z
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NÔI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA XÃ HỘI HỌC
BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
MÔN: XÃ HỘI HỌC CHÍNH TRỊ
TÊN ĐỀ TÀI:
PHẢN BỆN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Hà Nội 6/2010
Mục lục
I.Dẫn nhập 3
II.Nội dung chính 4
1. Định nghĩa phản biện xã hội 4
2.Vai trò của phản biện xã hội 5
4. Thực trạng hoạt động phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay 10
5. Nguyên nhân của thực trạng trên 12
6. Biện pháp 13
Danh mục tài liệu tham khảo 15
I.Dẫn nhập
Hiện nay trong rất nhiều bài viết có dề cập đến Phản biện xã hội như là một nhu
cầu tự nhiên của cuộc sống. Theo ông Trần Đình Bạt – Tổng giám đốc Investconsult
Group trong một bài việt của mình trên tạp chí The Juoral Of Global Isues & Solution
cho rằng: “Phản biện là một nhu cầu của cuộc sống bởi nhờ có nó con người có thể loại
bỏ những yếu tố sai để tiệm cận tới sự hợp lý trong các quyết định, các hành vi của mình.
Trong khoa học phản biện cũng là một trong những cách thức chủ yếu đểm các nhà
nghiên cứu tiệm cận tới các chân lý khoa học. Còn trong đời sỗng xã hội phản biện là một
công cụ không thể thiếu để tổ chức ra một xã hội dân chủ. Phản biện xã hội là một vấn
đề hoàn toàn không mới, loài người đã làm quen với khái niệm này từ rất sớm và biến nó
trở thành công cụ hữu hiệu để tạo ra nền dân chủ, tạo ra sự phát triển về chính trị của
nhiều quốc gia tiên tiến.”[2]
Nước ta đang trong quá trình đổi mới, hội nhập, cần sự cải cách, đổi mới dưới sự

1. Định nghĩa phản biện xã hội
Về định nghĩa phản biện trong rất nhiều bài viết đã đề cập đến nhưng trong bài
viết này xin đưa ra cách định nghĩa trong cuốn “ Tìm hiểu một số thuật ngữ trong văn
kiện đại hội X của Đảng”của tập thể tác giả Ngô Văn Du, Hồng Hà, Trần Xuân Giá :
“Phản biện là nhận xét, đánh giá, bình luận, thẩm định công trình khoa học, dự án,
đề án trong các lĩnh vực khác nhau. Phản biện là hành vi xác định tính khoa học của hoạt
động của con người, xuất hiện khi con người chuẩn bị hành động. Phản biện làm cho mỗi
một hành vi được tiến hành trên cơ sở có một sự xác nhận có chất lượng khoa học đối với
nó… Phản biện là một thể hiện của các phản hành động xuất hiện một cách tự nhiên
trong một xã hội mà ở đó mỗi con người đều tự do bày tỏ các nguyện vọng của mình.
Phản biện góp phần điều chỉnh các khuynh hướng kinh tế, văn hóa chính trị, làm cho các
khuynh hướng đó trở nên khoa học hơn, đúng đắn hơn và gần với đời sống con người
hơn. Phản biện xã hội là sự phản biện nói chung, nhưng có quy mô và lực lượng rộng rãi
hơn của xã hội, của nhân dân và các nhà khoa học về nội dung, phương hướng chủ
trương chính sách, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, khoa học – công nghệ, giáo dục,
kinh tế, môi trường, trật tự an ninh chung của toàn xã hội, nhà nước và các tổ chức liên
quan. Phản biện xã hội là phát huy dân chủ XHCN và quyền làm chủ của nhân dân trong
việc tham gia quản lý nhà nước, góp ý kiến với cán bộ, công chức và các cơ quan nhà
nước. Mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước đều phục
vụ lợi ích của đại đa số nhân dân. Nhân dân không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm
tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính đường lối của Đảng, chính sách,
pháp luật của nhà nước. Phản biện xã hội là nhu cầu cần thiết và đòi hỏi bắt buộc trong
quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước, khắc phục tệ nạn quan liêu…”[8,48]
Định nghĩa trên được coi là dễ hiểu và sát với lĩnh vực chính trị nhất. Ở đây cần
có sự phân biệt giữa 2 khái niệm “Phản biện” và “Phản đối”. Phản đối có nghĩa là không
tuân theo, nghe theo, ví dụ như Phản đối chiến tranh. Phản đối là một hành động giữa
những đối tượng mà một hay một số đối tượng không tuân theo hành động hay ý kiến của
một hay một số đối tượng kia. Như vậy phản đối mang nét xung đột, phản kháng còn
phản biện mang tính đồng thuận xã hội hơn bởi như định nghĩa trên thì nó như là sự tự do
bày tỏ nguyện vọng có thể hiểu là như một sự đóng góp ý kiến của bản thân, sự bày tỏ

ích cho tát cả các bên. Luật pháp giúp xã hội ổn định trên cơ sở của đồng thuận xã hội.
Thứ hai, Phản biện xã hội góp phần tăng cường dân chủ. Cần phải khẳng định
rằng để có phản biện xã hội cần phải có dân chủ. Thử hỏi nếu không có dân thì làm sao
người dân sao có thể nói lên tiếng nói của mình. Nhìn lại quá khứ có thể thấy rõ, thời kỳ
phong kiến, thời kỳ quân chủ, quyền lực tối thượng nằm trong tay vua, vua nói một là
phải làm một nào ai dám không nghe. Nhưng ngày nay thì khác, khi mà dân chủ là thước
đo cho sự văn minh thì người dân đã thực sự có quyền, họ có thể dùng quyền dân chủ đó
để nói lên tiếng nói của mình. Phản biện xã hội chính là một lăng kính thể hiện quyền dân
chủ của người dân trong xã hội. Trong xã hội hiện nay luôn có những nhóm lợi ích, nhóm
xã hội nổi trội – đó là nhóm sẽ nắm quyền lãnh đạo đất nước.Mongteskio đã từng nói
“Bất cứ ai có quyền đều có xu hướng lạm dụng quyền. Họ cứ sử dụng đến khi nào gặp
phải giới hạn”. Trong xã hội ngày nay cái giới hạn quyền lực chính là tính dân chủ trong
chính trị. . Ở những nước có nền dân chủ, tiếng nói của người dân chính là yếu tố giới
hạn quyền lực của giai cấp cầm quyền bên cạnh luật pháp, ngay chính luật pháp cũng
được xây dựng trên cơ sở đóng góp ý kiến của nhân dân. Tiếng nói của nhân dân chính là
hoạt động phản biện xã hội. Trong bất cứ hệ thống chính trị nào người ta cũng không thể
bỏ qua nhân dân được, cho nên tất cả mọi chính sách trong khi xây dựng đều được hỏi ý
kiến nhân dân. “Nhưng hỏi nhân dân là việc trưng cầu dân ý không chuyên nghiệp và
hoàn toàn không phải là phản biện. Phản biện là một hoạt động khoa học, phản biện là
tranh luận một cách khoa học chứ không phải là hỏi xem anh có đồng ý với tôi không. So
với trưng cầu dân ý phản biện khác hoàn toàn về chất. Trưng cầu dân ý là hỏi dân, phản
biện không phải là hỏi dân. Phản biện không phải là hỏi dân mà là nhân dân nói lên tiếng
nói của mình. Và tiêng nói ấy được chuẩn bị một cách chuyên nghiệp bằng trí tuệ, bằng
sự thông hiểu lẫn cả dự đoán về sự xung đột lợi ích khi tiến hành một hành động xã hội.
Về bản chất chính trị, phản biện là quyền tự do được xây dựng trên cơ sở tự do ngôn
luận. nếu không xác lập quyền phản biện tức là quyền tự do ngôn luận mà trưng cầu dân
ý chỉ có 2 khả năng là gật và lắc”[2]. Như vậy phản biện xã hôi chính là việc người dân
tham gia vào chính trị thông qua tiếng nói của mình đối với đối với đường lối của Đảng,
chính sách, pháp luật của nhà nước. Thông qua hoạt động phản biện xã hội mà ta có thể
đánh giá được mức độ dân chủ trong quốc gia đó. Nhưng để phát triển được hoạt động

là một bộ phận của xã hội nhằm giải quyết vấn đề chiến lược của đời sống. Hoạt động
phản biện chính là một phương thức tự quản của xã hội dân sự. Sẽ không có xã hooijn
dân sự nếu không có phản biện xã hội. Không phát triển phản biện xã hội đến đỉnh cao
nếu không có xã hội dân sự. Phản biện xã hội vừa là mục tiêu, vừa là động lực của xã hội
dân sự”[6, 61]. Với chức năng thực hiện sự phản biện xã hội đối với các chủ trương, chính
sách và pháp luật của nhà nước và tham gia giám sát các hoạt động của đội ngũ công
chức nhà nước thì xã hội dân sự được coi là tách biệt với nhà nước, về thực chất tạo điều
kiện cho người dân thực sự tham gia vào việc hoạch định, thực hiện chính sách, thực hiện
phản biện xã hội đối với nhà nước và giám sát đội ngũ công chức của nhà nước kể cả về
phẩm chất và hành vi. Sự phản biện và giám sát của xã hội dân sự đòi hỏi nhà nước phải
tăng cường trách nhiệm giải trình, nâng cao tính công khai, minh bạch phản hồi của cơ
quan nhà nước đối với xã hội, đòi hỏi nhà nước phải cung cấp đầy đủ thông tin toàn diện
cho người dân. Sẽ không thể có hoạt động phản biện xã hội nếu xã hội dân sự không
được tôn trọng và phát triển vì phản biện xã hội là một quyền tự nhiên, là tiếng nói của xã
hội dân sự, xã hội dân sự không có địa vị hợp pháp có nghĩa là quyền ấy cũng không hợp
pháp. Xã hội dân sự là trọng tài giữa các khuynh hướng khác nhau tranh luận với nhau
thông qua phản biện. Sự đánh giá đúng sai được thể hiện bằng sự đồng tình với từng ý
kiến.
Cuối cùng thì phản biện xã hội là động lực góp phần phát triển đất nước. Theo
biện chứng của Mac và Anghen thì phát triển dựa trên mâu thuẫn và đấu tranh. Tuy nhiên
mâu thuẫn về lợi ích lâu dài sẽ dẫn đến đấu tranh, mà đấu tranh như vậy sẽ không phải là
đấu tranh biện chứng. Thử nghĩ với một xã hội với hàng triệu người hàng triệu lới ích
khác nhau nếu cứ xung đột và đấu tranh thì xã hội liệu có phát triển được không? Nếu cứ
tranh giành quyền lợi với nhau thì cuối cùng sẽ khiến cho không những quyền lợi không
được đáp ứng mà còn bị ảnh hưởng đến quyền lợi hiện có nữa. Phản biện xã hội sẽ làm
giảm tính xung đột, tạo ra đồng thuận xã hội, giúp xã hội dân chủ hơn và như vậy xã hội
sẽ phát triển hơn.
Tóm lại Phản biện xã hội có vai trò quan trọng trong sự lớn mạnh của một quốc
gia. Nhà nước nào cũng có một nhóm nhất định nắm chính quyền để quản lý và điều hành
đất nước. Tuy nhiên đó chỉ là thiểu số những người nắm giữ quyền lực còn đa số những

với Đảng. Mặt trận và các đoàn thể chính trị luôn tuyên truyền, phổ biến động viên nhân
dân chấp hành mọi đường lối chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước, đồng thời
cũng phản ánh nguyện vọng của nhân dân với Đảng, nhà nước nhằm phát huy tính dân
chủ của nhân dân. Điều này đã được khẳng định trong nghị quyết đại hội, đại biểu toàn
quốc lần thứ X của Đảng : “Mặt trân Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân có vai
trò rất quan trọng trong việc tập hợp, vận động, đoàn kết rộng rãi nhân dân, đại biểu cho
quyền lợi hợp pháp và nguyện vọng chính đáng của nhân dân , đưa các chủ trương, chính
sách của Đảng và nhà nước, các chương trình kinh tế, văn hóa, xã hội , an ninh quốc
phòng thành hoạt động thực tiễn sinh động trong cuộc sống của nhân dân , nhà nước ban
hành và bổ sung pháp luật để MTTQ và các đoàn thể thực hiện tốt vai trò giám sát và
phản biện xã hội. Các cấp ủy Đảng và chính quyền tăng cường tiếp xúc, đối thoại trực
tiếp với dân, thường xuyên lắng nghe ý kiến của mặt trận và các đoàn thể nhân dân phản
ánh với Đảng , nhà nước những vấn đề mà nhân dân quan tâm, tham gia xây dựng chủ
trương, chính sách, pháp luật sát hợp với cuộc sống. Thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ
sở để mặt trận, đoàn thể và tầng lớp nhân dân tham gia xây dựng Đảng chính quyền và hệ
thống chính trị. Về phần mình MTTQ, các đoàn thể và các hội quần chúng cần đổi mới
mạnh mẽ và nâng cao chất lượng hoạt động , khắc phục cho được tình trạng hành chính
hóa, phô trương, hình thức; làm tốt công tác dân vận theo phong cách trọng dân , gần dân,
hiểu dân, học dân và có trách nhiệm với dân , nghe dân nói, nói dân hiểu, làm dân tin.”[6,
62]
Tuy nhiên trên thực tế ở Việt Nam hiên nay mặc dù ban hành nhiều văn bản, nghị
quyết được đưa ra nhưng việc thực hiện nó còn chưa có hiệu quả. Mặt trận, đoàn thể vẫn
chưa làm hết trách nhiệm trong khi đó người dân vẫn còn bàng quan với vấn đề chính trị.
Người dân vẫn tham gia vào quá trình xây dựng các quyết sách qua nhiều kênh khác nhau
trong đó có kênh MTTQ (Chẳng hạn MTTQ tổ chức để đại diện cho nhân dân đóng góp ý
kiến cho các dự án luật trước khi quốc hội họp). Thực tế cho thấy nhân dân chưa có cơ
hội tiếp xúc với các dự thảo quyết sách mà mới chỉ tiếp xúc với các quyết sách đã được
ban hành vì vậy việc phản biện vấn chưa thực sự mang tính chuyên nghiệp.
Hiện nay ở nước ta tồn tại 3 hình thức Phản biện xã hội chủ yếu là hội nghị trao
đổi trực tiếp giữa ban thường trực UBNDMTTQ với ban lãnh đạo hội đồng nhân dân,

nhân tôi với thể chế chính trị một đảng cầm quyền đồng thời với trình độ phát triển như
nước ta hiện nay thì có thể coi MTTQVN là một tổ chức xã hội dân sự mặc dù yếu tố nhà
nước vẫn chưa được tách biệt rạch ròi về tài chính nhưng nó không nằm ngoài mục tiêu
đem dân chủ vào trong nhân dân. Tuy nhiên MTTQ không nên làm nhiệm vụ phản biện
mà có nhiệm vụ là tập hợp lực lượng quần chúng, hưỡng dẫn, lãnh đạo hoạt động phản
biện.
5. Nguyên nhân của thực trạng trên
Về phía nhà, nước tuy đã ban hành nhiều văn bản tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động
phản biện nhưng chưa hữu hiệu để nhân dân tự mình thông qua các tổ chức của mình
thực hiện quyền giám sát và phản bện xã hội đối với hoạt động xã hội của các Đảng viên.
Mặc dù hiến pháp và pháp luật MTTQVN, quy chế dân chủ cơ sở … có nhiệm vụ giám
sát hoạt động của cơ quan nhà nước, tập hợp ý kiến, kiến, kiến nghị của nhân dân dể phản
ánh, kiến nghị với Đảng và nhà nước nhưng trên thực tế MTTQ là tổ chức chính trị mang
tính xã hội cao, mang nhiều chức năng khác nhau lại không có thiết chế cụ thể để thực
hiện quyền giám sát các hoạt động của Đảng và nhà nước, thông tin cung cấp cho nhân
dân chưa thực sự đầy đủ nhất là các hồ sơ, báo cáo kiểm toán, tài liệu về ngân sách.
Về phía xã hội: các tổ chức xã hội dân sự ở nước ta đang phát triển tuy nhiên ranh
giới giữa các tổ chức (Nhà nước, xã hội dân sự và kinh tế) không hoàn toàn rạch ròi, mà
có sự chồng lấn. Vì vậy hoạt động phản biện cũng còn rất lung tung, không dân chủ.
Hơn nữa xã hội dân sự ở Việt Nam xuật hiện rất tự phát. Chúng ta chưa có đủ khung
pháp lý và không gian cho xã hội dân sự hình thành tự giác.
Về phía nhân dân:theotiến sỹ Trần Đăng Tuấn, có 3 vật cản về tâm lý đối với
phản biện xã hội:
- Sự khó chịu thường tình với ai trái ý. Người ta vẫn hay ca ngợi “người hay cãi”cụ thể
trong đơn vị mình, dưới quyền của mình. Theo lối thông thường mọi người vẫn chuộng
“Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” hơn là “Thẳng mực tàu,
đau lòng gỗ.”
- Sự lo ngại sẽ nảy sinh cái gì đó bất ổn, gây ảnh hưởng đến vị thế của cá nhân hay cơ
quan quyền lực. Lo lắng quá chuyện phản biện sẽ dẫn đến phản kháng gây mất ổn định.
Trong đa số trường hợp xuất phát từ căn bệnh ích kỉ của con người . Mà căn bệnh ấy rất

trong đó phản biện xã hội là một bức tranh sinh động nhất trong đó nội dung của phản
biện xã hội rất rộng . Lực lượng lãnh đạo trong xã hội có những đường lối, hệ thống các
quan điểm lãnh đạo về kinh tế, chính trị, xã hội cho từng giai đoạn, thể chế và pháp chế
hóa các chủ trương, quan điểm đó, đồng thời phải thường xuyên cụ thể hóa đường lối của
mình thành các chính sách và quá trình tổ chức thực hiện. Đó là đối tượng của phản biện
xã hội. Ngoài ra đối tượng của phản biện xã hội còn là những quyết định có ảnh hưởng
đến đời sống và và tâm trạng của toàn xã hôi hoặc của một bộ phận, tầng lớp dân cư,
vùng, miền…. Có sự thống nhất giữa ý nguyện, tri thức, sự hiểu biết và thể chế, cơ chế,
môi trường, lực lượng nòng cốt của xã hội dân sự và nhiều điều kiện cần thiết thì mới
thực hiện được phản biện xã hội có hiệu quả. Phản biện xã hội là phương thức và xu
hướng của nền dân chủ hiện đại. Nghiên cứu về phản biện xã hội có nhiều lĩnh vực quan
tâm nhất là với báo chí. Dưới đây xin đưa ra một vài hướng nghiên cứu mang màu sắc xã
hội học:
- Phản biện xã hội trong tổ chức xã hội dân sự ở Việt Nam – thực trạng và giải
pháp
- Yếu tố xã hội tác động đến hoạt động phản biện xã hội ở Việt Nam – giải pháp
cho các vấn đề
- Mối quan hệ giữa trình độ dân trí và tính tích cực tham gia hoạt động phả biện
xã hội của người dân.
Danh mục tài liệu tham khảo
1. http://www.bacthanglong.edu.vn/tintuc.asp?CAT=18&New=910&List=True
2.http://chungta.com/Desktop.aspx/ChungTa-SuyNgam/Hanh-
Dong/Phan_bien_xa_hoi/
3. http://tuoitre.vn/Nghi/154956/Phan-bien-xa-hoi.html
4.http://www.baomoi.com/Info/Phan-bien-xa-hoi-va-phat-huy-dan-chu-phap-
quyen/122/3510669.epi
5.http://www.tienphong.vn/Thoi-Su/171773/Phan-bien-xa-hoi-se-ngay-cang-cu-
the.html
6. Th.s Đỗ Văn Quân – “ Vai trò của phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay”, tạp
chí lý luận và chính trị 2009, số 2(59-63)