CHUYÊN ĐỀ
CÁCH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO NHÓM
VÀ CÁCH ĐẶT CÂU HỎI, THẢO LUẬN TRONG MÔN NGỮ VĂN
THEO HƯỚNG ĐỔI MỚI
A/ PHẦN MỞ ĐẦU:
Trong dạy học Ngữ văn, làm việc theo nhóm là hoạt động học tập mang tính
tích cực trong những năm qua và đã được nhiều giáo viên thực hiện khá thành
công. Kết quả của nhóm học tập thường phong phú, đa dạng và thường có những
khám phá thú vị, đầy sáng tạo trên lĩnh vực tiếng Việt và văn học, tạo ra sự hứng
thú trong hoạt động dạy và học của cả thầy và trò. Đúng như dân gian thường
nói:
Một cây làm chẳng nên non
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao.
Hợp tác- đó là sự liên kết tài tình mà con người đạt được trong cuộc sống, và
học tập thông qua hoạt động nhóm là hình thức kết hợp thông minh và linh hoạt
bởi phát huy được năng lực cá nhân trong tập thể, là sự học tập hợp tác thể hiện
tinh thần dạy học tích cực, góp phần đắc lực thực hiện quan điểm “ Dạy học
thông qua giao tiếp”- một yêu cầu mới trong DH Ngữ văn hiện nay.
Bên cạnh hoạt động nhóm, trong dạy học Ngữ văn hiện nay vấn đề đặt câu
hỏi và thảo luận cũng được rất nhiều giáo viên quan tâm bởi khi ta xây dựng hệ
thống câu hỏi và kế hoạch thảo luận tốt chắc chắn giờ dạy Ngữ văn sẽ thành
công. Trước đây khi chúng ta dạy học ngữ văn theo phương pháp truyền thống
việc hỏi đáp thường diễn ra một chiều từ thầy đến trò với nội dung chủ yếu bám
sát văn bản cùng những yêu cầu có sẵn trong sách giáo khoa và sách giáo viên,
cách đó đã không còn phù hợp với chủ trương đổi mới nhằm phát huy tính tích
cực chủ động của học sinh trong giai đoạn hiện nay.
Rõ ràng có nhiều yếu tố góp phần làm nên thành công của một giờ dạy Ngữ
văn, song trong đó cách tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm và cách đặt câu
hỏi, thảo luận trong môn Ngữ cũng là những yếu tố quan trọng mà người giáo
viên dạy văn phải tổ chức và xây dựng tốt thì hiệu quả giờ dạy sẽ cao.Chuyên đề
này muốn đề cập đến một số kinh nghiệm trong cách tổ chức hoạt động

nhằm đáp ứng mục tiêu,yêu cầu của đất nước trong giai đoạn mới đồng thời
nhằm cải thiện tình trạng trì trệ của việc dạy học hiện đang là niềm mong mỏi
của đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục. Chương trình mới THCS
(quyết định số 03/2002/QĐ BGD & ĐT ngày 24-01-2002 của bộ trưởng BGD &
ĐT) với những thay đổi quan trọng chính là một khâu then chốt của quá trình đổi
mới dạy học. Một trong số sự đổi mới của phương pháp dạy học ngữ văn hiện
nay là làm việc theo nhóm, giáo viên khi chuẩn bị bài phải xây dựng một hệ
thống câu hỏi, kế hoạch thảo luận công phu cùng với sự linh hoạt vận động, tổ
chức thực hiện thì giờ dạy có hiệu quả. Nhưng từ lý thuyết đến thực hành là một
vấn đề, có những giáo viên được đồng nghiệp góp ý trao đổi kinh nghiệm, được
tham gia tập huấn trau dồi nghiệp vụ ở các lớp BDTX dịp hè nhưng khi lên lớp
triển khai một tiết dạy còn lúng túng, hệ thống câu hỏi chưa chặt chẽ, đã làm
giảm hẳn tính hấp dẫn, tính hiệu quả của một giờ ngữ văn. Là người giáo viên đã
gắn bó với nghề khá lâu năm, được dự giờ nhiều đồng nghiệp nên cũng đã rút ra
được một số kinh nghiệm xin được đề cập đến trong chuyên đề này: Cách tổ
chức thảo luận nhóm, cách đặt câu hỏi và thảo luận trong môn ngữ văn theo
hướng đổi mới.
3/Yêu cầu cơ bản của vấn đề Như trên đã trình bày muốn giờ dạy ngữ văn
có hiệu quả cần rất nhiều yếu tố, người giáo viên dạy văn ngoài sự nỗ lực vào
2
bản thân để chiếm lĩnh và cảm thụ kiến thức tiết dạy còn phải thiết kế bài dạy
sao cho phù hợp, phải xây dựng được hệ thống câu hỏi, đan xen vào bài soạn là
phương pháp dạy học khi lên lớp và làm thế nào để học sinh tích cực hợp tác
hoạt động trong giờ học, lại phải đảm bảo thời gian, đảm bảo yêu cầu mà tiết học
đặt ra…. Sau đây là những kinh nghiệm mà người viết đã làm và đã đạt được
một số kết quả nhất định. Xin được trình bày cùng đồng nghiệp hai vấn đề sau
Vấn đề thứ nhất: Tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm .
-Thông thường sản phẩm của hoạt động nhóm những năm qua đã mang nhiều
khả quan, học sinh có hứng thú học tập, mạnh dạn và thân thiện với nhau hơn.
Đây là một trong số những phương pháp học tập tích cực huy động mọi người

Chính sự mới lạ có thể là nguồn cảm hứng kích thích học sinh giải bài toán nhận
thức
Nhóm tình bạn: Giáo viên công bố số lượng người và cho học sinh tự do tổ
hợp thành từng nhóm tuỳ theo sở thích của các em. Các em đã có hiểu biết thân
quen nên dễ hợp tác cùng nhau giải bài toán nhận thức nên việc tiến hành thuận
lợi hơn. Tuy nhiên chia nhóm kiểu này các em thân quen nhau nên thường tranh
thủ nói chuyện gây ảnh hưởng đến việc học tập( Nếu giáo viên chia nhóm kiểu
này cần phải quán triệt nhược điểm này để học sinh tránh)
- Nhóm kinh nghiệm: Tập hợp những học sinh có kinh nghiệm và năng
khiếu trong hoạt động học tập nào đó thành một nhóm như kể chuyện, diễn kịch,
soạn đề cương ôn tập. Nhóm này gồm những người cùng năng lực và sở trường,
sẽ tránh được sự ỷ lại nhưng đối với nhóm học sinh yếu dễ gây ra sự mặc cảm, tự
ti khi nghe những nhóm khá hơn trình bày(Giáo viên khi chia nhóm kiểu này
cần gần gũi những nhóm yếu, kèm cặp, gợi mở, thân thiện động viên. Đây là
dịp tốt để nhóm yếu được giúp đỡ, giúp các em xoá dần sự tự ti để tự tin trình
bày).
- Nhóm hỗn hợp: Là cách chia nhóm hiện nay đang được rất nhiều giáo viên
dạy ngữ văn áp dụng: nhóm này gồm những em có điều kiện, năng lực khác
nhau( thường được chia theo tổ hoặc theo bàn, ngồi gần nhau) tạo điều kiện
cho các em hỗ trợ lẫn nhau khi làm việc. Tuy nhiên chia nhóm kiểu này, giáo
viên cần thúc đẩy sự hoạt động của mọi thành viên trong nhóm, những em yếu
cũng phải tham gia và phải đưa ra được chính kiến của bản thân tránh việc trông
chờ ỷ lại vào những em khá) Song để cho nhóm hoạt động có hiệu quả, giáo
viên cần lưu ý những điểm sau:
- Nhóm tự bầu ra nhóm trưởng điều khiển toàn bộ hoạt động của nhóm mình,
nhóm trưởng có thể thay đổi luân phiên. Nhóm trưởng phân công cho từng thành
viên thực hiện một phần công việc.
- Từng thành viên trong nhóm phải tích cực hoạt động, suy nghĩ đưa ra ý kiến
của mình, không được trông chờ, ỷ lại vào các thành viên khác trong nhóm, giáo
viên cũng nêu rõ người trình bày trong nhóm không nhất thiết là nhóm

ngôn ngữ, phong cách nghệ thuật của văn bản, là biện pháp tích cực để khai thác
những hướng khác nhau trong cảm nhận văn chương và cũng là dịp để giáo viên
có cơ hội phát hiện vốn sống, đặc điểm tâm lý và khả năng tiếp nhận văn học của
từng cá nhân học sinh qua đó mà hỗ trợ cho từng em theo cách riêng phù hợp.
Đồng thời dạy học theo nhóm sẽ giúp giáo viên trở thành người hướng dẫn và
tạo sự tương hỗ giữa học sinh với nhau, học sinh tự giác tiến hành các hoạt động
chiếm lĩnh tri thức, qua đó phương thức học tập hợp tác và phương thức tự học
đều được phát huy. Mối quan hệ giữa các thành viên trong tập thể nhóm, lớp trở
nên gần gũi với nhau hơn.
Vấn đề thứ 2: Cách đặt câu hỏi và thảo luận trong môn Ngữ văn.Trong giờ
dạy Ngữ văn, việc xây dựng hệ thống câu hỏi là một yếu tố tất yếu khi soạn giáo
án. Trong dạy học truyền thống câu hỏi diễn ra đơn tuyến từ thầy đến trò. Nội
dung câu hỏi bám sát văn bản cùng với yêu cầu có sẵn trong sách giáo khoa và
sách giáo viên. Hệ thống câu hỏi thường hướng tới việc gợi nhớ kiến thức, diễn
giải ý nghĩa, liên hệ thực tế đời sống và rút ra bài học cho bản thân. Học sinh
luôn buộc phải trả lời theo đáp án của thầy không có hướng mở kích thích tư duy
độc lập. Còn câu hỏi theo cách dạy học mới lại được xem như bài toán nhận
thức, một lệnh định hướng điều khiển hoạt động nhận thức bài học của học sinh.
Ngoài hệ thống câu hỏi nhận diện kiến thức còn chú ý loại hình câu hỏi tình
huống có vấn đề cho học sinh thảo luận nhóm, học sinh có cơ hội bộc lộ những
suy nghĩ kiến giải sáng tạo riêng. Câu hỏi có khi hướng tới sự đa chiều lật đi lật
5
lại vấn đề. Cũng theo phương pháp dạy học tích cực, câu hỏi góp phần quan
trọng trong việc giáo viên định hướng, điều khiển hoạt động dạy học, nó được
xem như bài toán nhận thức, một tình huống có vấn đề để học sinh suy ngẫm,
thảo luận tìm ra chân lý khoa học. Trong việc thiết kế một bài dạy, việc xây dựng
hệ thống câu hỏi có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình khai thác nội dung bài
học. Lâu nay một số giáo viên chỉ coi trọng đến việc thiết kế nội dung bài dạy
mà ít quan tâm đến hệ thống thao tác việc làm trong giờ học( có giáo viên soạn
bài xong phần nội dung sau đó lắp ghép câu hỏi tương ứng vào phần bên cạnh).

của tác phẩm đó, gắn nó vào thời điểm nó được viết ra thì việc khai thác giá trị
6
nội dung nghệ thuật của nó càng hiệu quả. Do đó phải có câu hỏi loại này để
giúp học sinh tìm hiểu khái quát về tác giả, tác phẩm.
Ví dụ: Qua việc soạn bài ở nhà và qua tìm hiểu tài liệu liên quan, em hãy
nêu những hiểu biết của em về nhà văn Tô Hoài và hoàn cảnh ra đời của tác
phẩm “Dế Mèn phiêu lưu kí”. Cảm nhận chung của em khi đọc đoạn trích “Bài
học đường đời đầu tiên” (câu hỏi này nêu khi bắt đầu vào tìm hiểu tác
phẩm). Nhưng đến cuối tiết học ta vẫn có thể dùng loại câu hỏi cảm thụ tổng
quát này để cho học sinh ghi nhận những ấn tượng về tác phẩm và cảm nhận sau
khi phân tích tác phẩm: Ví dụ: Phát biểu cảm nghĩ của em sau khi học xong văn
bản” Bài học đường đời đầu tiên’? ( Hay, hấp dẫn, ngậm ngùi, thương cho Dế
Choắt nhưng cũng tha thứ cho Dế mèn vì biết kịp thời ăn năn tội lỗi, đã rút ra bài
học đường đời đầu tiên)
.*Loại câu hỏi phát hiện và phân tích hình tượng. Có giáo viên khi lên lớp
sau khi tìm hiểu xong phần tác giả, tác phẩm, nêu khái quát nội dung văn bản đi
vào phần phân tích thế rồi cứ giáo án đã soạn mà hỏi, nêu đáp án, cho học sinh
ghi đáp án theo mục mà không biết bám sát ngữ liệu trong sách giáo khoa để
phân tích. Thực ra khi phát hiện và phân tích hình tượng giáo viên phải nêu câu
hỏi yêu cầu học sinh theo dõi đoạn nào trong văn bản sách giáo khoa, bởi đây là
loại câu hỏi rất quan trọng nhằm giúp học sinh tái tạo thế giới hình tượng trong
tác phẩm phục vụ hoạt động đọc hiểu văn bản loại câu hỏi này buộc người học
phải tri giác văn bản vận dụng trí tưởng tượng để phát hiện mối liên hệ giữa
những hình ảnh chi tiết ngôn ngữ với ý nghĩa tư tưởng, vẻ đẹp nghệ thuật của tác
phẩm văn chương.
Ví dụ: Dạy bài Tức Cảnh Pắc Pó(Hồ Chí Minh) khi ta phân tích câu
thơ :“Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng”.Giáo viên hỏi học sinh: Hãy đọc lại
câu thơ và chú ý các từ “chông chênh” “dịch sử Đảng” từ đó cho biết câu thơ
diễn tả điều gì về hoàn cảnh làm việc và công việc Bác làm? Loại câu hỏi này
vừa để học sinh phát hiện các chi tiết, hình ảnh, ngôn ngữ được coi như là tín

Mai khôn lớn, con theo cò đi học.
Cánh trắng cò bay theo gót đôi chân.
Vậy qua hình tượng cò, cánh cò tác giả nhằm nói về điều gì mà vẫn rất có ý
nghĩa trong bài thơ (tình mẹ, lòng mẹ)
+Tình huống lựa chọn :Đó là tình huống mà người giáo viên có thể đưa
ra nhiều phương án đối sánh từ đó lựa chọn ra phương án tối ưu nhất. Chẳng hạn
giáo viên có thể đưa ra phương án giả định khác với cách giải quyết của tác giả
trong tác phẩm để học sinh phân tích hoặc đưa ra nhiều hướng hiểu khác nhau
để từ đó đưa ra hướng hiểu đúng nhất.
Ví dụ: Bài ca dao “Thân em như chẽn lùa đòng đòng” là lời của ai?(cô
gái hay chàng trai)
+Tình huống “tại sao” là hệ quả của cả 2 tình huống trên dưới dạng thức
câu hỏi cắt nghĩa lí do vì sao lại như thế.
Ví dụ: Sau khi phân tích văn bản lão Hạc của nhà văn Nam Cao giáo viên
nêu câu hỏi tình huống tại sao: Lão hạc thương cậu vàng như con, nhưng tại
sao lão Hạc vẫn bán cậu vàng?
*Loại câu hỏi tích hợp: đây là loại câu hỏi có sự lồng ghép kiến thức của
cả ba phân môn: văn- tiếng việt - tập làm văn( Tích hợp ngang)
Ví dụ: Khi học xong tiết 2 bài so sánh giáo viên nêu câu hỏi để học sinh
có thể tích hợp ngang đó là: Em hãy tìm những câu văn có sử dụng phép so
sánh trong bài “ Vượt thác’ của Võ Quảng.
Cũng có khi là sự gợi lại kiến thức bài học trước, lớp học trước để phục vụ
cho bài học ( tích hợp dọc). Ví dụ khi học đến bài “ Bàn về đọc sách” Lớp 9
8
(Chu Quang Tiềm), giáo viên có thể hỏi: ở lớp 7, 8 các em đã học những văn
bản nghị luận nào? (Học sinh buộc phải nhớ lại để trả lời)
Trên đây là các loại hình câu hỏi thường được vận dụng trong khi thiết kế
giáo án và được sử dụng trong các giờ dạy ngữ văn. Tuy nhiên khi xây dựng các
dạng thức câu hỏi trên giáo viên cũng cần chú ý mối quan hệ giữa các loại hình
câu hỏi đặt trong chỉnh thể hệ thống bài dạy với những cấp độ cụ thể đảm bảo

nhanh nhẹn khi giáo viên yêu cầu.
-Từng thành viên trong nhóm đều thấy rõ nhiệm vụ của mình là phải đưa
ra ý kiến của bản thân mà nội dung câu hỏi thảo luận yêu cầu cho dù là ý kiến
không thật thoả đáng.
9
-Học sinh có hứng thú học tập và quan trọng nhất là đã chủ động, tích cực
học tập chứ không trông chờ, ỷ lại vào những bạn khác trong nhóm.
- Giáo viên lên lớp không cảm thấy nhàm chán( Cho dù là dạy một bài cho
mấy lớp), bài dạy có chiều sâu nhờ những câu hỏi tình huống và những câu hỏi
tích hợp.
- Giáo viên dễ dàng phân loại được đối tượng học sinh qua từng câu hỏi
mà giáo viên đã xây dựng và hỏi các em trong giờ lên lớp để từ đó có biện pháp
điều chỉnh việc thiết kế bài dạy, đề ra giải pháp nâng cao chất lượng.
- Hoạt động dạy và học diễn ra trong tâm thế thoải mái tạo ra sự gần gũi,
thân thiện giữa thầy và trò.
Bài học kinh nghiêm: Để có kết quả như mong đợi và ngày càng hiệu quả
trong dạy ngữ văn nói chung, phải đòi hỏi ở người giáo viên sự tâm huyết với
nghề, lòng kiên trì, sự linh hoạt của từng giáo viên khi lên lớp, đồng thời phải là
quá trình liên tục và sự đồng sức, đồng lòng của các giáo viên bộ môn, tổ chuyên
môn, ban giám hiệu nhà trường, hội cha mẹ học sinh và quan trọng là sự cố gắng
chịu học của trò thì chắc chắn chúng ta sẽ thành công.
C/KẾT LUẬN VẤN ĐỀ.
Với kinh nghiệm của bản thân, đem triển khai chuyên đề này trong đơn vị
đã được đông đảo giáo viên bộ môn trong đơn vị đồng tình, hưởng ứng và cùng
nhận thấy đó thật sự là những vấn mà người dạy văn luôn trăn trở trong quá trình
soạn ngữ văn theo hướng đổi mới hiện nay. Nếu như biết cách tổ chức thảo
luận nhóm, biết cách xây dựng hệ thống câu hỏi thảo luận nhóm như chuyên
đề đã đề cập thì chắc chắn phát huy được tính tích cực , chủ động của học sinh,
giúp các em ngay từ lớp 6 đã biết cách đưa ra ý kiến của mình trình bày trước tập
thể nhóm, lớp. Tạo cơ hội cho các em rèn luyện tính mạnh dạn, chủ động chiếm