ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐỖ HẢI YẾN
BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA
CỦA CÁC LỄ HỘI Ở BẮC NINH PHỤC VỤ
PHÁT TRIỂN DU LỊCH LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH
(Chương trình đào tạo thí điểm)
LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Văn Lưu
HÀ NỘI, 2010
1
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 5
1. Lý do chọn đề tài 5
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 9
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 11
3.1. Mục đích nghiên cứu: 11
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu: 11
4. Đối tượng nghiên cứu 11
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 12
6. Cấu trúc luận văn 13
2.2.2. Phát triển du lịch lễ hội ở Bắc Ninh 94
2.3. Đánh giá công tác bảo tồn, phát huy giá trị các lễ hội phục vụ phát
triển du lịch trong thời gian vừa qua 101
2.3.1. Những ưu điểm của việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội phục
vụ du lịch thời gian qua và nguyên nhân 101
2.3.1.1. Ưu điểm: 101
2.3.1.2. Nguyên nhân của ưu điểm bảo tồn và phát huy tốt các giá trị
phục vụ cho du lịch lễ hội thời gian qua: 104
2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân 107
2.3.2.1. Hạn chế 107
2.3.2.2. Nguyên nhân của những tiêu cực còn tồn tại trong việc bảo tồn
và phát triển du lịch lễ hội Bắc Ninh: 113
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
Chương 3: 119
ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP GÓP PHẦN BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY
GIÁ TRỊ LỄ HỘI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở BẮC NINH 119
3
3.1. Định hướng phát triển du lịch lễ hội ở Bắc Ninh 119
3.1.1. Định hướng phát triển du lịch của tỉnh Bắc Ninh: 119
3.1.2. Chỉ đạo bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội phục vụ phát triển du
lịch 122
3.1.2.1.Tổ chức không gian cho lễ hội 122
3.1.2.2. Tổ chức thời gian và cơ sở hạ tầng cho du lịch lễ hội 123
2.1.2.3. Tổ chức về các điều kiện xã hội và nhân lực 125
3.2. Đề xuất một số giải pháp phát triển du lịch lễ hội ở Bắc Ninh 126
3.2.1. Những thuận lợi và khó khăn của Bắc Ninh trong phát triển du
lịch lễ hội 126
3.2.1.1. Những thuận lợi 126
TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
KẾT LUẬN 158
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
ĐỖ HẢI YẾN
BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA
CỦA CÁC LỄ HỘI Ở BẮC NINH PHỤC VỤ PHÁT
TRIỂN DU LỊCH
Chuyên ngành Du lịch
(Chương trình đào tạo thí điểm)
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH
khai thác để đưa tài nguyên di sản lễ hội Bắc Ninh phục vụ phát triển du
lịch sâu rộng và bền vững, để tài nguyên du lịch lễ hội Bắc Ninh được tỏa
sáng, được đầu tư đúng hướng, được quy hoạch chuyên nghiệp như một tài
nguyên du lịch tiêu biểu là thế mạnh của ngành Du lịch vì nhiều lí do khác
nhau mà lễ hội Bắc Ninh còn bị cản trở trong vấn đề phát triển đúng tầm di
sản của nó.
Xuất phát từ thực tại khách quan trong xu thế phát triển du lịch văn hóa
ngày nay; điều kiện tự thân của quê hương Kinh Bắc với những điều kiện
tự nhiên thuận lợi cho việc phát triển loại hình du lịch lễ hội ở Bắc Ninh đã
trình bày trên, tác giả chọn đề tài “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa lễ
hội để phục vụ cho phát triển du lịch”
2
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
-Tình hình nghiên cứu thế giới: Tác giả G.Dumoutier người Pháp
nghiên cứu về hội Gióng…
-Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam:
Trong cuốn Bắc Ninh thổ tạp ký ở thư viện Thông tin Khoa học Xã
hội Hà Nội cũng có đề cập về lễ hội nhưng chủ yếu là lễ nghi Thần thánh;
Năm 1969, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Cao Huy Đỉnh với công trình
nghiên cứu về Anh hùng làng Gióng; Toan Ánh cũng cho ra mắt cuốn sách
Hội hè đình đám do nhà xuất bản Nam Chi phát hành vào các năm 1969,
1974; Năm 1972, trong cuốn Một số vấn đề về dân ca quan họ tác giả Lê
Thị Nhâm Tuyết cũng có bài “Mấy ý kiến về vấn đề tìm hiểu dân ca quan
họ Bắc Ninh”; Cao Huy Đỉnh có cuốn Bàn về đặc trưng của dân ca quan
họ; Mã Giang Lân có bài Từ những lề lối của hát Quan Họ. Năm 1978,
Trần Linh Quý, Đặng Văn Lung và Hồng Thao có cuốn Quan họ, nguồn
gốc và quá trình phát triển. Năm 1981, Tô Nguyễn- Trịnh Nguyễn có viết
cuốn Hà Bắc- Kinh Bắc nội dung nói về lễ hội ở Hà Bắc. Năm 1982:
kinh doanh du lịch.
6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu:
Trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử
luận văn sử dụng các phương pháp cụ thể như: Phương pháp điền dã và
khảo sát thực địa, phỏng vấn nhóm người cao tuổi ở Bắc Ninh (khảo sát
hồi cố), mô tả và quan sát tham dự. Được sử dụng như những phương pháp
chủ yếu nhất. Ngoài ra, luận văn cũng sử dụng một số phương pháp khác
như: Phương pháp thăm dò, điều tra bằng bảng hỏi, phương pháp lịch sử,
thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp để nghiên cứu tổng thể về lễ hội.
7. Cấu trúc luận văn:
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,
được chia thành 3 chương:
Chương 1: Một số khái niệm và kinh nghiệm bảo tồn, phát huy giá trị
của các lễ hội phục vụ phát triển du lịch
4
Chương 2: Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị của các lễ hội phục
vụ phát triển du lịch ở Bắc Ninh
Chương 3: Đề xuất một số giải pháp góp phần bảo tồn và phát huy
giá trị lễ hội phục vụ phát triển du lịch ở Bắc Ninh.
Chương 1: MỘT SỐ KHÁI NIỆM VÀ KINH NGHIỆM BẢO TỒN,
PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA CÁC LỄ HỘI PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN
DU LỊCH
1.1. Du lịch và các điều kiện phát triển du lịch
1.1.1. Du lịch và các loại hình du lịch:
chung và điều kiện đặc thù để phát triển du lịch.
-Điều kiện chung:
1. Điều kiện về thời gian nhàn rỗi
2. Kinh tế của đất nước
3. Giao thông vận tải
4. Tiêu chí chính trị hòa bình và điều kiện an toàn
-Điều kiện đặc trưng:
1. Môi trường tự nhiên
2. Giá trị văn hóa lịch sử, các thành tựu chính trị và kinh tế
3. Sự sẵn sàng đón tiếp khách du lịch
1.1.3 Tài nguyên du lịch
- Theo Luật du lịch (số 44/2005/QH11 do quốc hội ban hành ngày
14/06/2005- chương 1): Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu
tố tự nhiên, di tích lịch sử - văn hoá, công trình lao động sáng tạo của con
người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng nhằm đáp ứng
nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du
lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch.
- PGS.TS. Trần Đức Thanh: “Tài nguyên là tất cả những thông tin,
vật chất, năng lượng được khai thác phục vụ cuộc sống và sự phát triển
6
của xã hội loài người. Đó là thành tạo hay tính chất của thiên nhiên,
những công trình, những sản phẩm do bàn tay, khối óc của con người làm
nên, những khả năng của loài người… Được sử dụng phục vụ cho sự phát
triển kinh tế và xã hội của cộng đồng.”
Và như vậy, tài nguyên du lịch được xem như tiền đề để phát triển
du lịch. Tài nguyên du lịch càng phong phú, đặc sắc, có mức độ tập trung
cao thì càng có sức hấp dẫn với du khách, tạo hiệu quả du lịch cao.
1.2. Lễ hội và tác động của giá trị lễ hội đến sự phát triển du lịch
1.2.1. Lễ hội và giá trị của lễ hội
hóa dân gian được tích lũy trong lễ hội; đưa thành các điều cụ thể trong
luật giáo dục dưới hình thức ngoài trời, seminar, tham quan gặp gỡ các
nghệ nhân trình diễn lễ hội, tham dự lễ hội trực tiếp và tính vào giờ học
ngoại khóa ở trường học. Bảo tồn lễ hội thông qua trái tim nhân dân cũng
là một cách làm khôn ngoan và khả thi mang tính giáo dục cao.
Khi phát huy và bảo tồn mặt mạnh của lễ hội để phục vụ du lịch, du
khách tham dự lễ hội thu được những thành quả lớn về tâm hồn, là những
ích lợi tinh thần không thể định lượng thô thiển theo cách thông thường.
1.2.3. Tác động của của giá trị lễ hội đến sự phát triển du lịch
- Du lịch và lễ hội có mối quan hệ hữu cơ, là tài nguyên tạo ra sức
hấp dẫn để góp phần làm cho du lịch phát triển.
- Du lịch lễ hội góp phần tôn tạo và phát huy các giá trị của lễ hội.
- Hoạt động du lịch lễ hội thúc đẩy hoạt động giao lưu văn hoá một
cách trực tiếp và nhanh nhất.
- Tạo nên một nguồn kinh phí thu về để ‘nuôi hội’, để ‘bảo tồn hội’
- Du lịch góp phần giới thiệu giá trị lễ hội của đất nước, địa phương
qua xúc tiến du lịch lễ hội
-Giáo dục lòng yêu nước, giữ gìn và nâng cao truyền thống dân tộc.
Tuy nhiên, tác động tiêu cực của du lịch lễ hội đối với lễ hội cũng
cần được chú ý, như khả năng gây ra ô nhiễm môi trường tự nhiên, văn
hoá- xã hội, tác động không lợi đến di sản vật thể và phi vật thể của không
gian lễ hội.
8
1.3. Kinh nghiệm bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội phục vụ
phát triển du lịch
1.3.1. Một số kinh nghiệm bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội phục
vụ du lịch ở các nước phát triển
- Kinh nghiệm ở Anh
2.1. Khái quát về lễ hội ở Bắc Ninh
2.1.1. Khái quát về Bắc Ninh và Du lịch Bắc Ninh
- Bắc Ninh là một tỉnh thuộc đồng bằng và trung du Bắc Bộ, nằm
trong tiểu vùng du lịch trung tâm thuộc vùng du lịch Bắc Bộ. Với các tiềm
năng sẵn có thực sự thuận lợi về: Vị trí địa lý thuận lợi, Giao thông, nhiều
phương tiện vận chuyển công công cộng ; Có lịch sử vẻ vang, là xứ sở của
chùa chiền. Bắc Ninh cũng là đất từng có nhiều người đạt danh hiệu Trạng
Nguyên nhất trong lịch sử Việt Nam với 15/49 người, được vinh dự được nhà
nước phong kiến từng cho lập văn miếu; bảo tồn được nhiều hoạt động sinh
hoạt văn hóa dân gian vafheej thống các làng nghề nổi tiếng trong cả nước
- Du lịch Bắc Ninh tồn tại hai “thực trạng” đó là tính: “Tiềm năng”
và “tiềm ẩn” sâu sắc
2.1.2. Lễ hội ở Bắc Ninh
2.1.2.1. Khái quát về lễ hội ở Bắc Ninh:
- Theo thống kê của TS. Trần Đình Luyện: Bắc Ninh có tới 547 lễ
hội truyền thống diễn ra hàng năm. Theo thống kê lễ hội của Cục Văn hóa
Cơ sở (tập 1, xuất bản năm 2008) thì toàn tỉnh Bắc Ninh có 442 lễ hội. Lễ
hội truyền thống của Bắc Ninh diễn ra suốt bốn mùa trong năm nhưng
phần lớn lễ hội nơi đây thường được tổ chức vào mùa xuân. Hầu như ngày
nào của ba tháng ngày xuân ở vùng quê Bắc Ninh cũng có lễ hội Quy mô
và tính chất hội làng ở Bắc Ninh đã chứng tỏ mối quan hệ nguồn gốc và
truyền thống đồng thời cũng phản ánh những nét chung trong phong tục,
truyền thống sinh hoạt văn hóa và đời sống tâm linh, tín ngưỡng tôn giáo của
vùng. Lễ hội Bắc Ninh có nội dung lịch sử và ý nghĩa về giáo dục sâu sắc.
2.1.2.2. Giá trị của lễ hội Bắc Ninh:
- Biểu hiện qua sinh hoạt cộng đồng phong phú, sinh động trong suốt
lễ hội. Có giá trị về sự hài hòa các tôn giáo cùng tồn tại; Là hoạt động sinh
10
hoạt mang tính văn hóa nghệ thuật đặc sắc và hấp dẫn…Có nhiều lễ hội
Mục tiêu khoa học của bảo tồn và
phát huy di sản văn hóa lễ hội trong
kinh doanh du lịch
Lợi ích cho lễ hội truyền
thống
Lợi ích cho đơn vị tổ chức
Lợi ích cho cộng đồng có lễ hội Bắc Ninh
Lợi ích về mặt kinh tế
- Chú trọng hơn trong công tác quảng bá, tiếp thị với thị trường
khách du lịch đa dạng
- Cần có “chiến lược dài hơi chuyên nghiệp” cho việc tổ chức kinh
doanh du lịch nhằm vào đối tượng khách quốc tế và đa dạng hóa thị trường
khách ở Lễ hội Bắc Ninh
-Thực hiện “bảo tồn-phát triển- tài nguyên lễ hội và Du lịch cần đảm
bảo theo mô hình bảo tồn du lịch lễ hội bền vững:
Hình 2.6. Bản chất của vấn đề bảo tồn và phát triển du lịch lễ hội
Bắc Ninh đối với giới nghiên cứu và người làm du lịch
- Việc thực hiện hoạt động lễ hội nói riêng và việc đưa lễ hội vào
kinh doanh du lịch nhận được sự hưởng ứng của người dân
- Xác định được, biết được cách tổ chức lễ hội.
2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân
2.3.2.1. Hạn chế
- Ở nhiều lễ hội, Ban tổ chức lễ hội mới chỉ cho du khách thấy được
tính dân tộc mà chưa nhấn mạnh được tính riêng, tính miền và tính dân
gian của Bắc Ninh.
- Đầu tư tu sửa và nâng cấp hạ tầng lễ hội mới chỉ dừng ở mức có
nhưng chưa đúng tiến độ và sát sao với tình hình thực tế
13
- Đội ngũ lực lượng an ninh chưa thực sự hiệu quả trong việc ngăn
chặn và xử lý các hình ảnh xấu ảnh hưởng đến tình yêu lễ hội của du
khách thập phương
- Một số di tích bị xuống cấp, hư hại do thời gian mà chưa có biện
pháp đầu tư và tu sửa kịp thời.
- Nhiều Du khách đi lễ hội nhưng “thương mại hóa niềm tin và mong
ước của mình”
- Chưa xây dựng được ý thức cho du khách với vấn đề bảo tồn tài
nguyên
2.3.2.2. Nguyên nhân của những tiêu cực còn tồn tại trong việc bảo
tồn và phát triển du lịch lễ hội Bắc Ninh:
- Chưa định hướng được tốt và rõ ràng giữa vấn đề bảo tồn và phát
triển
- Việc thực hiện còn chưa theo nguyên tắc phát triển bền vững
- Làm du lịch lễ hội còn mang tính tự phát
- Chưa có những biện pháp thực sự hữu hiệu với các tình trạng hệ
thống xấu trong lễ hội.
hàng văn hóa phẩm, trò chơi dược diễn ra ngoài khu di tích; công tác vệ
sinh; an toàn thực phẩm.
- Tổ chức lễ hội mang tính xã hội hóa cao, kêu gọi và huy động nhiều
nguồn đầu tư khác nhau.
- Việc lồng ghép giữa tổ chức lễ hội với hoạt động xúc tiến, quảng bá
loại hình du lịch văn hóa đã bắt đầu được quan tâm.
- Nội dung các lễ hội đều có giá trị nhân văn sâu sắc, phù hợp với
bản sắc văn hóa quê hương, góp phần to lớn vào việc bảo tồn và phát huy
di sản văn hóa dân tộc
2.1.2.3. Tổ chức về các điều kiện xã hội và nhân lực
- Xã hội: Tạo môi trường xã hội lễ hội an toàn, lành mạnh và văn
minh, lịch sự để du lịch lễ hội có điều kiện phát triển và lan tỏa ở Bắc Ninh
thông qua các chính sách tuyên truyền, vận động, khen thưởng và phê bình
tại các đơn vị làng, xóm, thôn, xã, phường.
- Nhân lực: Nâng cấp đồng bộ nguồn nhân lực du lịch trực và gián tiếp
15
3.2. Đề xuất một số giải pháp phát triển du lịch lễ hội ở Bắc Ninh
3.2.1. Những thuận lợi và khó khăn của Bắc Ninh trong phát triển
du lịch lễ hội
3.2.1.1. Những thuận lợi:
- Tài nguyên lễ hội Du lịch Bắc Ninh có bản sắc riêng. Cơ sở hạ tầng
vận động theo xu hướng thị trường thời mở cửa
- Bắc Ninh ngày nay là điểm đến của nhiều nhà đầu tư trong và ngoài
nước…
- Đa số cán bộ, Đảng viên và quần chúng nhân dân đã có ý thức về
việc tham gia và phát triển du lịch tỉnh nhà nói chung; “toàn dân đoàn kết
xây dựng đời sống văn hóa” ; nhân dân hưởng ứng, đạt nhiều kết quả tốt.
- Công tác tuyên truyền, đào tạo nhân lực tại các cơ quan, doanh
nghiệp, các điều kiện phát triển du lịch có sự quan tâm
lịch chưa đa dạng và hấp dẫn khách, đồng thời chưa lôi cuốn và thu hút
khách đến với thị trường du lịch Bắc Ninh. Công tác tuyên truyền, quảng
bá du lịch cũng chưa được coi trọng và phong phú, nội dung tuyên truyền
còn nghèo nàn, và thiếu hẳn một chiến lược tuyên truyền, thông tin về tiềm
năng lễ hội, các giá trị bản sắc văn hóa truyền thống ở tỉnh với khách du
lịch trong và ngoài nước. Công tác đào tạo, bồi dưỡng về nhân lực cũng
chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu phát triển du lịch lễ hội của Bắc Ninh.
3.2.2. Giải pháp phát triển du lịch lễ hội Bắc Ninh
3.2.2.1. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, quảng bá lễ hội du lịch Bắc
Ninh một cách chuyên nghiệp
3.2.2.2. Ưu tiên và tập trung vốn để hoàn thiện các quy hoạch tổng
thể, chi tiết cho từng khu, tuyến, điểm du lịch và hạ tầng du lịch lễ hội
3.2.2.3. Thực hiện việc trùng tu, tôn tạo các di tích lịch sử văn hóa lễ
hội theo đúng định hướng bảo tồn và phát triển tài nguyên lễ hội trong
kinh doanh du lịch
3.2.2.4. Tổ chức nâng cấp, mở rộng các lễ hội truyền thống theo
hướng cuốn hút tự nhiên trong kinh doanh du lịch:
+ Phải tạo tính hoành tráng cho lễ hội du lịch
+ Phải tạo nên tính độc đáo trong lễ hội
17
+ Phải thỏa mãn nhu cầu văn hóa của giới trẻ:
+ Tổ chức lễ hội Bắc Ninh như một sự kiện trong kinh doanh du
lịch…
Hình 3.6. Thống kê điều tra mong ước các nhóm đối tượng và biện pháp
tác động phát triển du lịch lễ hội Bắc Ninh
Nhóm đối
tượng
Mong đợi
Biện pháp tác động
- Tổ chức và chính thức hóa
những hình thức trình diễn tôn
giáo- tín ngưỡng (ví dụ liên hoan
hầu đồng có sự giám sát quản lý
về nội dung và biểu diễn ở một số
lễ hội lớn ở Bắc Ninh)
- Sử dụng nghệ thuật đương đại
như là những thành tố hữu cơ của
lễ hội (như body art, các trình
diễn thi ‘người đẹp vùng Quan họ
hàng năm) kèm theo tên tuổi của
những nghệ sỹ đương đại nổi
tiếng
- Nhiều hoạt động phụ trợ như
18
mua bán, trò chơi, thi đấu và
thưởng thức nghệ thuật
Báo giới
- Có những tin
tức mới, nóng
hổi, giật mình
- Phong phú về
nội dung, đa
dạng về hình
thức
- Cái mới, độc đáo, duy nhất, cái
khác thường
- Gắn với tên tuổi của những nghệ
3.2.2.5. Tăng cường và nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước
về du lịch trên địa bàn thông qua việc tuyên truyền, hướng dẫn, kiểm tra,
thực hiện luật du lịch trên địa bàn lễ hội Bắc Ninh
3.2.2.6. Khuyến khích và nâng cao hiệu quả hoạt động của các
doanh nghiệp bằng nhiều biện pháp
3.2.2.7. Đưa cộng đồng địa phương vào việc bảo tồn và phát huy di
sản văn hóa lễ hội trong kinh doanh du lịch
Copyright: Tài liệu đại học ©