Phạm Thị Nghĩa Vân Tìm hiểu tác phẩm đại nam kỳ truyện, Tr. 70-75 70
Tìm hiểu tác phẩm đại nam kỳ truyện

Phạm Thị Nghĩa Vân
(a)Tóm tắt. Đại Nam kỳ truyện là tác phẩm văn học viết bằng chữ Hán và có xen
một số chữ Nôm, khuyết danh tác giả. Đây là một tác phẩm có giá trị về nhiều
phơng diện. Trong khi chờ đợi có bản dịch hoàn chỉnh và đợc xuất bản, chúng tôi
bớc đầu giới thiệu về tác phẩm này.

rong số các tác phẩm chữ Hán
và chữ Nôm cha đợc dịch ra
quốc ngữ có Đại Nam kỳ truyện
(ĐNKT), kí hiệu: A.229, hiện lu giữ tại
kho sách Th viện Viện Nghiên cứu
Hán Nôm Hà Nội. ĐNKT hiện có 4 văn
bản với những tên gọi khác nhau: Đại
Nam hiển ứng truyện, kí hiệu A.386;
Bản quốc dị văn, kí hiệu: A.3178, Bản
quốc dị văn lục, kí hiệu A.1397, và Bản
quốc dị văn, kí hiệu: VHv.1266, đợc
đóng chung với sách Lĩnh Nam chích
quái. Văn bản nhiều nhất có 37 truyện

phẩm văn xuôi tự sự có giá trị trên
nhiều phơng diện, góp phần làm
phong phú kho tàng văn học cổ, và là
một cuốn sách có giá trị nghiên cứu về
các truyện dân gian Việt Nam, nghiên
cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian
và văn học viết Việt Nam thời trung
đại.
1. Nội dung của Đại Nam kỳ
truyện
Tập truyện viết về việc học hành thi
cử của sĩ tử, trong đó yếu tố thần kỳ là
một trong những đặc điểm cơ bản nhất
để xây dựng cốt truyện và khắc họa
hình tợng nhân vật. Có những nhân
vật có thật, đợc tác giả h cấu thêm.
Có những nhân vật hoàn toàn h cấu.
ĐNKT có những nội dung chủ yếu sau:
1.1. Viết về sĩ tử đi thi, đỗ đạt ra
làm quan đồng thời đề cao tài đức ngời
Việt Nam thông minh đĩnh ngộ và nổi
tiếng khắp nơi về học vấn nh: Ngô
Tuấn Cung trong truyện Ngô Tuấn
Cung; Nguyễn Nghiêu T trong Truyện

Nhận bài ngày 18/2/2008. Sửa chữa xong 23/5/2008. T


các anh hùng, trí giả, tác phẩm còn viết
về ngời lao động vô danh.
1.2. Khẳng định chân lí, thiện giả
thiện báo, ác giả ác báo.
Các dân tộc á Đông chịu ảnh hởng
của nhiều tôn giáo, nhất là Nho giáo và
Phật giáo. Trong hai tôn giáo này thì
Phật giáo gắn bó hơn với đời sống tâm
linh con ngời. Phật giáo cho rằng cuộc
sống trần thế luân hồi, làm việc tốt
đợc báo ân và ngợc lại. Rất nhiều
truyện biểu lộ t tởng này. Chẳng
hạn, truyện Đại vơng ốc kể về hai
chàng giám sinh, một ngời họ Trần,
một ngời họ Dơng nhờ vào quản bút
thiêng, sắc phong Đại vơng cho một
con ốc, sau này đợc báo đáp và mách
bảo hậu vận. Nguyễn Giáp Hải trong
Trạng nguyên Nguyễn Giáp Hải nhờ
cứu sống một con rùa mà lấy đợc ngời
vợ xinh đẹp, đợc sống ở Long cung, gặp
Lơng Thế Vinh, thành đạt trong thi
cử, đợc ngời giúp đỡ và tìm đợc mẹ.
Rất nhiều truyện có lời bình giá hoặc
bày tỏ cảm nghĩ của ngời kể câu
chuyện. Phần này thờng dài 3 5
dòng cuối truyện. Những lời ngắn gọn
nhng thấm thía những bài học đạo lí
sâu sắc. Đây là sự kế thừa truyền thống
của các tác phẩm Thánh Tông di thảo,

Từ Liêm (Hà Nội), Đông Ngàn, Lơng
Tài (Bắc Ninh), Yên Lãng (Hà Nội) là
những nơi Nguyễn Tả Ao đã đi qua và
dụng nghệ.
Phạm Thị Nghĩa Vân Tìm hiểu tác phẩm đại nam kỳ truyện, Tr. 70-75 72
Có thể thấy, dung lợng hiện thực
tryền tải trong ĐNKT rất rộng. Mặc dù
nội dung, chủ đề tập trung, nhng các
sự kiện, tình tiết đa dạng. Có một số
truyện không rõ xảy ra ở đâu và mang
dáng dấp truyện cổ tích thần kỳ rất rõ.
Đáng lu ý, hầu khắp các địa danh đợc
nêu lên chỉ dừng ở phạm vi hành chính
là huyện, không ghi tỉnh nào, có những
địa danh có ý nghĩa tợng trng. Không
gian trong ĐNKT mang nhiều tính chất
biểu trng, việc liệt kê nhiều địa danh
cho ngời đọc cảm giác tin cậy của các
sự việc và biến cố, tạo cho độc giả ấn
tợng về sự bao quát đời sống của
ĐNKT. Ngời Việt luôn kính cẩn và
thành tâm trớc những giá trị kỳ lạ,
linh thiêng. Việc sáng tạo nên những
truyện truyền kỳ làm nên số phận cho

nhân vật với cách hoàn cảnh sống, hành
động, ngôn ngữ, tính cách khác nhau.
Trong ĐNKT, có nhiều loại nhân vật.
2.1.1. Kiểu con ngời tài hoa, trí tuệ
Có những thần đồng nh: Trạng
Lợn, Trạng Bùng, Tả Ao, hay Nguyễn
Thị Điểm. Nguyễn Thị Điểm là ngời có
tài đối đáp sắc sảo đã từng thắng anh
trai mình, và thắng bốn nam nhi đợc
mệnh danh là: Trờng An tứ hổ. Sau
này bà còn viết truyện truyền kì nh:
Liễu Hạnh Công chúa, An ấp thần nữ,
đợc mọi ngời thán phục. Trong lao
động sản xuất, có nghệ nhân xây đình
đẹp hơn cả Lỗ Ban, khiến cho Long
Vơng kinh ngạc và kính phục đến mức
cho ngời mời xuống Long Cung làm
lâu đài, sau 3 năm mới trở về, đợc trả
công hậu hĩnh là 30 viên ngọc minh
châu.
2.1.2. Kiểu nhân vật lao động nghèo
và bất hạnh
Truyện Nguyễn Tả Ao kể về một
ngời thuở nhỏ nhà nghèo, sống làm
thuê cuốc mớn thờng hay chơi ở sông
Phù Trạch, do cứu một ngời phơng
Bắc khỏi chết đuối mà có cơ hội sang
phơng Bắc học thuật pháp. Ba năm
sau, ông táng đợc nhiều mộ ở địa thế
linh thiêng nhng bản thân vẫn nghèo

thợng th. Mạc Đăng Dung thoán
ngôi, Đăng Dung mua chuộc nhng ông
không nhận, lại còn chửi mắng hắn và
từ quan về quê. Y dụ dỗ lần thứ hai,
ông nhổ bã trầu vào mặt. Không còn
cách nào khác, ông chết để giữ tâm hồn
mình trong sạch.
2.2. Thể truyền kỳ trong ĐNKT
Truyền kỳ là một thể loại tự sự của
văn học Trung Quốc và đợc sử dụng ở
Việt Nam khoảng thế kỉ XIV. Trớc đây
có khá nhiều tác phẩm truyền kỳ nh
Việt điện u linh tập của Lí Tế Xuyên,
Lĩnh Nam chích quái tơng truyền của
Trần Thế Pháp, Truyền kỳ mạn lục của
Nguyễn Dữ, Truyền kỳ tân phả của
Đoàn Thị Điểm, Tân truyền kỳ lục của
Phạm Quý Thích, Việt Nam kỳ phùng
sự lục (khuyết danh)
ý
nghĩa t
tởng các tác phẩm này (dù là cùng một
thể loại) khác nhau, nội dung cơ bản là
đòi quyền sống, quyền hạnh phúc cho
ngời phụ nữ và nhất là đòi giải phóng
tình yêu. Trong khi đó, ĐNKT chủ yếu
là các truyện về thi cử, về khẳng định
quan niệm đạo lý thuận theo lẽ trời và
lòng ngời, là những minh họa cho ý
thức Nho giáo chính thống, trớc hết là

thời nhằm làm cho ngời ta hớng
thiện. Tác giả có ý thức cho cái kỳ đan
xen với cái thực (niên đại thực sự, sự
kiện thực, nhân vật có tên tuổi đợc ghi
trong sử sách) để chinh phục ngời
đọc.
2.2.2. Sự biểu hiện cụ thể của yếu tố
kỳ ảo trong ĐNKT
Tập truyện lôi cuốn ngời đọc,
không chỉ vì nội dung thi cử, chủ đề ở
hiền gặp lành, ác giả ác báo, mà còn vì
hình thức của tác phẩm. Lời kể truyền
giản dị, cốt truyện đơn tuyến, lối kể
theo trình tự thời gian. Trong các
truyện có nhiều nhân vật nổi tiếng,
niên đại chính xác đợc gắn với các
Phạm Thị Nghĩa Vân Tìm hiểu tác phẩm đại nam kỳ truyện, Tr. 70-75 74
khoa thi. Ví dụ: Lê Lợi ở Lam Sơn dấy
nghĩa trong Nguyễn Quốc công ở Chân
Phúc. Năm Hồng Đức, Triều Lê Túc
Tông trong Thiên tử đến nhà, triều Lê -
hiệu Hồng Đức trong Bài kí bậc tiết
nghĩa ở Sơn Vi , năm Cảnh Hng Mậu
Tý (1768) Bên cạnh đó cũng có những

2.3. Môtíp nhân vật
Về cơ bản, tác giả bám sát lịch sử,
lấy nhân vật và sự kiện lịch sử làm đối
tợng phản ánh. Nhân vật lịch sử có
thể là ngời thật, có thể chỉ là linh hồn
của ngời đã chết, là thần thánh hoặc
là một ngời bình thờng. Lịch sử đợc
hiểu theo nghĩa rộng: tất cả những gì có
liên quan đến cuộc sống và xã hội của
ngời Việt. Các nhân vật phi phàm là
một dạng thức cho thấy ngời viết đã
thần thánh hóa, đã đặt nhân vật vào
những chốn linh thiêng biến những
điều bình thờng trở thành cao siêu
huyền bí. Đó là các truyện Truyện Thái
thú Diễn Châu, Truyện Nguyễn Công
Hân ở Biểu Bộc, Bài kí giấc mộng hiển
ứng của thần Trấn Vũ Quán, Đền
thiêng Triều Khẩu Các tình tiết h ảo
làm nên bầu không khí đậm chất tâm
linh bao bọc nhân vật nh thế giới
truyện truyền kỳ, truyền thuyết.
Các môtíp trong giấc mơ đợc thần
nhân báo mộng là phơng thức nghệ
thuật phổ biến t duy dân gian cổ
truyền, đặc biệt phổ biến trong truyện
cổ tích thần kỳ. Có thể thấy các môtíp
folklore trong truyện cổ tích thờng có
mối liên hệ với nhau, tạo thành tuyến
cốt truyện hay đóng vai trò mắt xích chi

đợc những hành vi khác ngời. Các
nhân vật đều biểu hiện tu thân, tích
đức, sống vị tha sẽ đợc đền đáp xứng
đáng; ngợc lại, sống bất nghĩa bất
nhân sẽ bị trừng phạt. Khoác cho các
nhân vật có thật trong lịch sử những
phẩm chất và khả năng phi phàm đó,
tác giả tôn vinh các giá trị của ngời
dân nớc Việt sống trung nghĩa, lòng
nhân ái, tài hoa, trí tuệ. Điều này xuất
phát từ mong muốn bảo vệ đạo lí, chống
lại sự băng hoại của đạo đức, nhân tâm.
Yếu tố thần kỳ là một đặc điểm cơ
bản nhất làm nên những độc đáo giá trị
của nội dung và giá trị nghệ thuật của
tác phẩm này. Chẳng hạn có truyện kể
đứa con đang chôn mẹ thì sấm nổi lên
đánh chết kẻ mất nhân tính. Yếu tố kỳ
lạ còn thể hiện ở hình tợng các nhân
vật lịch sử giỏi về khả năng trấn trị mồ
mả, tìm long mạch, tài năng làm thơ
phú, giao tiếp đợc với các thần linh,
không bị ngăn cách giữa cõi sống và cõi
chết, biết đợc số phận mình nhờ gặp
đợc thần tiên, nhờ thần báo mộng mà
đợc đỗ đạt cao trong khoa cử, vinh
hiển trên con đờng công danh, sự
nghiệp.
Tóm lại, ĐNKT là tác phẩm truyện
văn xuôi truyền kỳ, một tác phẩm có giá

Khoa Ngữ Văn, Trờng Đại học Vinh.