- 11 - dạng không bị biến chứng. Dạng thiểu năng trí tuệ bị biến chứng là dạng kết hợp của não
bộ kém phát triển với sự tổn thương của não bộ. Trong trường hợp này thiếu sót về trí tuệ
sẽ kèm theo hàng loạt những rối loạn của bệnh não và bệnh thần kinh. Có thể có chỗ mức
độ kém phát triển hay sự tổn thương những chức nă
ng vỏ não nhất định như lời nói, lôgic,
hình dung không gian, khả năng tính toán, đọc viết sẽ thể hiện rõ rệt hơn. Dạng cụ thể
không hiếm gặp ở trẻ bị bại liệt hay ở trẻ bị úng thuỷ.
Những dấu hiệu cơ bản của chậm phát triển trí tuệ (theo Vưgotxky) hình thành do
tổn thương bên trong não bộ được gián tiếp thể hiện qua việc hình thành nhân cách và nó
quy định đặ
c điểm phát triển tâm lý của đứa trẻ. Những dấu hiệu cơ bản hàng đầu của
chậm khôn gồm tính ỳ bệnh lý của quá trình thần kinh, sự suy yếu của chức năng khép kín
của vỏ bán cầu đại não, sự tăng cường kích thích quá mức.
Trong trường hợp rối loạn phát triển trí tuệ, những nhân tố tiêu cực chủ yếu là sự
không ham hiểu biết và sự học t
ập chậm chạp của đứa trẻ, có nghĩa là khả năng tiếp thu cái
mới của đứa trẻ kém.
Những rối loạn ban đầu này đã ảnh hưởng đến sự phát triển của đứa trẻ ngay từ
những ngày đầu tiên trong đời. Ở những trẻ này thời hạn phát triển khả năng đứng và khả
năng vận động bị chậm, thêm vào đó sự trì hoãn này còn là yế
u tố cơ bản diễn ra không
chỉ ở năm đầu mà còn cả ở năm tuổi thứ hai. Ở trẻ không có sự hứng thú với xung quanh
và phản ứng với các tác nhân kích thích bên ngoài, (không loại trừ trường hợp trẻ kêu thét,
không bình tĩnh ) ở trẻ không xuất hiện giao tiếp tình cảm với người lớn, như một quy
luật, không có "tổng thể sống động". Xa hơn, ở trẻ không hình thành hứng thú đối v
ới bất
cứ đồ chơi nào treo trên giường, đối với bất kỳ động tác nào với đồ chơi trong tay người
lớn. Không diễn ra sự thay đổi như những đứa trẻ khác cùng lứa tuổi, không có sự giao tiếp

ít giao tiếp với người lớn cũng như với những trẻ khác cùng độ tuổi, không tham gia trò
chơi đóng vai và hoạt động nào cần chơi chung với người khác. Hoạt động giao tiếp của trẻ
ở giai đoạn này diễn ra một cách chậm chạp, trẻ ít giao tiếp với những người xung quanh
nó, đặc biệt là trong mối quan hệ gắn bó mẹ con, ở trẻ CPTTT nhu cầu gắn bó với người
mẹ ít được biểu hiện rõ nét.Tất cả điều này phản ánh lên sự tích lũy kinh nghiệm xã hội
- 12 - của đứa trẻ và lên sự phát triển những chức năng tâm lý bậc cao: tư duy, ghi nhớ tự ý, ngôn
ngữ, sự tự nhận thức, ý chí, tưởng tượng. Ngoài ra, sự biến đổi trong quá trình phát triển đã
làm cho hoạt động tâm lý của trẻ CPTTT trở nên bị rối loạn về nhiều mặt, gây cho trẻ rất
nhiều những khó khăn trong đời sống tình cảm, trong hoạt động học tập, giao ti
ếp.
Tuy nhiên, khuynh hướng phát triển của trẻ bị rối loạn trí tuệ là phát triển bình
thường. Một số rối loạn - chậm trong việc nắm vững hành động với đồ vật, chậm và lệch
hướng trong việc phát triển ngôn ngữ và quá trình nhận thức -phần lớn nó mang đặc tính
thứ phát. Nếu tổ chức môi trường đúng đắn, kịp thời có thể ngay từ đầu giai đoạn giáo dụ
c,
nhiều sự sai lệch trong phát triển của trẻ có thể được định hướng lại và thậm chí có thể
được ngăn chặn kịp thời.
1.2.2. Đặc điểm phát triển tâm lý trẻ chậm phát triển trí tuệ
1.2.2.1.Đặc điểm cảm giác và tri giác
Để chẩn đoán và đánh giá sự phát triển nhận thức cảm tính của trẻ CPTTT từ 2-6
tuổi người ta sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, trong
đó phương pháp trắc nghiệm
được sử dụng nhiều nhất. Việc lựa chọn này dựa trên cơ sở khoa học của các bài tập trắc
nghiệm hoặc các tiêu chí chẩn đoán của phương pháp. Từ đó, các nhà nghiên cứu đã xác
định được hành động tri giác và khả năng học tập của trẻ trong lĩnh vực tri giác, các hành
động tri giác có liên quan đến sự hướng dẫn và chỉ dẫn của người lớn hay không. Ví d
ụ,

Trong quá trình quan sát, trẻ thường có biểu hiện không muốn xem xét kĩ càng các
chi tiết, không muốn hiểu rõ nội dung cần quan sát mà chỉ tri giác qua loa, hời hợt.
Do thần kinh bị yếu nên quá trình tri giác thính giác của trẻ gặp khó khăn và có
biểu hiện kém phát triển. Không nhạy bén trong việc phân biệt âm thanh là nguyên nhân
gây ra sự kém phát triển về ngôn ngữ và ảnh hưởng đến sự phát triể
n tư duy. Tri giác âm
thanh không tốt đã gây trở ngại cho trẻ trong việc định hứơng môi trường xung quanh. Tất
cả những vấn đề nêu trên đều gây ra bất lợi cho việc học tập và lao động của trẻ chậm phát
triển trí tuệ.
- 13 - Biện pháp tốt nhất để phát triển cảm giác và tri giác của trẻ chậm phát triển trí tuệ
là tăng cường sức khoẻ, nghỉ ngơi tích cực, chế độ làm việc và học tập hợp lý, tổ chức các
hoạt động vui chơi bổ ích. Các em phải được đến trường học tập, được chơi với các bạn
trong môi trường giáo dục bình thường. Hoạt động vui chơi và hoạt
động trong nhà trường
sẽ giúp cho sự phát triển về cảm giác và tri giác của trẻ được tốt hơn. Điều này được thể
hiện rất rõ, học sinh các lớp lớn bao giờ cũng có cảm giác và tri giác tốt hơn các học sinh
lớp bé, học sinh đã đi học có cảm giác tốt hơn nhiều so với trẻ chưa đi học. Đồng thời cần
áp dụng biện pháp tổ chức các hoạ
t động ngoài trời nhà trường như:
• Tham quan các danh lam thắng cảnh, các di tích lịch sử, bảo tàng
• Tổ chức quan sát thiên nhiên, động, thực vật, các hoạt động khác nhau của con
người.
• Các em đọc truyện cho nhau nghe, cùng xem tranh, ca múa nhạc.
• Tổ chức các trò chơi tập thể.
Các hoạt động trên sẽ làm phong phú kinh nghiệm sống, mở rộng tầm hiểu biết về
các biểu tượng, khái niệm; là phương tiện chủ
yếu làm tốt hơn chất lượng cảm giác và tri

Tư duy cụ thể trực quan, yếu về khái quát hoá là đặc điểm đầu tiên về tư duy của
trẻ chậm phát triển trí tuệ. Điều này được thể hiện rõ trong quá trình học tập của trẻ, nhiều
em khi thực hiện nhiệm vụ phân loại đối tượng, quan sát tranh thường đưa ra những nhận
xét không đúng về bản ch
ất đối tượng. Ví dụ, các em đã xếp con bướm và hoa thành một
nhóm, mèo và chuột thành một nhóm, khi giáo viên hỏi tại sao xếp như vậy, các em đã giải
thích rằng bướm thường đậu trên hoa, mèo thường vồ chuột.
Điều đó chứng tỏ tư duy của trẻ chậm phát triển trí tuệ chỉ mang tính cụ thể trực
quan và chỉ dừng lại ở phạm vi hình ảnh quan sát riêng lẻ. Các em rất khó khăn trong việ
c
nắm bắt những đặc điểm chung cơ bản nhất cho mọi đối tượng.
Tư duy của trẻ chậm phát triển trí tuệ thường thiếu tính liên tục. Trong quá trình
học tập, một số học sinh khi giải quyết nhiệm vụ có những biểu hiện: lúc mới bắt đầu giải
quyết nhiệm vụ thường đưa ra kết quả đúng, nhưng sau một thời gian ng
ắn thì để lại sai sót
- 14 - càng ngày càng nhiều; trẻ ít chú ý đến công việc, chóng mệt mỏi. Những trẻ này khi giải
quyết những nhiệm vụ ở nhà thường cho kết quả đúng nhưng khi ở lớp học thường đưa ra
những câu trả lời thiếu suy nghĩ, không phù hợp với nội dung. Có một số em tỏ ra chăm
chỉ, cố gắng học tập, nhưng hiệu quả không cao. Nhiều giáo viên lầm tưởng
đây là những
học sinh có khả năng học tập tốt nên đã giao nhiệm vụ nhiều hơn. Do hiểu không đúng nên
đã làm cho những em này học càng kém hơn.
Nguyên nhân hiện tượng này, theo Páplốp, là do trương lực thần kinh của trẻ bị yếu
làm cho sự chú ý của trẻ không ổn định, thường xuyên dao động, làm cho trẻ không đủ khả
năng tập trung suy nghĩ lâu về một đối tượng nào đó (hiện tượ
ng này được thể hiện ở trẻ bị
viêm não và tật động kinh).

ết những bài tập lôgíc đơn giản.
Nói tóm lại, giờ học hình thành tư duy ở trẻ được tiến hành theo các định hướng
sau: hình thành tư duy trực quan thực tế, tư duy trực quan sinh động và các yếu tố của tư
duy lôgíc.
Nhà bác học L.X.Vưgốtxki đã có những nhận xét và đề xuất phương hướng phát
triển tư duy cho trẻ chậm phát triển trí tuệ mang ý nghĩa và nội dung vô cùng quan trọng
đối với những ng
ười làm công tác giáo dục. Theo ông trẻ chậm phát triển trí tuệ có khả
năng tư duy trừu tượng kém, từ đó các nhà sư phạm đã đưa ra kết luận có vẻ như là đúng
đắn rằng trong việc dạy học cho nhóm trẻ này cần phải dựa vào tính trực quan. Như vậy có
nghĩa là hệ thống dạy học hoàn toàn dựa trên tính chất trực quan. Việc làm này chẳng
những không giúp trẻ khắc phục được nh
ững khiếm khuyết tự nhiên, mà còn củng cố thêm
khiếm khuyết ấy, làm cho trẻ hoàn toàn quen với tư duy trực quan, và chôn sâu những
mầm mống yếu ớt của tư duy trừu tượng có ở những trẻ em này. Điều đó cho chúng ta thấy
được rằng, trong quá trình dạy học các nhà sư phạm đã chỉ dựa vào điểm yếu của trẻ
CPTTT và thức đẩy chúng đi theo hướng đó, phát triển
ở trẻ chính các khuyết tật mà chúng
mắc phải. Như vậy, trẻ sẽ vĩnh viễn mất đi cơ hội phát huy những khả năng còn lại của
mình.
- 15 - Để dạy được cách khái quát cần phải sử dụng các phương tiện đặc biệt trong dạy
học. Giáo viên phải hiểu rõ môi trường, năng lực và sự hạn chế của đứa trẻ, tìm cách vứt
bỏ dần các biểu tượng cụ thể, riêng lẻ, tiến đến mức độ nhận thức cao hơn, đó là khái quát,
tư duy bằng ngôn ngữ; phải cải tiến nội dung và ph
ương pháp dạy học, nhằm mục đích
phát triển tư duy lôgích và tưởng tượng sáng tạo; vận dụng phương pháp trực quan trong
dạy học nhưng phải có giới hạn, không được lạm dụng; tập cho các em quen dần cách phân

u của người khác, ví dụ, khi yêu
cầu trẻ “hãy đưa cho mẹ ” hoặc “hãy chọn cho cô 3 (đồ vật)?… màu? kích cỡ?….và
đem đến đưa cho ai đó…” trẻ chỉ có thể thực hiện được một trong những yêu cầu đó mà
thôi. Trẻ chậm phát triển trí tuệ không có khả năng ghi nhớ hết những câu nói của người
khác nói với trẻ.
Những trẻ bị chấn thương não thường chóng mệt mỏi, thiếu chú ý nên khi vi
ết
thường rất cẩu thả, chữ nguệch ngoạc, nhiều lỗi chính tả. Đối với những trẻ này giáo viên
cần kiên trì giúp đỡ thì mới hình thành được hành động viết.
Phát triển ngôn ngữ ở trẻ được tiến hành trong quá trình hoạt động ở tất cả các dạng
khác nhau: trong đời sống hàng ngày, trong giao tiếp với các thành viên trong gia đình và
trong các giờ học đặc biệt về phát triển lời nói. Trong các bài học về luyện t
ập cảm giác,
hình thành tư duy đã tạo dựng ở trẻ những hình tượng khái niệm thích hợp của thực tiễn
xung quanh; lĩnh hội ngôn từ và biểu đạt thuộc tính tính chất của vật thể, hình thành mối
quan hệ nhân quả. Tất cả kinh nghiệm xã hội, tình cảm lĩnh hội được sẽ được củng cố và
khái quát trong ngôn từ và chính lời nói sẽ nhận được cơ sở nội dung thích hợ
p.
Trong các bài học đặc biệt về phát triển lời nói, ngữ điệu lời nói sẽ được hệ thống
hóa, khái quát hóa. Về ngữ điệu lời nói được trẻ tiếp thu trong quá trình thực hiện các dạng
hoạt động khác, vốn từ của trẻ sẽ được mở rộng và chuẩn hóa, đồng thời đẩy mạnh ngôn
ngữ mạch lạc. Ngoài ra, các nhiệm vụ điều chỉnh h
ợp lý đặc biệt được giải quyết: Hình
thành các chức năng cơ bản của lời nói -chức năng định vị, bổ sung, nhận thức, điều chỉnh
và giao tiếp và cũng tiến hành công tác điều chỉnh sự phát âm của trẻ.