Kiến thức lớp 10
Ca dao Việt Nam –phần13

Ca dao nói về rượu

Trong những dịp cúng lễ, lễ lạt, hiếu hỉ, và đặc biệt là vào dịp
Tết, rượu thường được nhắc đến, và có khi trở thành quan
trọng hàng đầu: "Vô tửu bất thành lễ".

Rượu lại thường được cho là thứ không thể thiếu với giới tao
nhân mặc khách. "Cầm kì thi tửu", "bầu rượu túi thơ", Lưu Linh
viết "Tửu đức tụng" (tán tụng công đức của làng rượu), Lí Bạch
không chỉ là “thi tiên" mà còn được gọi là “tửu tiên", Phạm Thái,
Nguyễn Công Trứ, Cao Ba Quát đều sành rượu và có thơ ca
ngợi rượu, là vài minh chứng.

Trong kho tàng ca dao, người viết bước đầu đã trích ra được 42
bài có đề cập đến rượu. Nội dung của những bài ca dao này hoặc
nhìn nhận về đặc tính của rượu, hoặc gắn rượu với lễ, với cuộc
sống lạc thú, hoặc rượu được ví với sắc đẹp của người phụ nữ,
và cuối cùng, là sự cảnh cáo về những tác hại của rượu.
Dưới đây là những trình bày về các nội dung vừa nói:

1. Đặc tính của rượu

Rượu sở dĩ ngon là nhờ tửu tinh (alcool), được gọi là men:
Rượu ngon bởi vì men nồng
Người khôn bởi vị giống dòng mới khôn.
Chất men của rượu được so sánh với các gen của dòng giống, là
một cách nhìn nhận đi thẳng vào bản chất sự vật.
Chất men ấy, nếu được cất giữ kĩ, thì bền vững với thời gian:

Rượu lưu li chân quỳ tay rót,
Cha mẹ uống rồi dời gót theo anh.

Đôi vợ chồng mới, hoặc trai gái đã đính hôn, cũng dùng miệng
trầu, chén rượu khi trao lời hẹn ước thủy chung:
Ăn một miếng trầu, năm ba lời dặn,
Uống một chén rượu, năm bảy lời giao,
Anh chớ nghe ai sóng bổ ba đào,
Em đây quyết giữ niềm tiết hạnh, anh chớ lãng xao em buồn.
Và dưới đây là chén rượu mời bạn tương tri:
Rượu kim lan ve vàng chước tửu,
Em mở miệng chào bạn hữu tương tri
Bá Nha vắng mặt Tử Kỳ
Ôm đờn luống chịu sầu bi một mình.

3. Rượu gắn với lạc thú

Trước hết, rượu (ở đây, hiểu theo "người uống rượu") thể hiện
cuộc sống sung túc, an nhàn, biết làm chủ đời người:

Lật đật thì đất cũng đè,
Những người thong thả, rượu chè quanh năm
hay:
Rượu cúc sánh với trà lan,
Khi xem hoa nở, khi than Thúy Kiều.
và:
Rượu nằm trong nhạo chờ nem
Anh nằm phòng vắng chờ em lâu về.

Chính vì sự thể hiện ấy mà giới phụ nữ (vốn ít người biết uống

Ngó vô nhà như hội Tần Vương!

4. Rượu và người đẹp đều gây say

Hán Việt có từ “tửu sắc" nói lên mối quan hệ tuy hai mà một giữa
rượu và gái, đứng đầu trong thú ăn chơi (của người đàn ông),
tiếng Việt thuần túy không có một từ như vậy. Trong ca dao, lối
nói phổ biến là so sánh điểm gây say giống nhau giữa rượu và
người phụ nữ:
Rượu ngon chưa uống đã say,
Lựu, lan chưa bẻ đã bay mùi nồng.
và:
Đèo bồng mang tiếng thị phi
Bầu không có rượu lấy gì mà say?
hoặc:
Rượu ngon cái cặn cũng ngon,
Thương em chẳng luận chồng con mấy đời.
hoặc nữa:
Rượu từ trong hũ rót ra,
Để lâu cũng nhạt nữa là duyên em.

Cả chuyện “say ngầm", “say ngấm" của rượu cũng được vận
dụng để ví với nét hạnh của nữ giới (trong việc chinh phục đàn
ông):
Rượu say vì bởi men nồng,
Vợ mà biết ở, ắt chồng phải theo.

hay:
Rượu sen càng nhắp càng say,
Càng yêu vì nết, càng say vì tình

Say chi chén rượu mà mình nói say!

Ngoài cái hại của việc say đã nói, người đắm đuối vì rượu mà bỏ
bê làm ăn, sẽ dễ lâm vào cảnh nghèo khổ:
Giàu đâu đến kẻ ngủ trưa,
Sang đâu đến kẻ say sưa tối ngày.

Những trình bày trên cho thấy, ca dao đã đề cập khá đầy đủ về
rượu. Khi gắn với nghi lễ, rượu tượng trưng cho việc chuẩn
thuận, thề nguyền; khi gắn với lạc thú, rượu như một vị chủ
không thể thiếu; khi xét đến người đẹp, chỉ có rượu mới tương
xứng để đối sánh. Nhưng tác hại của rượu cũng không nhỏ nếu
người uống không biết dừng lại ở mức cần dừng.

Sắp xếp theo nội dung bàn về rượu của ca dao, ở một chừng
mực nào đó, chúng ta cũng nhận ra phong tục, quan niệm của
người Việt về một thức uống có lịch sử lâu đời và mang tính cách
toàn cầu này.