyền.
Khác với hiệp hội của Phuriê, công xã lao động của Ôoen là một tổ chức lao
động "mở", dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất. Ông nhấn mạnh sự cần thiết
của những quan hệ hợp tác mang tính liên hiệp giữa các thành viên trong từng công xã
và giữa các công xã trong quá trình sản xuất. Ông nhấn mạnh sự cần thiết của những
quan hệ hợp tác mang tính liên hiệp giữa các thành viên trong từng công xã và giữa các
công xã trong quá trình sản xuất. Liên hiệp các công xã sẽ là một tổ chức hoàn toàn mới
của xã hội loài người với tất cả tính ưu việt của nó. Sự liên kết thành những công xã lớn
sẽ tiết kiệm được thời gian lao động, vốn trong sản xuất và chi phí trong phân phối của
cải, trong việc quản lý địa phương. Sự tiết kiệm này sẽ phù hợp với sự tiết kiệm đạt
được nhờ thay thế lao động chân tay bằng máy móc hoàn hảo. Nếu tạo ra được những tổ
hợp gia đình rộng lớn như vậy, kết hợp với những biện pháp kinh tế quan trọng khác về
mặt sản xuất, bảo quản sản phẩm, phân phối và tiêu dùng, cũng như về mặt giáo dục và
quản lý thì đất đai sẽ cung cấp phương tiện sống cho số lượng người nhiều hơn ít ra là
bốn lần so với trong điều kiện xã hội đương thời.
Ôoen cho rằng, chỉ có thể chuyển sang một chế độ xã hội mới bằng con đường
hòa bình, rằng "sự biến đổi đó sẽ xảy ra mà không phải dùng đến bạo lực, không đổ
máu". Theo ông, chỉ bằng cách tuyên truyền và giải thích những chân lý cơ bản thì mới
có thể hoàn thành cuộc cách mạng vĩ đại. Ông dự kiến cuộc cách mạng đó sẽ diễn ra
gần như đồng thời trong tất cả các dân tộc có văn hóa rồi lan nhanh đến tất cả các dân

hơn. Mặc dù, những tư tưởng ấy còn nhiều hạn chế và mang tính chất không tưởng
nhưng đó là những cơ sở lý luận quan trọng để những nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác
- Lênin kế thừa và phát triển, để các ông đặt những tư tưởng ấy trên cơ sở của khoa học
và hiện thực, làm cho chủ nghĩa xã hội từ không tưởng trở thành khoa học.
Hai là, mô hình xã hội lý tưởng trong tư tưởng của các nhà xã hội chủ nghĩa
không tưởng không chỉ có ý nghĩa với đương đại mà càng có ý nghĩa hơn đối với sự
nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay - giai đoạn mà
chủ nghĩa xã hội trên thế giới đang tạm thời thoái trào và kẻ thù thì đang tấn công quyết
liệt vào thành trì của các nước chủ nghĩa xã hội còn lại.