Lời nói đầu
Công nghệ DNA tái tổ hợp (còn gọi là kỹ thuật di truyền hay kỹ thuật gen) là
một bộ phận quan trọng và là công nghệ chìa khóa (key technology) của lĩnh vực
công nghệ sinh học. Công nghệ DNA tái tổ hợp được ra đời trên cơ sở các thành
tựu của sinh học phân tử và hiện nay đang đóng vai trò cách mạng đối với sự phát
triển của sinh học cũng như cải tạo sinh giới.
Các kỹ thuật tái tổ hợp DNA đã cho phép các nhà công nghệ sinh học phân
lập và khuếch đại một gen đơn từ genome của một sinh vật để có thể nghiên cứu,
biến đổi và chuyển nó vào trong một cơ thể sinh vật khác. Các kỹ thuật này còn
được gọi là tạo dòng gen do nó có thể sản xuất ra một số lượng lớn các gen xác
định.
Bên cạnh các giáo trình như: sinh học phân tử, nhập môn công nghệ sinh học,
công nghệ tế bào, công nghệ chuyển gen… giáo trình công nghệ DNA tái tổ hợp sẽ
giúp sinh viên tiếp cận thêm một lĩnh vực khác của công nghệ sinh học thông qua
việc cung cấp những kiến thức cơ bản theo hướng tạo dòng và biểu hiện gen như
sau:
- Các enzyme dùng trong tạo dòng phân tử.
- Các hệ thống vector.
- Một số kỹ thuật cơ bản trong tạo dòng gen: điện di, PCR…
- Tạo dòng và xây dựng các thư viện genomic DNA và cDNA.
- Biểu hiện các gen được tạo dòng trong E. coli.
Do giáo trình này mới được xuất bản lần đầu tiên, hơn nữa lĩnh vực công nghệ
DNA tái tổ hợp lại rất phức tạp, nên khó tránh khỏi thiếu sót hoặc chưa đáp ứng
được yêu cầu bạn đọc. Vì thế, chúng tôi rất mong nhận được nhiều ý kiến đóng
góp để lần xuất bản sau được hoàn thiện hơn.
Chúng tôi chân thành cảm ơn Quỹ Nâng cao chất lượng-Dự án Giáo dục đại
học đã hỗ trợ chúng tôi biên soạn giáo trình này, PGS. TS. Lê Trần Bình đã đọc
bản thảo và góp nhiều ý kiến quý báu.
Các tác giả


Đôi khi cũng xảy ra sự thủy phân tiếp ADP thành những AMP (adenosine
monophosphate) để phóng thích năng lượng nhiều hơn.
Amino acid. Là một phân tử nhỏ mang một gốc amine (-NH
3
) và một gốc
carboxyl (-COOH) liên kết với cùng một nguyên tử carbon. Amino acid là đơn vị
cấu trúc cơ sở của chuỗi polypeptide. Có 20 amino acid khác nhau trên các chuỗi
polypeptide có trong tự nhiên. Trình tự sắp xếp của các amino acid trên chuỗi
polypeptide quyết định cấu trúc và chức năng của polypeptide và protein mà nó tạo
thành.
Ampicillin (Amp). Chất kháng sinh bán tổng hợp được dùng trong môi
trường chọn lọc để chọn các tế bào mang đột biến khuyết dưỡng hoặc chọn dòng tế
bào (tái tổ hợp) mang đoạn DNA được tạo dòng.

BAC (bacteria artificial chromosome). Nhiễm sắc thể nhân tạo của vi
khuẩn, dựa trên cơ sở plasmid F-factor, được sử dụng làm vector tạo dòng. BAC có
thể tái bản trong E. coli với các đoạn chèn DNA có kích thước lên đến 300 kb.
Bản đồ cắt hạn chế (restriction map). Trình tự các vị trí nhận biết
(recognition sites) của tất cả các enzyme hạn chế (restriction enzyme hay
restriction endonuclease, RE) trên một phân tử DNA.
Bazơ đồng đẳng (analog base). Chất hóa học có cấu trúc phân tử rất giống
các base bình thường của DNA. Chúng có thể thay thế các nitrogen base bình
thường trong DNA và hoạt động như một tác nhân đột biến. Trong lần sao chép
tiếp theo của DNA, base đồng đẳng có thể bắt cặp sai với một base bình thường,
tạo nên đột biến điểm. Ví dụ: base đồng đẳng của adenine (A) là 2-aminopurine
(AP) có thể gắn vào DNA ở vị trí của adenine; trong lần sao chép tiếp đó có thể bắt
cặp với cytosine (C), trong lần sao chép tiếp theo nữa C kết cặp với guanine (G).
Như vậy đã diễn ra sự thay thế cặp A-T bằng cặp G-C.
Bazơ nitơ (nitrogen base). Loại phân tử cấu tạo nên nucleic acid (DNA và
RNA). Các nitrogen base có trong nucleic acid là adenine, guanine, cytosine và

mang một gen đã biết được lựa chọn và sử dụng như một mẫu dò để nhận dạng (ví
dụ: bằng cách lai khuẩn lạc) các đoạn khác, là các đoạn chồng lên nhau chứa cùng
một gen. Sau đó, trình tự nucleotide của các đoạn này sẽ được phân tích và nhờ
vậy có thể xác định được toàn bộ các đoạn của nhiễm sắc thể. Từ đó, bản đồ của
một vùng đặc biệt sẽ được xây dựng dần dần.
Chu trình sinh tan (lylic cycle). Một kiểu chu trình sống của thực khuẩn thể
(bacteriophage) khi nó xâm nhiễm vi khuẩn, điều khiển các hoạt động sinh sản và
sinh trưởng bằng các gen của nó và sinh ra các bacteriophage thế hệ con, chui ra
khỏi tế bào vi khuẩn sau khi phá vỡ tế bào đó.
Chu trình tiềm tan (lysogenic cycle). Là hiện tượng hệ gen của
bacteriophage hiện diện ở trạng thái ổn định và không sinh tan trong tế bào vật chủ
sống của nó. Các tế bào vật chủ có thể tiếp tục sinh trưởng và phân chia, và sự sao
chép của hệ gen bacteriophage (prophage) được phối hợp với nhiễm sắc thể của vật
chủ sao cho khi tế bào phân chia thì prophage cũng được chuyển vào trong cả hai
tế bào con. Prophage được duy trì bằng cách hoặc hợp nhất trong nhiễm sắc thể vật
chủ (ví dụ: bacteriophage λ, bacteriophage Φ105) hoặc như là một plasmid bên
ngoài nhiễm sắc thể (ví dụ: bacteriophage P1 và bacteriophage F116). Tế bào vật
chủ có thể hoặc không thể biểu hiện ra một kiểu hình biến đổi.
Chuỗi contig (contiguous sequence). Một đoạn trình tự dài được hình thành
từ một số các đoạn phân tử ngắn chồng lên nhau (overlapping).
Chuỗi khảm (concatemer). Phân tử DNA bao gồm nhiều đoạn cá biệt nối
với nhau thông qua các đầu dính.