Động vật không xương sống ( phần 10 )
Hệ sinh dục Côn trùng
Hệ sinh dục: Đa số côn trùng phân tính, chỉ có một số ít côn trùng lưỡng
tính như rệp, côn trùng bộ Hai cánh sống trong tổ mối. Thường có hiện
tượng dị hình chủng tính rõ rệt (hình dạng, màu sắc ).
Cơ quan sinh dục đực: Gồm một đôi tuyến tinh dạng viên đơn giản hay
nhiều thùy, ống dẫn tinh đổ vào ống phóng tinh, các tuyến phụ
cũng đổ vào ống phóng, tận cùng là cơ quan giao phối rất đặc trưng cho
các loài và là đặc điểm chẩn loại. Các loài côn trùng không có cơ quan
giao phối thì bao tinh được gắn vào lỗ sinh dục cái khi giao phối.
Cơ quan sinh dục cái: Gồm một đôi tuyến trứng, thường có dạng búi, số
lượng biến đổi tuỳ loài (từ 1 đến hàng ngàn). Mỗi ống gồm có phần đỉnh
là phần sinh trứng, phần dưới là phần chứa trứng, có nhiều ngăn. Các ống
sinh trứng tập trung vào 2 ống dẫn trứng, nhập lại thành âm đạo rồi đổ ra
ngoài qua huyệt sinh dục cái. Cạnh âm đạo có túi nhận tinh.
Ngoài ra còn có tuyến phụ sinh dục cái, hình thành các chất như vỏ trứng,
chất dính trứng, chất làm nổi trứng Tinh trùng có thể ở rất lâu trong cơ
thể con cái (4 – 5 năm như ở ong hay hàng chục năm như ở mối). Ở
muỗi, ruồi hút máu còn có chu kỳ tiêu sinh tức là con cái cần hút máu
để sinh trứng. Hiện tượng giao phối, thụ tinh rất phức tạp và lý thú.
Tuyến nội tiết Côn trùng
Tuyến nội tiết: Ở côn trùng tuyến nội tiết đa dạng về nguồn gốc và
chức năng. Tuyến hàm hay còn gọi là tuyến giáp (corpora allata), được
hình thành từ lá phôi ngoài, hình chồi, nằm giữa đốt hàm trên và đốt hàm
dưới, chất tiết là hoomon sinh trưởng.
Tuyến lưng (tuyến tim – Corpora cardiaca) gồm có 2 thể hay một khối có
liên hệ với tuyến hàm, được hình thành từ thành lưng của đốt ngực trước,
chất tiết của tuyến này điều hoà hoạt động của tuyến não. Tuyến ngực
trước nằm ở mặt bụng của ngực trước. Ở sâu non tiết ra hoomon làm mất
đình dục và kích thích quá trình lột xác. Tế bào thần kinh tiết của não
thuỳ tiết chất hoomon não và kích thích hoạt động của tuyến ngực trước.

Hệ thần kinh giao cảm của côn trùng có hạch trán nằm trước não và nối
với não sau, từ hạch này có các dây thần kinh đi môi trán nối với hạch
dưới não và hạch miệng. Ngoài ra còn có các hạch thần kinh giao cảm
chạy dọc chuỗi thần kinh bụng, toả nhánh ra hai bên ứng với mỗi đốt và
phần cuối có dây thần kinh điều khiển ruột sau và cơ quan sinh dục.
Giác quan: Đặc điểm nổi bật là giác quan của côn trùng rất tinh tế, nhạy
bén và cũng rất đa dạng. Điều này liên quan đến hoạt động sống rất phức
tạp, thích nghi với điều kiện sống vốn rất đa dạng. Có thể thống kê các
loại cảm giác ở côn trùng là thị giác, xúc giác, thính giác, thuỷ nhiệt,
khứu giác
Cơ quan thị giác là mắt đơn và mắt kép:
Mắt đơn bao gồm mắt lưng và mắt bên. Mắt bên chỉ có ở giai đoạn ấu
trùng. Mắt lưng cũng tương đồng với mắt kép có ở giai đoạn trưởng
thành. Số lượng mắt lưng thường là 2 hay 3 và xếp thành hình tam giác.
Mắt lưng có cấu tạo như sau: Bên ngoài cũng có màng cứng, trong suốt,
bên trong có các tế bào thị giác và thường có cả tế bào sắc tố.
Mắt kép có 1 đôi, mỗi mắt kép gồm nhiều ô mắt (ommatidium). Số lượng
ô mắt thay đổi tuỳ nhóm côn trùng. Ví dụ như chuồn chuồn là côn trùng
bay giỏi và mỗi mắt kép có tới 28.000 ô mắt, còn mắt kép của kiến thợ
chỉ có 8 – 9 ô mắt.

Mắt kép của côn trùng hoạt động ban ngày có cấu tạo khác với mắt kép
của côn trùng hoạt động ban đêm. Mắt kép của côn trùng hoạt động ban
đêm có thể tập trung ảnh của nhiều ô mắt nên hình ảnh rõ nét hơn. Khả
năng cảm nhận ánh sáng rất khác nhau tuỳ nhóm côn trùng: Chuồn chuồn
nhìn xa được 2m, bướm ngày 1,5m còn khả năng nhìn gần tới 1 mm. Khả
năng phân biệt màu sắc và cường độ ánh sáng cũng rất khác nhau phổ ánh
sáng mà chúng nhận biết được thiên về vùng sóng ngắn do vậy nhiều chi
tiết chúng nhận biết được nhưng mắt người không phân biệt được. Ví dụ
như ong không nhìn được màu đỏ, nhưng có thể nhìn tất cả các màu còn

này thường là sensil nổi.
Khứu giác: Thụ cảm mùi thường phân bố ở râu, ví dụ như ong mật ở râu
có tới 6 – 15.000 sensil, đốt râu thứ 3 của ruồi có nhiều sensil. Khứu giác
giúp cho côn trùng kiếm ăn, tìm kiếm bạn tình và trốn tránh kẻ thù hiệu
quả hơn nhiều. Ví dụ như bướm sâu xanh thích đẻ trứng trên các cây
thuộc họ thập tự, bọ hung rất thích với mùi indon hay scaton được hình
thành khi vi khuẩn phân giải chất hữu cơ. Độ nhạy của khứu giác của côn
trùng rất cao (nồng độ 100 phân tử mùi/1cm
3
không khí)
Vị giác: Côn trùng có thể cảm nhận được các vị chủ yếu sau: ngọt, chua,
đắng và mặn. Vị ngọt của nhiều loại đường mặc dù nồng độ thấp cũng có
tác dụng hấp dẫn rất mạnh côn trùng. Thụ cảm vị thường có phần phụ
miệng, có thể có ở chân (bướm), râu (ong). Độ nhạy cũng rất cao (bướm
nhận biết nồng độ đường 0,0027%).