Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

1

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM Tiểu luận

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM

Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

2

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM
CHƯƠNG 1: TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
1.1 Lịch sử triết học Phật giáo
Phật giáo xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ V trước Công nguyên do Siddhartha Gautama
(563-483 TCN) sáng lập. Siddhartha Gautama là con của vua Suddhodana thuộc bộ tộc
Shakya của nước Capilavaxtu, một nước nhỏ ở miền Đông Bắc Ấn Độ nằm dưới chân

tuân theo để cho thân-tâm thanh tịnh.
Tạng Luận ghi lại những lời luận bàn của các bâc cao tang nhằm làm sáng rõ ý nghĩa
của những lời kinh, giúp người đời phân biệt được phải-trái, chính-tà.

Sang đại hội lần thứ 4, các nhà sư được khuyến khích ra nước ngoài truyền đạo, từ Ấn
Độ, Phật giáo Đại thừa lan truyền vào các nước Trung Á và Đông Á như Tây Tạng,
Trung Hoa, Mông Cổ, Nhật Bản, và cả Bắc Việt Nam. Trong khi đó Phật giáo Tiểu thừa
vẩn tồn tại phổ biến ở các nước Đông Nam Á như Xrilanca, Mianma, Thái Lan, Lào,
Campuchia, Nam Việt Nam…

Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

3

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM

Ngày nay, sự chia rẽ của Phật giáo Tiểu thừa và Đại thừa đã được thống nhất và khắc
phục. Tư tưởng Triết học của Phật giáo phát triển mạnh mẽ, từ vấn đề nhân sinh sang
những vấn đền bản thể, từ những vấn đề của đời sống hiện thực sang những vấn đề siêu
hình phức tạp.

1.2 Quan điểm triết học Phật giáo nguyên thủy
Tư tưởng Triết học cơ bản của Phật giao nguyên thủy được trình bày trong Tạng Kinh,
chủ yếu nói về thế giới quan và nhân sinh quan của Phật Thích Ca.

1.2.1 Thế giới quan
Phật giáo cho rằng Thế giới là thế giới vật chất, sự vật hiện tượng trong vũ trụ
được gọi là vạn phát và không do một đấng linh thiêng nào sinh ra mà được tạo
bởi những phần vật chất nhỏ bé nhất của vũ trụ gọi là Bản thể hay thực tướng.


Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

4

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM
1.2.2 Thuyết sắc không
Sắc là cái có hình tướng, con người cảm nhận được, nghĩa là có. Không là cái
không hình tướng, con người không cảm nhận được, nghĩa là không.
Trong cái có đã chứa cái không, trong cái không đã chứa cái có. Trong ngày đã
có đêm, trong đúng có sai…

1.2.3 Quan điểm về con người
Quan điểm về sự sinh thành và cái chết:
Sự sinh thành:
Phật giáo nói rằng con người không phải do thần thánh sinh ra, mà là bộ phận
của giới tự nhiên, là một phần đặc biệt của giới tự nhiên, bao gồm hai phần:
Sinh lý: là phần vật chất bao gồm sương, da, lông, tóc, do bốn yếu
tố vật chất tạo thành gọi là tứ đại: địa, thủy, hỏa, phong.
(Trong đó: Địa tạo thành phần cứng như xương, lông, tóc,…; thủy
tạo thành chất lỏng trong người như máu, mồ hôi, ; hỏa tạo thành thân
nhiệt, phong tạo thành hơi thở.)
Tâm lý (tinh thần, ý thức) bao gồm thụ (càm giác), tưởng (ảo
tưởng), hành (ý muốn thúc đẩy hoạt động), thức (ý thức) biểu hiện bằng
bảy yếu tố tình cảm gọi là thất tình: ái, ố, nộ, hỷ, lạc, ai, dục.
Phần tâm lý dựa vào phần sinh lý và gắn liền với sinh lý.

Cái chết:
Chết chưa phải là hết gọi là chấp đoạn mà sao khi chết thì linh hồn bất tử tiếp

sa tạo ra sự khổ là do thập nhị nhân duyên, tức 12 nhân duyên tạo ra chu
trình khép kín của mỗi con người: vô minh, hành, thức, danh-sắc, lục nhập,
xuất, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão-tử.
Trong đó vô minh là căn nguyên, là nguyên nhân của mọi nguyên nhân. Vô
minh nghĩa là mê hoặc, tối tăm, nhầm lẫn, ngu dốt, đần độn…là trạng thái trí
tuệ không đúng, vi thế sinh ra “vọng tâm chấp ngã” cho rằng cái ta trường
tồn trên hết và vĩnh viễn, từ đó sinh ra vị kỷ, tham lam, dục vọng và có
những hoạt động tương ứng, những hoạt động tương ứng đó đã tạo ra nghiệp
(Tam nghiệp: thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp). Do đã tạo ra nghiệp, đặc
biệt là nghiệp ác mà con người phải chịu đau khổ, không dứt ra khỏi vòng
luân hồi sinh tử được.
Diệt đế: là chân lý nói về khả năng có thể tiêu diệt được sự khổ nơi
cuộc sống chúng sinh để đạt đến Niết bàn (Nivana).
Niết bàn: Nghĩa rộng là trạng thái tâm hồn đã đoạn trừ được các rang buộc
của trần thế, những đau khổ phiền não do vô minh, do tham dục gây ra;
Nghĩa hẹp: là tâm hồn hoàn toàn được giải thoát.
Niết bàn sẽ giải phóng cho tinh thần.
Niết bàn bao gồm hai bộ phận: hữu dư niết bàn và vô dư niết bàn. Hữu dư
niết bàn: là hình thức chỉ đạt được trong lúc con người đang mang thân ngũ
uẩn, niết bàn ngay ở trong tâm của mình. Vô dư niết bàn: là hình thức chỉ
đạt được sau khi lìa bỏ thân xác, niết bàn ở một thế giới vô tư mà ở đó ngự
trị đức Phật, Chúa, Các Mác…
Đạo đế:
Là chân lý nói về con đường tu tập phải theo.Phật giáo chủ trương lấy trí tuệ
để diệt trừ vô minh phá vòng luân hồi, lại vừa chủ trương lấy tu tập chuyên
nghiệp để đạt đến sự giải thoát.
Phép tu tập: bao gồm 6 con đường:
Tứ niệm xứ: 4 nơi cần hướng sự suy nghĩ vào: thân, tâm, thụ, pháp.
Tứ chính cần: 4 điều siêng năng chân chính trong tu tập để bỏ ác làm
điều thiện.

Trong tư tưởng của tam học thì giới là quan trọng nhất. Có thực hiện giới thì
mới thực hiện định, từ đó tâm mới sáng để diệt trừ vô minh.
Quan điểm của Phật đã tạo ra quan điểm nhân văn và khát vọng giải phóng cho
con người ở chỗ hướng con người đến sự giải thoát, và sự giải thoát này không
phải dành riêng cho giới nào, mà dành cho tất cả mọi người.
Tuy nhiên quan điểm của tư tưởng Phật giáo và quan điểm của Các Mác, đó là:
Hồi giáo, Phật giáo, Kitô giáo đều hướng đến giải thoát cho con người.
Nhưng lý thuyết của những Đạo này không gắn vớit thực tiễn. Còn những quan
niệm của Các Mác lại gắn liền tới thực tiễn.
Con đường của Phật giáo vẫn theo phương pháp duy tâm, không khoa
học; Mác quan niệm giải phóng là con đường (vừa có cả nhận thức, lý luận mà
còn có cả đấu tranh cách mạng).

Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

7

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM

CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH
THẦN CON NGƯỜI VIỆT NAM
2.1 Sự du nhập và quá trình phát triển của Phật giáo vào Việt Nam
Theo chân các nhà buôn, nhà truyền giáo Ấn Độ, Phật giáo vào nước ta vào khoảng thế
kỷ thứ I và thứ II sau công nguyên. Sau đó, nối gót người Ấn Độ các nhà Phật giáo Bắc
tông vào. Rồi những người tìm đường sang Trung Quốc, Ấn Độ học Phật trở về cũng tiếp
tục truyền bá Phật giáo. Bằng những con đường khác nhau đó, Phật giáo, một tôn giáo
chung của nhiều nước Nam Á và Đông Nam Á lúc bấy giờ cũng tìm được chỗ đứng ở
Việt Nam.



Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

8

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM
Trở thành một hiện tượng đó, rõ ràng không phải là sự áp đặt, cũng không phải là sự lầm
lỡ nhất thời, mà như là một sự tất yếu, một hiện tượng có tính quy luật, không thể khác
trong hoàn cảnh lúc bấy giờ.

Tính tất yếu trên ít nhiều đã có người đề cập. Một số người có kiến thức lịch sử lại có
quan điểm hiện thực chủ nghĩa, không thể không công khai thừa nhận sự tồn tại hiển
nhiên của Phật giáo. Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích thế kỷ XVIII đều thừa
nhận một số yếu tố của Phật giáo. Thậm chí Lê Quý Đôn còn cho rằng chê bai tiên Phật
là thái độ "hẹp hòi".

2.2 Ảnh hưởng về mặt chính trị xã hội
Kể từ khi du nhập vào Việt Nam, Phật giáo đã có ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống
chính trị xã hội nước ta. Từ thời xax xưa, người ta đã nhấn mạnh vai trò chính trị của các
nhà sư thời Lý, Trần…, nhấn mạnh các hoạt động chính trị xã hội trong một số hoạt động
của phật tử hiện đại.

Đạo Phật là tôn giáo thịnh đạt nhất trong xã hội thời Lý Trần được coi như một quốcgiáo.
Thời Lý Trần có rất nhiều nhà sư nổi tiếng trong cả nước, có uy tín và địa vị chính trị xã
hội. Có thể kể đến các nhà sư Vạn Hạnh, Mãn Giác, Viên Thông, Minh Không, GiácHải,
Pháp Loa, Huyền Quang.

Nhà nước Lý ,Trần tôn chuộng đạo Phật, trong bối cảnh của sự khoan dung, hoà hợp tôn
giáo “Tam giáo đồng nguyên”, chủ yếu là sự kết hợp giữa Phật Giáo và Nho giáo, giữa

(Truyện Kiều_Nguyễn Du)

Phật giáo đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng người Việt Nam, khuyên răng con người
tránh xa cái ác để có được cuộc sống yên vui cho hiện tại và mai sau.

2.4 Ảnh hưởng về mặt đạo lý
Phật giáo ảnh hưởng về mặt đạo lý của người Việt đó là giáo lý từ bi, tinh thần hiếu hòa,
hiếu sinh. Từ xa xưa, Nguyễn trãi đã biết:
Lấy đại nghĩa để thắng hung tàn
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
(Bình ngô đại cáo_Nguyễn Trãi)
Và khi đại thắng quân Minh xâm lược, chẳng những ta không giết hại mà còn cấp thuyền
bè, lương thực để họ về nước
Thần vũ chẳng giết hại
Thuận lòng trời ta mở đất hiếu sinh
(Bình ngô đại cáo_Nguyễn Trãi)
Tinh thần thương người của Phật giáo cũng ảnh hưởng rất sâu sắc trong lối sống người
Việt Nam
Nhiễu điều phủ lấy giá gương
Người trong một nước thì thương nhau cùng
Ngoài từ bi, người Việt còn chịu ảnh hưởng bởi đạo lý Tứ ân của Phật giáo. Tứ ân bao
gồm: ân cha mẹ, ân sư trưởng, ân quốc gia và ân chúng sanh.
Trong đó, ân cha mẹ được đề cao trên hết. Phật giáo rất coi trọng hiếu đạo. Phật dạy:
"muôn việc ở thế gian, không gì hơn công ơn nuôi dưỡng lớn lao của cha mẹ" (Kinh Thai
Cốt) hay kinh Nhẫn Nhục dạy: "cùng tốt điều thiện không gì hơn hiếu, cùng tốt điều ác
không gì hơn bất hiếu". Vì chú trọng chữ hiếu nên Phật giáo phù hợp với nếp sống đạo lý
truyền thống của dân tôc Việt.

2.5 Ảnh hưởng về mặt tư duy
Tiếp thu Phật giáo, tư duy người Việt Nam có thêm một số khái niệm và phạm trù bản

2.6.1 Ca dao
Ca dao, dân ca là những tác phẩm truyền miệng thể hiện suy nghĩ và cuộc sống của người
dân. Ca dao đi vào lòng mỗi người qua câu hát ru, qua những câu hò hay hát đối. Có thể
nhận thấy Phật giáo gắn liền với con người nước Nam.

Hình ảnh chùa xuất hiện ở nhiều câu ca dao:
Tây Ninh có núi Bà Đen
Có sông Vàm Cỏ có tòa Cao Sơn
Ngôi chùa gắn liền với hình ảnh đất nước:
Bao giờ cạn nước Đồng Nai
Nát chùa Thiên Mụ mới sai lời nguyền
Hay cả âm thanh của Phật giáo cũng luôn gắn với cuộc sông người dân:
Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Trấn Vũ canh gà Thọ Xương

Con người Việt Nam xưa tới nay coi chữ Hiếu làm đầu, đây cũng chính là ảnh hưởng tốt
mà tư tưởng Phật giáo khi du nhập vào Việt Nam mang lại:
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.
Hay:
Vô chùa thấy Phật muốn tu
Về nhà thấy mẹ công phu chưa đành

Sự ảnh hưởng của thuyết nhân quả trong sách Phật cũng gắn liền với ca dao dân ca Việt
Nam:
Ai ơi hãy ở cho lành
Kiếp này chẳn gặp để dành kiếp sau
Hay

tâm giúp người khổ, những người có cuộc sống khó khan hay giúp đỡ đồng bào bão
lụt. Đây chính là ảnh hưởng từ quan niệm sống có tâm có đức của nhà Phật.

Tập tục cúng rằm mùng một:
Cứ đên dịp này, người người nhà nhà mua trái cây hoa tươi về thắp nhang cầu mong
những điều tốt đẹp cho gia đình. Tục này thể hiện mong muốn được tu tập, tu tâm
dưỡng tánh để tâm hồn thanh tịnh.

Ngoài ra, các tập tục khác của người Việt cũng ảnh hưởng từ Phật giáo như tục đốt
vàng mã, người dân quan niệm cuộc sống con người trải từ kiếp sống này qua kiếp
khác nên đốt vàng mã cho người cõi âm chính là giao lưu giữa hai thế giới. Tục cúng
sao hạn, cứ đầu mỗi năm mới, người dân lên chùa nhờ các tăng sư cúng sao giải hạn.

Các tập tục trên khi vào Việt Nam có những điều tốt như ăn chay, thờ Phật, đóng góp
hảo tâm,… nó gíup tinh thần tĩnh lặng, đề cao tinh thần hướng thiện, giúp đõ mọi
người. Tuy nhiên cũng có nhửng tục lệ khi vào nước ta đã bị bọn xấu làm biến tướng
như bói toán, xin xăm, giải hạn cúng sao. Từ đó nhận thấy, người dân cần phải sáng
suốt tiếp thu những tục lệ tốt và bài trừ những biến tướng thì Phật giáo mới luôn là
chổ đứng tinh thần cho người dân Việt Nam.

2.7 Ảnh hưởng của Phật giáo đến các loại hình nghệ thuật
2.7.1 Kiến trúc
Khi vào Việt Nam, Phật giáo đã đem theo các kiểu kiến trúc chùa tháp, lầu chuông gác
trống theo mô hình kiến trúc của Ấn Độ, Miến Điện và Trung Hoa. Tuy nhiên theo thời

Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

12

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO


2.7.3 Hội họa
Mái chùa cổ kính giữa núi non tĩnh mịch hay các lễ hội viếng chùa ngày đầu xuân hoặc tư
tưởng độc đáo của triết học, của thiền học Phật giáo luôn là đề tài gây nhiều cảm hứng
cho các nghệ nhân và họa sĩ Việt Nam. Nhiều trang lụa, tranh màu nước, sơn dầu, sơn
mài đề cập đến Phật giáo đã được các họa sĩ, nghệ nhân ở Việt Nam thể hiện một cách
sống động và tinh tế qua các tác phẩm như "chùa Thầy" của Nguyễn Gia Trí sáng tác
năm 1938, "Lễ Chùa" của Nguyễn Siêu, "Bức Tăng" của Đỗ Quang Em, "Đi Lễ Chùa"
của Nguyên Khắc Vịnh. Đặc biệt từ thập niên tám mươi trở lại đây, có "Thiền Quán",
"Quan Âm Thị Hiện"; "Bích Nhãn", "Rừng Thiền" của họa sĩ Phượng Hồng, "Hồi Đầu
Thị Ngạn" của Huỳnh Tuần Bá; "Nhất Hoa Vạn Pháp" của Văn Quan

Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

13

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM

CHƯƠNG 3: TỔNG KẾT
3.1 Ưu điểm Triết học Phật giáo
Đem đến cho con người cái nhìn duy vật về vũ trụ và phép biện chứng sơ khai từ những
ngày đầu (khái niệm bản thể, vô thường…) giải thích được phần lớn những hiểu biết về
con người, vũ trụ và mối quan hệ giữa chúng.

Góp phần quan trọng trong việc hình thành nhân cách con người. Dạy bảo, khuyên răng
con người hướng đến điều thiện, từ bỏ gian tà, góp phần làm trong sạch xã hội, mang tình
người đến với nhau. Đây là giá trị nhân văn rất sâu sắc của Phật giáo. Tinh thần hiếu đạo,
sự tương thân tương trợ, lá lành đùm lá rách… được đề cao trong xã hội. Nhất là trong
thời đại ngày nay, khi mà các giá trị đạo đức ngày càng mai một thì những tư tưởng của

làm cho Phật giáo xa rời thế hệ trẻ.

Học viên: Nguyễn Phương Tuấn

14

ẢNH HƯỞNG CỦA TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI DÂN VIỆT NAM

Các phật tử hiện nay hầu hết là những người không có đủ tri thức về Phật giáo nên khó có
thể truyền bá một cách tự giác, tích cực. Các cao tăng chưa chú trọng nhiều đến việc xây
dựng hoàn thiện nhân cách con người, các buổi giảng kinh, truyền đạo chưa khai thác
theo hướng truyền bá tinh tính của Phật giáo mà phần nhiều theo thị hiếu, đó là: cầu an,
cầu siêu, cầu lộc…Người dân lên chùa với những mục đích, mong muốn cá nhân chứ
không phải để lĩnh hội tinh hoa phật pháp.

3.3 Nhận xét
Xu hướng chung của thế giới ngày nay xu thế phát triển. Tăng trưởng kinh tế, cải tiến
khoa học kỹ thuật nhằm tăng năng suất lao động, đem lại cuộc sống no ấm cho con người
là mục tiêu hàng đầu. Mục tiêu này đối với một nước đang trong công cuộc tái thiết sau
chiến tranh như nước ta lại càng trở nên quan trọng và cấp thiết. Vì thế chúng ta cần
những con người tài năng và tham vọng lớn. Điều này lại trái ngược với giáo lý nhà Phật
với chủ trương vô dục, không coi trọng tham vọng tiến than, bằng long với những gì
mình đã có. Phật giáo chủ trương giải quyết vấn đề bằng sự khuyên răng, lòng từ bi độ
lượng, giải quyết những mối xung đột xã hội bằng hòa hiếu vô tình lại không phù hợp với
thời cuộc nước ta.

Vì vậy, vấn đề hiện giờ là phải xác định rõ sự ảnh hưởng của Phật giáo đến hệ tư tưởng
của người Việt Nam như thế nào để từ đó có chính sách phát triển phù hợp long dân, thúc
đẩy xã hội phát triển, tiến bộ.