Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
CHƯƠNG 1
GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI
1.1. Đặt vấn đề
ất ngập nước là một tài nguyên thiên nhiên có gía trò, cung cấp nhiều lợi
ích cho con người và môi trường. Tầm quan trọng của chúng có thể được
mô tả trong thuật ngữ “chức năng” cái mà năng lực và vai trò của chúng bao
gồm: Kiểm soát lũ, nâng cao chất lượng nước, cung cấp nước, là nơi ở cho đời
sống hoang dã, chuyển hóa năng lượng (từ thực vật đến động vật và ngược lại
như là một chuổi thực phẩm và chu trình dinh dưỡng (di chuyển các chất hóa học
xuyên qua hệ thống) cũng như tạo ra những cảnh quan đẹp.
Đ
Sự tồn tại của đất ngập nước phụ thuộc vào điều kiện đòa lý đòa phương
(đòa hình, đòa chất, thủy văn, loại đất). Đất ngập nước chiếm phần đòa hình thấp,
được xác đònh và phụ thuộc bởi đặc điểm của vùng đất cao xung quanh.
Giá trò kinh tế và môi trường của đất ngập nước đã được công nhận và
được bảo vệ bởi luật pháp (công ước Ramsa…).
Theo đònh nghóa của Corwardin, tính chất đất ngập nước và chức năng của
chúng phụ thuộc vào đặc điểm của 3 yếu tố chính: Nước, thực vật và chất nền
(wetland soil).
Trong đất của đất ngập nước thì hữu cơ đóng vai trò rất quan trọng không
chỉ hổ trợ cho nhiều hoặc động sống trong đất ngập nước mà còn là yếu tố quan
trọng trong qúa trình làm sạch môi trường – một chức năng của đất ngập nước.
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
1
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
1.2. Tên đề tài
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh
Tây Ninh.
1.3. Mục tiêu nghiên cứu

thời cũng giáp Vùng phát triển kinh tế trọng điểm phía nam (PTKTTĐPN), nơi
được xem là vùng kinh tế động lực của quốc gia.
- Tây Ninh còn có đường biên giới quốc gia Việt Nam – Campuchia dài: 240 km
với cửa khẩu quốc tế Mộc Bài, cửa khẩu quốc gia Xa Mát và các cửa khẩu phụ buôn
bán tiểu ngạch với 3 tỉnh: Sray Riêng, Konpong Chàm và Soai Riêng, cộng với tuyến
đường xuyên Á (Quốc lộ 22) chạy qua 3 huyện: Trảng Bàng, Gò Dầu, Bến Cầu.
- Hơn thế nữa, do kiến tạo đòa hình, Tây Ninh được hưởng lợi nguồn nước
của 2 lưu vực sông Sài Gòn và sông Vàm Cỏ Đông, đã có công trình đại thủy
nông Dầu Tiếng và sắp tới sẽ xây dựng hệ thống thủy lợi Phước Hòa tiếp thêm
nước cho hồ Dầu Tiếng 50 m
3
/s nên Tây Ninh có nguồn nước phục vụ cho sản
xuất nông nghiệp dồi dào nhất vùng Đông Nam bộ.
- Xét trong xu thế quốc tế hóa nền kinh tế, phát triển sản xuất nông nghiệp
hàng hóa theo cơ chế thò trường thì ở vò trí đòa lý như trên đã tạo cho Tây Ninh
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
3
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
một số lợi thế vượt trội: Phát triển nền nông nghiệp toàn diện, đa dạng hóa cây
trồng, vật nuôi (kể cả thủy sản nước ngọt); đặc biệt là nền nông nghiệp có tưới
quy mô lớn, chủ động ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ tạo ra sản phẩm
nông – thủy sản hàng hóa có năng suất và chất lượng cao gần như có 12 tháng
trong năm, phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, trong đó phải chú
ý khai thác thò trường TP. Hồ Chí Minh, các tỉnh trọng điểm phía Bắc, Đồng bằng
sông Cửu Long và 6 tỉnh phía nam Campuchia,…
- Tuy nhiên, Tây Ninh do nằm kế cận vùng phát triển kinh tế trọng điểm
phía Nam, có công nghiệp – dòch vụ – khoa học công nghệ phát triển rất mạnh,
có sức thu hút đầu tư nước ngoài và nguồn nhân lực có trí thức lớn, nên đã hạn
chế các nguồn vốn đầu tư của các doanh nghiệp nước ngoài và trong nước đến

o
C. Tháng I, II có nhiệt độ thấp nhất, trung bình ở Tây Ninh
24,4
o
C. Biến trình nhiệt độ năm theo quy luật xuất hiện 2 tối cao vào tháng XII, I
và tháng IV,V. Biên độ năm trung bình biến đổi từ 3,0-3,7
o
C, biên độ ngày biến
đổi lớn hơn từ 8-10
o
C, tổng tích nhiệt hàng năm vào khoảng từ 9.800-10.100
KCal.
Nhiệt độ tối cao xuất hiện vào tháng IV, tháng nóng nhất có nhiệt độ cao
nhất lên đến 39,9
o
C ở Tây Ninh (năm 1998). Nhiệt độ tối thấp xuất hiện vào
tháng I, XII, tháng có nhiệt độ thấp nhất và là thời kỳ mát mẻ nhất trong năm,
nhiệt độ tối thấp xuống 15,3
0
C (tháng I) ở Tây Ninh (tháng XII/1999).
Diễn biến nhiệt độ ngày nóng đêm mát tuân theo một chu kỳ nhất đònh.
Phạm vi dao động của nhiệt độ ngày đêm cũng tăng giảm theo mùa, tăng dần vào
mùa khô khi lượng mây giảm và giảm dần vào mùa mưa khi lượng mây tăng.
Trong ngày nhiệt độ cao nhất thường xuất hiện vào lúc 13-14 giờ và xuống thấp
nhất vào lúc 4-5 giờ sáng (trước khi mặt trời mọc).
+Độ ẩm
Độ ẩm không khí phụ thuộc vào quan hệ đồng biến với mưa và nghòch biến
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
5

Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
Khu vực ít chòu ảnh hưởng của bão, nhưng tốc độ gió mạnh vẫn xuất hiện
gần như bão và hầu như năm nào cũng xảy ra. Những cơn bão đổ bộ vào Nam bộ,
tuy rất ít nhưng cũng đã gây ra thiệt hại nặng cho những vùng bão đi qua. Trong
mấy chục năm gần đây đã từng ghi nhận cơn bão rất lớn đổ bộ vào TP.Hồ Chí
Minh ngày 2/XI/1948 sau đó đi qua Tây Ninh ngày 3/XI/1948.
+Mưa:
Theo phân tích của Phân viện Quy hoạch Thủy Lợi Nam bộ (2004), phân bố mưa
của khu vực tỉnh Tây Ninh có các đặc điểm sau đây:
o Phân bố mưa theo mùa, tháng
Trong năm mưa hình thành 2 mùa rõ rệt tương phản nhau: Mùa mưa và
mùa khô. Mùa mưa kéo dài tháng V-XI có lượng mưa <90% lượng mưa năm.
Mùa khô từ tháng XI,XII đến tháng IV năm sau và có lượng mưa chiếm >15%
lượng mưa năm. Trong mùa mưa, lượng mưa các tháng VI-VIII ít chênh lệch,
nhưng tháng IX,X lượng mưa khá lớn, trung bình tháng từ 250-300 mm, chiếm
khoảng 40% lượng mưa năm. Mức độ biến động của lượng mưa tháng biến đổi rất
khác nhau, lượng mưa tháng lớn nhất và nhỏ nhất càng chênh lệch nhau. Do sự
chênh lệch mưa tháng lớn dẫn đến hiện tượng thiếu nước và thừa nước thường
xuyên xảy ra.
Trong năm lượng mưa lớn nhất thường xuất hiện sớm vào tháng IX ở Tây
Ninh, lượng mưa nhỏ nhất xuất hiện vào tháng II. Mưa phân bố theo dạng 2 đỉnh
(dạng mưa cận xích đạo), đỉnh chính xuất hiện vào tháng X, đỉnh phụ xuất hiện
vào tháng VI, chênh lệch giữa 2 đỉnh khoảng trên dưới 100 mm. Thời gian bắt
đầu và kết thúc mùa mưa không ổn đònh qua các năm, nói chung từ trung tuần
tháng V tần suất khoảng 40%, thời gian kết thúc mùa mưa ổn đònh vào đầu tháng
XI tần suất khoảng 35-45%.
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
7
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.

mưa đòa hình. Do vậy lượng mưa ngày nhìn chung không lớn, thường xảy ra trong
phạm vi hẹp mang tính cục bộ trong một thời gian nhất đònh, những trận mưa kéo
dài vài ngày liên tục rất ít khi xảy ra. Tuy nhiên do ảnh hưởng của bão, hoặc một
hình thái thời tiết đặc biệt sẽ cho lượng mưa 1 ngày rất lớn có thể đến trên vài
trăm mm và có khả năng gây ra lũ cục bộ.
Lượng mưa 1 ngày max không lớn nhưng lượng mưa 3,5,7 ngày max lại
khá lớn và phân bố khá đều theo không gian, trung bình 1 ngày max trong vùng
trên dưới 100 mm. Lượng mưa 3,5,7 ngày max thường bao trùm lượng mưa 1 ngày
max (chiếm đến 85% số đợt mưa úng), nhóm mưa ngày lớn thường xảy ra vào
tháng IX, X hoặc tháng VI khi hiện tượng dông nhiệt xuất hiện. Mưa lớn kéo dài
nhiều ngày ít xảy ra, trong ngày thường là những trận mưa rào ngắn có cường
suất lớn.
o Đặc điểm mưa ngày > 50 mm, 100 mm, 150 mm, 200 mm
Ngoài những đợt mưa (3-5-7) ngày max mà bao trùm lượng mưa 1 ngày
>50,100 mm thì có khả năng gây ngập úng trong vùng vào mùa mưa. Tài liệu đo
đạc và thống kê cho thấy:
Lượng mưa ngày >50 mm: Trung bình năm có khoảng 6,4 ngày/năm ở Tây
Ninh có lượng mưa >50 mm, trong đó năm xảy ra nhiều nhất ở Tây Ninh 15 ngày
(năm 1989). Đa số các tháng mùa mưa đều có thể xẩy ra những trận mưa >50
mm, ở Tây Ninh bình quân có gần 1,0 đợt. Tháng X xuất hiện các trận mưa lớn
nhiều nhất, chiếm tới 20-30% trùng với tháng có lượng mưa lớn nhất trong năm,
tháng V, VIII ít xẩy ra các đợt mưa lớn (chiếm 10%).
Lượng mưa ngày >100 mm: Nhìn chung lượng mưa ngày >100 mm chỉ xảy
ra vào một số tháng trong mùa mưa ở hầu hết các nơi với tần suất rất nhỏ khoảng
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
9
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
0,05% năm, khoảng 2-3 năm mới xảy ra 1 đợt trong đó tập trung vào tháng X,
tháng VII,VIII xảy ra ít nhất.

chậm và thiếu tính bền vững. Diễn biễn cơ cấu kinh tế như sau:
Bảng 1: Cơ cấu kinh tế tỉnh Tây Ninh, từ năm 1996-2001. ĐVT: (%)
Năm Khu vực I (Nông –
lâm - ngư nghiệp)
Khu vực II (Công
nghiệp – Xây dựng)
Khu vực III
(Dòch vụ)
1996 47,89 20,01 32,1
1997 47,89 19,36 32,75
1998 50,14 17,50 32,36
1999 45,13 19,28 35,59
2000 43,53 21,01 35,46
2001 43,78 19,99 36,23
So sánh
2001/1996
-4,11 -0,02 +4.13
(Nguồn: Cục thống kê Tây Ninh).
So sánh năm 2001 với năm 1996, tỷ trọng của khu vực công nghiệp – xây dựng
trong tổng thể nền kinh tế hầu như không thay đổi, khu vực nông – lâm – ngư
nghiệp giảm: -4,11%, còn dòch vụ tăng: + 4,13%. Nếu so sánh với cơ cấu kinh tế
cả nước năm 2001 (khu vực nông – lâm – ngư nghiệp là: 23,3%, công nghiệp –
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
11
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
xây dựng: 37,75% và dòch vụ: 38,95%) thì khu vực nông – lâm – ngư nghiệp Tây
Ninh chiếm tỷ trọng lớn (cao hơn bình quân cả nước đến +20,48%).
2.2. Tổng quan về đất và đất ngập nước (wetland soil)
2.2.1. Tài nguyên đất

trồng trọt có hiệu quả phải bón đủ số lượng phân và cân đối N:P:K theo đúng quy
trình kỹ thuật.
Π Nhóm đất dinh dưỡng khá là đất đỏ bazan và đất phù sa, diện tích
chỉ có: 5.745 ha, chiếm 1,43% DTTN.
III Nhóm đất có độc tố và bò úng nước: Gồm các loại đất phèn (Sp, Sj, Sr), đất
than bùn, đất xám (Xg, Xhg), tổng diện tích: 42.601 ha (chiếm 10,58% DTTN).
Đất này thích hợp với cây trồng ngập nước hoặc nuôi thủy sản, một số diện tích
đất (Xg) có thể tiêu nước tránh ngập úng và hạ thấp mực nước ngầm để trồng
mía; đặc biệt, đất phèn tiềm tàng ở các huyện Châu Thành, Bến Cầu, Gò Dầu,
Trảng Bàng, đất than bùn và đất xám đọng mùn gley cần nghiên cứu để chọn
lựa loại cây trồng, vật nuôi thích hợp, tránh làm xáo trộn tầng đất mặt quá
nhiều dễ gây ô nhiễm môi trường đất và nước vào các tháng đầu mùa mưa.
2.2.2. Sơ lược hệ hống đất ngập nước ở Tây Ninh
2.2.2.1. Khu vực hồ thuỷ lợi Dầu Tiếng
Hồ Dầu Tiếng là một công trình chứa nước lớn đã được xây dựng và đi
hoạt động từ năm 1985 tại Tây Ninh có nhiệm vụ cung cấp nước cho nông
nghiệp, sinh hoạt và các dự án ở hạ lưu. Tổng diện tích là 27.000km
2
. diện tích
mặt nước vào mùa lũ là 270km
2

(ngập theo mùa), mùa kiệt là 110km
2
. sau gần 20
năm khai thác, hồ Dầu Tiếng đã đem lại hiệu quả to lớn và toàn diện đến kinh tế,
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
13
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.

GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
16
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
Nghe, suối Tà Nốt, suối Thò Hằng. Chính các sông suối này đã góp phần trong
việc cung cấp nước vào mùa khô và thoát nước vào mùa mưa cho một số vùng
nước trong khu vực. Ngoài ra, còn một số vùng đất ngập nước không liên kết với
hệ thống sông suối, nhận nước chủ yếu từ mưa hay từ nước ngầm. Với 3 kiểu rừng
chính là ; rừng lá rụng thường xuyên chiếm ưu thếm rừng khộp và 814ha trảng cỏ
ngập nước theo mùa. Thực tế, nếu tính cả phần đất ngập nước ven các trảng, bàu
(có thời gian và mức độ ngập ít hơn) thì toàn bộ dất ngập nước ven sông suối, đất
ngập nước của Lò Gò-Xa Mát sẽ không dưới 1000ha, với 3 hệ thống chính là đất
ngập nước ven sông suối, đất ngập nước theo mùa(trảng) và đất ngập nước
thường xuyên (bàu).
Bảng 2: Các kiểu đất ngập nước VQGLGXM
Kiểu đất ngập nước Đòa điểm Diện tích
Ngập đònh kỳ Trảng tà nốt 250
Trảng tân thanh 250
Trảng trâm 10-15
Ngập thường xuyên Bàu quang 30-40
Bàu xúc hay bàu xay 10
Bàu đưng lớn 15
Bàu đưng nhỏ 15
Bàu chảo 3-4
Ven sông, suối Sông vàm cỏ đông và
các suối…
10
Ngoài ra, có thể tìm thấy các vùng đất ngập nước ở khu vực sông Vàm Cỏ
Đông các vùng này chủ yếu nằm ở ven sông Vàm Cỏ Đông có tới 9.000ha. Hầu
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ

phẩm.
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG
19
Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
 Tài nguyên động vật hoang dại: nhiều vùng đất ngập nước rất giàu
về động vật hoang dại tạo ra những khu giải trí quan trọng và những sản phẩm
thương mại từ thòt đến da, từ mật ong đến trứng chim và rùa.
 Nghề cá: nhiều vùng đất ngập nước đã cung cấp chất dinh dưỡng
đáng kể và là môi trường trú ngụ cho cá đẻ trứng, nơi ương cá con hoặc là môi
trường sinh sống cho cá đã trưởng thành. Hai phần ba số cá mà chúng ta ăn là
sống nhờ vào đất ngập nước ở một số giai đoạn phát triển của chúng.
 Tài nguyên cỏ: những vùng đất ngập nước có chứa những diện tích đất
cỏ quan trọng và có chứa những loại cây làm thức ăn cho gia súc.
 Tài nguyên nông nghiệp: nhiều vùng đất ngập nước đã được chuyển
hoá sang sản xuất nông nghiệp thâm canh. Tuy nhiên, hãy còn đang tiếp tục được
canh tác tự nhiên. Nếu được quản lý tốt, nền nông nghiệp trên đất ngập nước tự
nhiên có thể sinh ra những lợi ích to lớn cho các cộng đồng nông thôn.
 Cung cấp nước: các vùng đất ngập nước có thể được sử dụng như là
nguồn cung cấp nước cho con người sử trực tiếp như trong nông nghiệp, tắm rửa
vật nuôi và cung cấp cho công nghiệp.
- Các thuộc tính: những thuộc tính đặc biệt của một vùng đất ngập nước-
tính đa dạng sinh học và tầm quan trọng của nó đối với giá trò văn hoá, di sản.
Chúng càng có giá trò khi đất ngập nước được duy trì ở hiện trạng “ nguyên vẹn”
hoặc được bảo vệ.
 Nhiều vùng đất ngập nước trợ giúp đáng kể cho sự tập trung
của các loài động vật hoang dại. Ở Tây Phi, các đồng bằng ngập nước của các lưu
vực Senegal, Niger và Chard đã trợ giúp cho hơn một triệu con chim nước, nhiều
loài di trú, trong suốt thời gian của một năm. (Monval, et.al., 1987)
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ

Đặc điểm chất hữu cơ trong đất ngập nước Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát, tỉnh Tây Ninh.
- Xuất khẩu sinh khối: vùng đất ngập nước là môi trường sống cho tôm,
cá, động vật hoang dã… và các đồng cỏ tươi tốt.
- Chống sóng, bão, chắn gió: rừng ngập mặn và các vùng đất ngâp nước
ven biển có rừng có tác dụng làm giảm sức gió và giảm thiệt hại do biển gây ra.
- n đònh vi khí hậu: toàn bộ các chu trình về thuỷ văn, dinh dưỡng và
vật chất, và các dòng năng lượng của các vùng đất ngâïp nước có thể làm ổn đònh
được các điều kiện khí hậu đòa phương, đặc biệt là lượng mưa và nhiệt độ.
- Giao thông đường thuỷ: môi trương nước mênh mông cảu các hệ sinh
thái đất ngập nước có thể dùng để vận chuyển hàng hoá và làm đường giao
thông.
-Giải trí-du lòch: gồm săn bắn thể thao, câu cá, xem chim, chụp ảnh
thiên nhiên, bơi lội và đi thuyền.
3.3. Đặc điểm của đất ngập nước của Vườn quốc gia Lò Gò – Xa
Mát, tỉnh Tây Ninh
-Đất ngập nước của VQGLGXM rất phong phú và đa dạng, diện tích
ước tính trên 1000ha bao gồm các loại đất ngập nước ven sông suối, các bàu,
trảng, hố bom và có thể bao gồm cả loại rừng thưa cây họ dầu trên các triền đất
thấp, kết cấu đá ong ở tầng mặt, ngập nước một thời gian ngắn nhất đònh trong
năm.
- Các vùng đất ngập nước có diện tích rất khác nhau, từ các hố bom
rộng vài m
2
đến các trảng cỏ rộng vài trăm ha nằm rải rác trong rừng và ven
rừng, ăn thông ra cả diện tích bên ngoài và sang Campuchia.
- Ranh giới của các vùng đất ngập nước thật sự là không rõ ràng do đòa
hình có độ dốc nhỏ, nhiều loại đất và có sự thay đổi một cách tuần tự hệ thực vật
từ vùng đất khô đến ngập ít, ngập theo mùa và ngập quanh năm.
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ
SVTH: TRẦN THỊ DIỄM TRANG

Lớp Đơn vò ĐNN Diện tích (ha) Ghi chú
1. Đất ngập nước thuộc sông 1.1. Lòng sông 68,80 Dài 23km
1.2. Ven sông 610,45
2. Đất ngập nước thuộc suối. 2.1. Lòng suối 62.00 Dài 31km
2.2. Ven suối 669,88
3. Đất ngập nước thuộc trảng. 3.1. Trảng cỏ 716,95
3.2. Trảng cây
gỗ
1.063,43
4. Đất ngập nước thuộc bàu 4. Bàu 103,16
5. Kênh đào 5. Kênh đào Không xác đònh Dài 29km
6. Ruộng lúa nước 6. Ruộng lúa 1.238,46
7. Đất ngập nước nhân tạo 7. Ao, hố bom Không xác đònh
Tổng diện tích đất ngập nước tự nhiên.
Thuộc sông
Thuộc suối
Thuộc trảng
Thuộc bàu
3.294,67
679,25
731,88
1.780,38
103,16
Chiều dài
sông suối
54km
Tổng diện tích đất ngập nước nhân tạo. 1.238,46
Tổng toàn bộ 4.533,13
Ghi chú-
GVHD: NGUYỄN VĂN ĐỆ