Về các tiêu chuẩn sản xuất thủy sản
bền vững
Mặc dù được tái tạo, song nguồn lợi thủy sản không phải là
vô tận. Vì vậy nghề cá cần được quản lý để duy trì được
những đóng góp về dinh dưỡng, kinh tế và phúc lợi XH cho
thế hệ hiện tại và tương lai.
Nhận thức tầm quan trọng của vấn đề, kỳ họp thứ 19 của
Ủy ban Nghề cá Thế giới (COFI) của Liên hợp quốc (LHQ)
đã đề ra việc xây dựng những khái niệm về nghề cá bền
vững. Trên cơ sở đó, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp
của LHQ (FAO) đã chủ trì soạn thảo và sau khi lấy ý kiến
đóng góp của các tổ chức quốc tế và quốc gia thành viên,
ngày 31/10/1995 Đại hội đồng FAO đã thông qua bộ Quy
tắc ứng xử về Nghề cá có trách nhiệm (Code of Conduct
for Responsible Fisheries - CoC) như một tiếp cận khung
cần thiết cho các nỗ lực quốc gia và quốc tế nhằm khai thác
các nguồn lợi thủy sản bền vững, có trách nhiệm.
Qui tắc CoC bao gồm 4 nhóm yếu tố cơ bản: Trách nhiệm
với người tiêu dùng (dinh dưỡng, chất lượng, vệ sinh an
toàn), trách nhiệm với người sản xuất (thu nhập, sức khỏe,
phúc lợi), trách nhiệm xã hội (an sinh, công bằng, giới tính,
tuổi lao động, văn hóa xã hội, xóa đói giảm nghèo), và
trách nhiệm môi trường và đối tượng sản xuất (ô nhiễm, sử
dụng tài nguyên, bảo tồn hệ sinh thái, an toàn dịch bệnh,
nhân đạo với vật nuôi).
Tiêu chuẩn tự nguyện và quy định pháp lý
Mặc dù CoC là một bộ quy tắc ứng xử tự nguyện, nhưng
nhiều phần của nó căn cứ trên các văn bản pháp lý quốc tế,
bao gồm cả Công ước về Luật Biển của LHQ 1982. Trên
cơ sở của CoC, các quốc gia và tổ chức quốc tế đã xây
dựng nhiều văn bản pháp lý, cụ thể hóa và pháp chế hóa

tiếp đem hàng đến cho họ chăng?
Hiện nay, ở Việt Nam đã có một vài hệ thống chứng nhận
đối với NTTS, trong đó phổ biến hơn cả là SQF 1000 (Mỹ),
thủy sản hữu cơ (organic aquaculture – Naturland, Thụy
Sỹ), và từ đầu năm 2010 hàng loạt cơ sở nuôi tôm và cá tra
đã hoặc đang chuẩn bị để nhận chứng chỉ Global G.A.P.
Mặc dù cũng xoay quanh nội dung NTTS có trách nhiệm,
nhưng mỗi tiêu chuẩn này hướng vào những nhóm chỉ tiêu
khác nhau, tùy theo mối quan tâm và sở trường của những
tổ chức xây dựng nó.
PAD/ASC
Với vai trò là một tổ chức phi chính phủ hoạt động trong
lĩnh vực bảo vệ thiên nhiên và môi trường, Quỹ Quốc tế về
Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) rất tích cực khởi xướng xây
dựng các tiêu chuẩn về sản xuất bền vững. Phổ biến nhất ở
các nước phát triển là tiêu chuẩn về sản xuất lâm nghiệp
bền vững (FSC), với hơn 40% tổng diện tích rừng ở châu
Âu và Bắc Mỹ đã đạt chứng chỉ. Chứng nhận FSC thậm chí
là bắt buộc đối với đồ gỗ XK vào nhiều nước EU. Chứng
nhận Nghề cá biển Bền vững (MSC) cũng đang nhanh
chóng được áp dụng ở nhiều nước, trong đó Việt Nam là
nước đầu tiên ở châu Á nhận được chứng chỉ này cho nghề
khai thác thủ công nghêu Bến Tre vào năm 2009. Ngày
30/6/2010, Công ty CP Gò Đàng cũng đã nhận được chứng
nhận MSC cho sản phẩm nghêu của mình.
Từ năm 2007, WWF bắt đầu chú trọng đến việc xây dựng
các bộ tiêu chuẩn để góp phần giảm thiểu những tác động
có ảnh hưởng đến đến quá trình phát triển bền vững của
nghề NTTS, trước hết là một số đối tượng như cá tra/basa,
tôm, cá rô phi và cá hồi. WWF đã công bố bộ tiêu chuẩn

xóa đói giảm nghèo.
Mỗi nguyên tắc trên được cụ thể hóa trong một hoặc nhiều
tiêu chí đánh giá khác nhau. Mỗi tiêu chí được tiếp tục chia
nhỏ thành một hoặc nhiều chỉ tiêu, trong đó một số chỉ tiêu
là định tính (trả lời cho câu hỏi: có/không? Ví dụ: có bằng
chứng về việc xả chất thải trực tiếp ra môi trường hay
không?), một số chỉ tiêu khác là định lượng (trả lời cho câu
hỏi: bao nhiêu? Ví dụ: hàm lượng ôxy hòa tan (DO) tối
thiểu trong nước thải bằng 3 mg/l). PAD cũng kèm theo
bảng các mục để kiểm tra đánh giá tại trại nuôi theo các chỉ
tiêu đó.
Theo WWF, sự ra đời của các đối thoại như PAD là giai
đoạn quá độ để hình thành một Hội đồng Quản lý Nuôi
trồng thủy sản (Aquaculture Stewardship Council - ASC)
làm tổ chức điều phối chung, dự kiến sẽ ra đời vào giữa
năm 2011. ASC sẽ lựa chọn và ký thỏa thuận với các tổ
chức độc lập đủ năng lực làm bên thứ ba đánh giá và chứng
nhận sự tuân thủ các tiêu chuẩn. Với tiến độ này, khó hy
vọng trong năm 2011 sản phẩm có chứng nhận ASC sẽ có
mặt trên thị trường.
Từ các nguyên tắc nêu trên, có thể thấy mối quan tâm bền
vững của PAD hầu như chỉ tập trung vào các khía cạnh môi
trường, bảo vệ tính đa dạng sinh học của nguồn lợi và xã
hội mà ít đề cập đến một số khía cạnh khác như bệnh dịch,
VSATTP
Có nên thực hiện tiêu chuẩn tự nguyện?
Các bộ tiêu chuẩn tự nguyện không mang tính pháp lý,
không bị các cơ quan thẩm quyền bắt buộc thực hiện. Việc
thỏa mãn chúng do một bên thứ ba là một tổ chức độc lập
đánh giá và công nhận. Việc các bộ tiêu chuẩn chú trọng

Pillsbury nhằm sản xuất thực phẩm an toàn nhất dành cho
các phi công vũ trụ.
Nhưng cũng có không ít lời phàn nàn, phản đối các tiêu
chuẩn như vậy. Một số người lý luận, không cần chứng
nhận, họ cũng có đủ khách hàng sẵn sàng tiêu thụ sản
phẩm. Số đông hơn thì đòi hỏi xây dựng những bộ tiêu
chuẩn chung, toàn diện, được chấp nhận ở mọi thị trường
để giảm chi phí và thủ tục chứng nhận. Đòi hỏi này là hoàn
toàn chính đáng và là mục tiêu dài hạn phải hướng tới,
nhưng xem ra đích đến còn rất xa trong một thế giới đa cực
với đa dạng nhận thức về bền vững, cũng như sự quan tâm
khác nhau của khách hàng và nhiều mối xung đột về quyền
lợi của những người bán hàng.
Ở Việt Nam, thậm chí còn có những lời phản bác khác về
sự tham gia chứng nhận của bên thứ ba. Điều này xuất phát
từ nhận thức khác nhau về vai trò của nhà nước. Ở các
nước phát triển, công tác chứng nhận được xã hội hóa, kể
cả việc chứng nhận tuân thủ các quy chuẩn pháp lý cũng
được trao cho các tổ chức độc lập tiến hành. Điều này
nhằm bảo đảm tính khách quan và tránh tiêu cực trong bộ
máy nhà nước, không để một cơ quan vừa kiểm tra, chứng
nhận – là hoạt động dịch vụ thu phí, vừa công nhận kết quả
kiểm tra đó. Trong khi đó, ở Việt Nam, nhiều cơ quan thẩm
quyền muốn giữ lấy cả hai phần việc, vừa để tăng “thu
nhập”, vừa để tăng quyền hành của mình.
Cũng cần phân biệt rõ những thái độ trên với việc người
sản xuất cá tra, các hiệp hội và cơ quan nhà nước Việt Nam
phản đối một số tổ chức thành viên WWF ở 6 nước EU đưa
cá tra vào “danh sách đo” trong cẩm nang hướng dẫn tiêu
dùng thủy sản năm 2010 - 2011 của họ vừa qua. Trong