sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
M
M
ụ
ụ
c
cl
l
ụ
ụ
c
c
Trang
Phần một :
::
: Một số vấn đề lý luận
V. Đối tợng nghiên cứu
VI. Phạm vi đề tài
Phần hai : Nội dung đề tài
I. Nhận thức chung về sơ đồ lịch sử
II. Các dạng sơ đồ đợc sử dụng trong bài học lịch sử
II. Điều kiện áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
III. Hớng nghiên cứu mới
IV. Kiến nghị, đề xuất
Tài liệu tham khảo
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
Môn lịch sử đóng một vai trò và vị trí quan trọng nh vậy, tuy nhiên một thực
tế đáng buồn là trong những năm gần đây, do nhận thức và quan niệm sai lệch về vị
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã làm cho kết
quả học tập và giảng dạy của bộ môn bị giảm sút nghiêm trọng. Tình trạng học sinh
không biết những sự kiện lịch sử phổ thông, không nhớ nổi những kiến thức lịch sử
cơ bản, nhớ sai hoặc nhầm lẫn kiến thức lịch sử đã trở lên phổ biến. Minh chứng rõ
ràng nhất cho điều này là qua các kì thi, nhất là kì thi Đại học - Cao đẳng chất lợng
môn sử rất thấp. Thấp đến lỗi nhiều ngời coi đó là một "thảm hoạ", bởi có qúa
nhiều thí sinh sau 12 năm học hành khi đi thi chỉ nhận đợc điểm 0, điểm 1, điểm
2 của môn lịch sử.
Do có kết quả thấp đến mức đáng báo động nh vậy nên cứ sau mỗi kì thi, các
nhà nghiên cứu, các chuyên gia giáo dục, các giáo viên ở các cấp học khác nhau lại
đi tìm hiểu nguyên nhân dẫn tới "thảm hoạ" trên của môn Lịch sử. Theo ý kiến của
cá nhân tôi, nguyên nhân dẫn tới thực trạng đáng buồn đó của môn Lịch sử là do :
Thứ nhất, tâm lí của học sinh và phụ huynh trong nhiều năm trở lại đây đang
coi môn lịch sử là "môn phụ", cho nên đã xem nhẹ việc học sử.
Thứ hai là, chơng trình lịch sử hiện nay còn quá nặng, vốn kiến thức quá
nhiều trong khi thời lợng giảng dạy lại ít. Chơng trình sách giao khoa theo ý kiến
đánh giá của các chuyên gia thì còn cha hấp dẫn, cha hay nên cha kích thích
đợc hứng thú của ngời học.
Thứ ba là, không ít những ngời làm công tác quản lí, lãnh đạo của các nhà
môn học tơng đối khô khan, kiến thức nhiều, sách giáo khoa viết dài, nội dung
chơng trình có quá nhiều sự kiện, quá nhiều khái niệm nên học sinh rất khó nhớ,
rất khó có thể khái quát để từ đó đánh giá, nhận xét, phân tích bản chất của các sự
kiện, các quá trình lịch sử.
Làm thế nào để giúp học sinh tiếp thu kiến thức lịch sử một cách khoa học?
Làm thế nào để giúp các em ghi nhớ chính xác các sự kiện lịch sử một cách có hệ
thống, lôgic, từ đó các em suy nghĩ và hiểu sự kiện, hiểu một quá trình lịch sử một
cách sâu sắc? Đó thực sự là những trăn trở của tôi và của các đồng nghiệp trong nhà
trờng THPT Hng Yên. Với mong muốn tìm ra một phơng pháp giảng dạy có
hiệu quả, giúp học sinh nhận thức kiến thức lịch sử nhanh, nắm chắc, nhớ lâu sự
kiện lịch sử, hệ thống hoá đợc các mốc thời gian, các giai đoạn lịch sử một cách
tờng tận, tôi đã tìm hiểu, học tập và áp dụng phơng pháp sử dụng các dạng sơ đồ
trong quá trình giảng dạy. Qua một số năm áp dụng phơng pháp này vào giảng
dạy, nhất là giảng dạy ở các lớp có học sinh học Ban Khoa học xã hội (học chơng
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
trình Nâng cao), tôi nhận thấy phơng pháp này có nhiều u điểm trong việc giúp
học sinh tiếp thu các kiến thức, các sự kiện, các giai đoạn lịch sử một cách lôgic,
chính xác, khoa học. Vì vậy, tôi xin đợc trình bày rõ hơn kinh nghiệm đó của mình
qua một đề tài sáng kiến kinh nghiệm mang tên "Sử dụng sơ đồ trong giảng dạy
các bài học lịch sử".
II. Lịch sử vấn đề
Trong quá trình nghiên cứu và dạy học lịch sử ở các cấp học, cũng đã có một
III. Mục đích nghiên cứu
Sáng kiến kinh nghiệm "Sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử"
nhằm mục đích :
Giúp giáo viên THPT :
- Có thêm phơng pháp, phơng tiện truyền thụ kiến thức đa dạng, sinh động,
gây hứng thú cho học sinh.
- Nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng các loại sơ đồ lịch sử nói riêng, các
loại đồ dùng trực quan nói chung.
Giúp học sinh :
- Tiếp thu kiến thức một cách toàn diện, ghi nhớ kiến thức lịch sử có hệ thống,
từ đó hoàn thiện, khắc sâu những kiến thức đã học.
- Rèn luyện và nâng cao kĩ năng vẽ các loại sơ đồ lịch sử; kĩ năng tự nghiên
cứu, tự học hỏi trong quá trình học lịch sử.
IV. Phơng pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên, các tài liệu về phơng pháp giảng
dạy lịch sử.
Phơng pháp phân tích, tổng hợp, so sánh đối chiếu.
Phơng pháp thực nghiệm s phạm, kháo sát thực tế qua thực tiễn quá trình
giảng dạy lịch sử của bản thân sau nhiều năm đứng trên bục giảng.
Tổng hợp, đánh giá và rút kinh nghiệm.
V. Đối tợng nghiên cứu
Đề tài xoay quanh nghiên cứu 2 quá trình :
- Quá trình chuẩn bị và giảng dạy các bài học lịch sử của giáo viên.
- Quá trình học tập lịch sử của học sinh. Chủ yếu là học sinh các lớp 12 (đặc
biệt là học sinh học theo học chơng trình Nâng cao) của trờng THPT
Hng Yên từ năm 2005 đến năm 2012.
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
II. Các dạng sơ đồ đợc sử dụng trong bài học lịch sử
Trong giảng dạy các bài học lịch sử, ngời giáo viên có thể sử dụng nhiều
dạng sơ đồ khác nhau, cá nhân tôi thờng sử dụng một số dạng sơ đồ sau :
1. Sơ đồ dạng cấu trúc :
Đây là loại sơ đồ thể hiện các sự kiện, các thành phần, các yếu tố trong một
chỉnh thể thống nhất và mối quan hệ giữa chúng.
Ví dụ : Hình 1. Sơ đồ thể hiện quá trình ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam
!"#$
!"#$ !"#$
!"#$
%&( )*
%&( )*%&( )*
%&( )*
đảng cộng sản việt nam
(3.2.1930)
+, &
Hình 1
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
3. Sơ đồ dạng đồ thị, biểu thị sự phát triển một sự kiện, hiện tợng lịch sử
Dạng sơ đồ này thể hiện quá trình vận động, phát triển, mối liên hệ giữa các
giai đoạn, các sự kiện lịch sử.
Ví dụ : Hình 3. Sơ đồ các bớc, các giai đoạn phát triển của cuộc kháng
chiến toàn quốc chống thực dân Pháp. Thu Đông1947
Thu Đông1950
19.12.1946
Chiến thắng
Việt Bắc
Chiến thắng
Biên Giới
21.7.1954
Hiệp định Giơnevơ
Đông Xuân
1953 - 1954
Cuộc tiến công chiến lợc,
đỉnh cao là Điện Biên Phủ
Hình 3
của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai.
- Những mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam.
Nếu giáo viên chỉ sử dụng kênh chữ và một vài kênh hình trong sách giáo
khoa thì hiệu quả bài học cha chắc đã cao. Thay vào đó, giáo viên có thể sử dụng 2
sơ đồ sau vào bài giảng (Hình 4 và Hình 5) :
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
Thơng
nghiệp
C+<+
C+<+C+<+
C+<+
ài
chính
63
6363
63
Nghèo nàn, lạc
hậu, phụ thuộc
9:
9:9:
9:
Phân hoá
sâu sắc
Địa chủ
PK
Nông
dân
Tiểu t
sản
T sản
Công
nhân
D8)63
D8)63D8)63
D8)63
Chế độ
phong kiến
Chế độ
thuộc địa
Địa chủ
PK
Nông
dân
Tiểu t
sản
T sản
Công
nhân
Hình 5
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
Một bài học, giáo viên chỉ sử dụng 2 sơ đồ (nh Hình 4 và Hình 5) rất đơn
giản, ngắn gọn nhng sẽ làm cho bài học trở lên ngắn gọn, cô đọng, súc tích, qua
- So sánh đợc những điểm khác nhau cơ bản của mỗi thời kì
Để học sinh có thể nắm đợc những nét chính, những kiến thức trọng tâm của từng chơng, từng giai đoạn lịch
sử thì kết thúc mỗi chơng giáo viên phải dành thời gian để sơ kết lại nội dung của từng chơng. Có nhiều cách sơ
kết, tổng kết bài học, nh sơ lợc lại các bài học, yêu cầu học sinh lập niên biểu, thống kê kiến thức vào các bảng
kiến thức v.v Cá nhân tôi, khi tiến hành sơ kết các chơng, rồi tổng kết chơng trình thờng dùng kèm thêm một số
sơ đồ lịch sử để khắc sâu kiến thức cho học sinh, giúp các em có cái nhìn tổng thể về nội dung từng chơng.
Ví dụ, khi học Bài 32 : +E63(@%D<-FG 3G (Chơng trình Nâng cao),
để khái quát các giai đoạn, các chặng đờng lịch sử từ năm 1919 đến năm 2000 thì cách đơn giản nhất mà tôi thờng
làm là sử dụng sơ đồ (nh Hình 6) dới đây :
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
Sau khi vẽ sơ đồ lên bảng hoặc trình chiếu trên màn hình Power Point, giáo
viên kết hợp giảng bài và chú thích ngắn gọn nội dung của từng thời kì : Lịch sử
Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1945, chia làm 5 thời kì :
- Giai đoạn 1919 - 1930 : Phong trào dân tộc, dân chủ trớc khi có Đảng
- Giai đoạn 1930 - 1945 : Giai đoạn vận động, chuẩn bị cho Cách mạng tháng
Tám
- Giai đoạn 1945 - 1954 : Giai đoạn kháng chiến chống Pháp (Kháng chiến - kiến
quốc)
- Giai đoạn 1954 - 1975 : Giai đoạn xây dựng CNXH ở miễn Bắc và tiến hành
cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam
- Giai đoạn 1975 - 2000 : Giai đoạn tiến hành cách mạng XHCN trên phạm vi cả
nớc
Khi sử dụng sơ đồ trên, cộng với cách giảng giải, trình bày của giáo viên học
sinh đã nắm, đã ghi nhớ đợc những điểm chính, những mốc thời gian quan trọng,
những sự kiện cơ bản, đặc trng của từng thời kì. Từ đó các em có một cái nhìn hệ
thống, tổng quát quá trình phát triển của lịch sử dân tộc mà các em đã phải học qua
20 bài.
Khi học xong =#$BBH<-FG 3G, giáo viên
có thể dành một khoảng thời lợng nhất định để khái quát lại những nội dung chính
của Chơng II nay qua một sơ đồ chi tiết (nh Hình 7) sau đây (Trang 17) :
I)>*)I)>*)
I)>*)
",J
",J",J
",J
I)>*)
I)>*)I)>*)
I)>*)
C&8K",
C&8K",C&8K",
C&8K",
L7/>8MN
L7/>8MNL7/>8MN
L7/>8MN
8)>*)
8)>*)8)>*)
8)>*)
Hình 7
trừu tợng, rất khó nhớ đối với học sinh sẽ trở nên cô đọng, súc tích hơn. Học sinh
khi nghe giáo viên giảng giải sẽ cảm thấy đơn giản hơn, nhẹ nhàng hơn và không
còn cảm thấy nặng nề khi học cả một chơng quan trọng này nữa. Chỉ qua một sơ
đồ đơn giản những rất khoa học, học sinh có thể :
- Nắm đợc những mốc thời gian quan trọng của cả Chơng II.
- Ghi nhớ đợc các phong trào đấu tranh tiêu biểu của nhân dân ta qua 15 năm
chuẩn bị cho cách mạng tháng Tám năm 1945, với 3 cuộc tập dớt lớn là Phong
trào cách mạng 1930 - 1931 với đỉnh cao là Xô Viết Nghệ - Tĩnh; Phong trào
Dân chủ 1936 - 1939; Phong trào giải phóng dân tộc 1939 - 1945.
- Từ những kiến thức cơ bản đợc thể hiên qua sơ đồ, học sinh có thể đi sâu tìm
hiểu một số vấn đề thuộc phơng diện lí luận nh chủ trơng của Đảng, mục
tiêu, hình thức, phơng pháp, kết quả đấu tranh giữa các thời kì, cũng nh ý
nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của các thời kì đấu tranh cách mạng.
- Sau khi đã nắm đợc những kiến thức cơ bản đó, học sinh cũng có thể trả lời
những câu hỏi ở tầm cao hơn phục vụ cho mục đích thi cử nh : So sánh chủ
trơng, sách lợng đấu tranh cách mạng của Đảng qua các thời kì; So sánh thời
kì 30 - 31 với thời kì 36 - 39, v.v
Tơng tự nh vây, khi học xong =#$B<H<-FG 3
G, giáo viên cũng nên dành một thời gian nhất định để khái quát lại những
vấn đề trọng tâm của cả chơng cho học sinh ôn tập và ghi nhớ. Chơng IV là một
chơng quan trọng, sách giáo khoa bố cục theo 5 bài, học sinh đợc học 12 tiết. Nội
dung kiến thức của Chơng II rất phong phú, đa dạng với rất nhiều sự kiện, biến
cố, khác nhau. Để khái quát những nội dung cơ bản nhất của chơng này, tôi
cũng dùng một sơ đồ lịch sử nh (Hình 8) sau đây (Trang 19).
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
Sản xuất, chống chiến tranh
phá hoại lần 2, làm nghĩa vụ
hậu phơng
Chống chiến lợc "Việt Nam
hoá chiến tranh"
Phát triển KT-XH,
ra sức chi viện
cho miền Nam
Giải phóng
hoàn toàn
miền Nam,
thống nhất tổ
quốc
Hình 8
Cách mạng5
55
5
Cách mạng52O
52O52O
52O
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
nhớ và nắm vững đợc những hoạt động của Ngời không đơn giản. Để học sinh
đánh giá đợc những công lao to lớn của Ngời đối với cách mạng Việt Nam lại
càng khó. Chính vì vậy, khi biên soạn và giảng dạy những chuyên đề về cuộc đời
hoạt động và những công lao của lãnh tụ Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh đối với
dân tộc Việt Nam, tôi đã kết hợp xây dựng, su tầm và sử dụng các sơ đồ lịch sử
gắn liền với những hoạt động của Ngời. Các sơ đồ mà tôi đã từng sử dụng (nh
Hình 9, Hình 10, Hình 11) dới đây là những ví dụ điển hình : Hình 9.
>PJ/0QR/S S4%T> UJ &%&
5.6.1911
8.1929
11.11.1924
6.1925
Truyền bá chủ nghĩa
Mác-Lênin chuẩn bị
cho việc thành lập
Đảng
Cùng ĐCS Đông Dơng
lãnh đạo cuộc vận động
cách mạng, sáng lập nớc
Việt Nam Dân chủ Cộng
hoà
Cùng ĐCS Đông
Dơng lãnh đạo công
cuộc kháng chiến -
kiến quốc
Cùng Đảng Lao động Việt Nam lãnh
đạo nhân dân thực hiện 2 chiến lợc
cách mạng trên 2 miền đất nớc
Hình 10.
R/>V) J(:M/0QR/SWNX
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
Quá trình tìm tòi, khảo nghiệm và
nhận thức đúng đắn về thế giới
Đến với chủ nghĩa Mác
Lênin, tìm ra con đờng cứu
nớc đúng đắn cho dân tộc
việt Nam
;88
;88;88
;88
;(9!
;(9!;(9!
;(9!
Quảng Châu - TQ
hút học sinh hơn.
IV. Kết quả khi sử dụng sơ đồ vào các bài giảng lịch sử
Qua một số năm thực hiện đề tài Sáng kiến kinh nghiệm "Sử dụng sơ đồ
trong giảng dạy các bài học lịch sử" và khảo nghiệm thực tế học tập của học sinh,
tôi nhận thấy :
- Bài giảng lịch sử bớt nặng nề, khô khan, nhàm chán mà cuồn hút học sinh hơn.
- Phần lớn các em học sinh có ý thức học tập và có phơng pháp học tập tốt hơn.
- Cơ bản các em đã biết quan sát và sử dụng sơ đồ lịch sử để rút ra đợc những
kiến thức cần nắm. Do đó chất lợng các tiết học đạt kết quả cao hơn, học sinh
cảm thấy thoải mái, tiếp thu bài tốt hơn. Điều này đợc minh chứng rõ nhất qua
sáng kiến kinh nghiệm : sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử
bùi huy hoàng trờng thpt hng yên
kết quả học tập lịch sử ở các lớp tôi trực tiếp giảng dạy tại trờng THPT Hng
Yên trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2012. Cụ thể, khi tôi khảo sát, thăm
dò học sinh qua các năm học nh sau :
Năm học 2006 - 2007, trớc khi áp dụng đề tài :
CY Z +>/2V [3/ Z\
]48
+E
%S
^
%
_] +]`
Năm học 2009 - 2010, khi áp dụng đề tài đợc 3 năm :
CY Z +>/2V [3/ Z\
]48
+E
%S
^
%
_] +]`
_]
+]` _] +]` _] +]` _]
+]`
=
`
`
` ` `
a`
`
`
` ` `
`
` ` `
`
` `
Copyright: Tài liệu đại học ©