Thanh Hải - Mùa xuân thi sĩ
Nhà thơ Thanh Hải tên thật là Phạm Bá Ngoãn, sinh ngày 4 tháng 11 năm 1930,
quê Hương Điền, Thừa Thiên Huế. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ
nhà thơ Thanh Hải làm công tác văn hoá văn nghệ ở Đoàn văn công tỉnh và cán
bộ Tuyên huấn ở chiến khu. Sau năm 1975, ông là Tổng thư ký Hội Văn nghệ
Bình Trị Thiên. Ông mất ngày 15 tháng 12 năm 1980 tại Huế. Với 50 mùa xuân
cuộc đời, nhà thơ đã để lại 6 tập thơ: “Những đồng chí Trung Kiên”; “Huế mùa
xuân” (2 tập); “Dấu võng Trường Sơn”; “Mưa xuân đất này” và “Thanh Hải thơ
tuyển”. Thơ Thanh Hải là tiếng nói bình dị, chân thành của người chiến sĩ kiên
trung, một lòng theo cách mạng, đã có những đóng góp đang quí cho nền thơ
chống Mỹ. Ông được tặng giải thưởng văn học Nguyễn Đình Chiểu 1965 và
được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, đợt 1, năm 2001.
“Mùa xuân nho nhỏ” là một trong những bài thơ tiêu biểu trong gia tài thơ xuân
Việt Nam , được nhà thơ Thanh Hải viết trên giường bệnh, trước khi mất chỉ vài
ngày. Đó là lời tự bạch chân thành với những tâm niệm đầy tính nhân văn về lẽ
sống và đời thơ.
Bài thơ nhanh chóng chinh phục người đọc trước hết bởi âm hưởng, ngân nga
mà sâu lắng, bởi năng lượng cảm xúc dồi dào truyền tải và lan toả. Chính cái
giọng điệu dịu ngọt, chan chứa tình yêu đời, yêu cuộc sống đã tạo nên giá trị
nghệ thuật đặc sắc và góp phần làm nổi bật lên cấu tứ, hình ảnh, hình tượng và
ngôn từ của bài thơ.
Ta dễ dàng nhận thấy bài thơ có cấu tứ “lộ thiên” theo chiều không gian mở.
Mạch thơ đi theo trình tự: Xuân thiên nhiên – Xuân con người – Xuân đất nước –
Xuân thi sĩ và cuối cùng là Xuân đất Huế quê hương. Đây là dạng cấu tứ thông
thường. Nếu không có những thành công ở những yếu tố nghệ thuật khác loại
cấu tứ này, dễ sa vào đơn giản, dễ dãi. Nhưng nhờ những hình ảnh độc đáo, bát
ngờ, nhạc điệu, trạng thái xuất thần của cảm xúc đã khiến bài thơ trôi chảy một
cách tự nhiên như một dòng sông đầy ắp hiền hoà, ào ạt reo ca.
Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc
Ơi con chim chiền chiện

thân cho sự rũ bỏ quá khứ héo tàn, cũ xám để lại non xanh đầy sức trẻ, vươn
dậy, đầy niềm tin vào tương lai.
Lộc dắt đầy quanh lưng người cầm súng, phơi phới bước chân ra trận. Lộc trải
dài vô tận dưới những bàn tay lặng lẽ gieo trồng. Thiên nhiên ban tặng lộc. Con
người ươm nên lộc. Tất cả hoà quyện trong sự phồn thực của mùa xuân, mang
chứa khát vọng lớn lao muôn thuở về cuộc sống bình yên và no ấm.
Mùa xuân gieo vào lòng người những niềm vui mới mẻ, “như hối hả”, “như xôn
xao”. Hai từ tượng thanh liên tiếp trong câu thơ diễn tả niềm hạnh phúc dâng
tràn. Mùa xuân không còn là người khách lạ mà nó thực sự được sinh ra từ hồn
người.
Theo chiều không gian mở, cảm xúc của nhà thơ được nâng lên ở sự suy ngẫm
về mùa xuân đất nước:
“Đất nước bốn ngàn năm
Vất vả và gian lao
Đất nước như vì sao
Cứ đi lên phía trước”
Khái quát về đất nước Việt Nam vất vả, gian lao, đau thương, ngời sáng là điểm
gặp gỡ của rất nhiều nhà thơ: Nguyễn Đình Thi từng viết: “Anh yêu em như yêu
đất nước/ Vất vả đau thương tươi thắm vô ngần”… Vậy mà cách nói giản dị hình
ảnh quen thuộc trong thơ Thanh Hải vẫn “chạm” vào cái phần thiêng liêng trong
sâu thẳm tâm hồn con người – tình yêu Tổ quốc. Ở đây số phận của đất nước,
dân tộc đã hàm chứa số phận của công dân. Mỗi người là một phần thân thể của
đất nước. Và đất nước dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào vẫn “như vì sao đi lên
phía trước”, vẫn kiên cường vượt lên tăm tối, nô lệ, bần cùng mà toả sáng. Cảm
hứng ngợi ca và khí thế hào sảng của câu thơ đã xác định vị trí của nhà thơ
trong cuộc hành quân vĩ đại của dân tộc. Vị trí một công dân đất nước, một
người lính trong đội ngũ. Niềm vinh dự tự hào như chất men say thôi thúc thơ
ông cất lên tiếng hát:
“Ta làm con chim hót
Ta làm một cành hoa

Dường như những âm điệu buồn vui rất đặc trưng Huế ấy đã “ăn” vào máu thịt,
luôn thường trực và ám ảnh nhà thơ. Mùa xuân đất Huế đã khơi dậy cảm hứng
trào dâng bật lên thành tiếng hát tha thiết và sâu nặng tình yêu quê hương.
Nhà thơ Thanh Hải đã gửi lại cho đời “Một mùa xuân nho nhỏ”, “một nốt trầm
xao xuyến”, nhưng đó là mùa xuân còn mãi như ngọn lửa nhỏ sẽ mãi nhen lên,
đó là một nốt trầm cứ vang ngân không dứt.
Bài thơ đã được nhạc sĩ Trần Hoàn phổ nhạc trở thành ca khúc vượt thời gian
về mùa xuân của nền âm nhạc nước nhà. Quả là một sự tương ngộ như có
duyên định của hai tâm hồn nghệ sĩ.